શિવપુરાણમ્

શિવસ્ય મૂર્તયઃ સ્થૂલાઃ શિવશાસ્ત્રે વિનિશ્ચિતાઃ ઘોરા મિશ્રા પ્રશાન્તાશ્ચ મૂર્તયસ્તા મુનીશ્વરૈઃ

શિવજીનાં સ્થૂળ સ્વરૂપો શિવશાસ્ત્રોમાં નિર્ધારિત છે—કઠોર, મિશ્ર અને શાંત સ્વરૂપો, જે મહર્ષિઓએ વર્ણવ્યા છે.

ફલાભિલાષરહિતૈશ્ચિન્ત્યાશ્ચિન્તાવિશારદૈઃ ઘોરાશ્ચેચ્ચિંતિતાઃ કુર્યુઃ પાપરોગપરિક્ષયમ્

ફળની ઈચ્છા વગર, ધ્યાનમાં નિપુણ લોકોએ આ સ્વરૂપોનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. જો કોઈ ઉગ્ર સ્વરૂપનું ધ્યાન કરે, તો તે પાપ અને રોગનો નાશ કરે છે.

ચિરેણ મિશ્રે સૌમ્યે તુ ન સદ્યો ન ચિરાદપિ સૌમ્યે મુક્તિર્વિશેષેણ શાંતિઃ પ્રજ્ઞા પ્રસિધ્યતિ

મિશ્ર અથવા શાંત સ્વરૂપનું ધ્યાન કરતાં તરત કે લાંબા સમય પછી મુક્તિ મળતી નથી; પણ શાંત સ્વરૂપથી ખાસ કરીને મુક્તિ, શાંતિ અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

સિધ્યંતિ સિદ્ધયશ્ચાત્ર ક્રમશો નાત્ર સંશયઃ

અહીં સિદ્ધિઓ ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

શ્રીકંઠનાથં સ્મરતાં સદ્યઃ સર્વાર્થસિદ્ધયઃ પ્રસિધ્યંતીતિ મત્વૈકે તં વૈ ધ્યાયંતિ યોગિનઃ

કેટલાંક માનતા કે શ્રીકંઠનાથનું સ્મરણ કરતાં સર્વ ઇચ્છિત સિદ્ધિઓ તરત મળે છે, તેથી યોગીઓ તેમનું ધ્યાન કરે છે.

સ્થિત્યર્થં મનસઃ કેચિત્સ્થૂલધ્યાનં પ્રકુર્વતે સ્થૂલં તુ નિશ્ચલં ચેતો ભવેત્સૂક્ષ્મે તુ તત્સ્થિરમ્

કેટલાંક મનની સ્થિરતા માટે સ્થૂળ ધ્યાન કરે છે. સ્થૂળમાં મન નિશ્ચળ થાય, તો સૂક્ષ્મમાં પણ તે સ્થિર બને છે.

શિવે તુ ચિંતિતે સાક્ષાત્સર્વાઃ સિધ્યન્તિ સિદ્ધયઃ મૂર્ત્યંતરેષુ ધ્યાતેષુ શિવરૂપં વિચિંતયેત્

શિવજીનું ધ્યાન કરતાં સર્વ સિદ્ધિઓ સીધી પ્રાપ્ત થાય છે. અન્ય સ્વરૂપોમાં ધ્યાન કરતાં પણ, તેમાં શિવનું સ્વરૂપ જ જોવું જોઈએ.

લક્ષયેન્મનસઃ સ્થૈર્યં તત્તદ્ધ્યાયેત્પુનઃ પુનઃ ધ્યાનમાદૌ સવિષયં તતો નિર્વિષયં જગુઃ

પહેલા મનની સ્થિરતા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ અને વારંવાર એ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. શરૂઆતમાં ધ્યાન કોઈ વિષય સાથે હોય છે, પછી એ વિષય વગરનું બને છે, એમ કહેવાયું છે.

તત્ર નિર્વિષયં ધ્યાનં નાસ્તીત્યેવ સતાં મતમ્ બુદ્ધેર્હિ સન્તતિઃ કાચિદ્ધ્યાનમિત્યભિધીયતે

જાણકારોનું માનવું છે કે વિષય વગરનું ધ્યાન હોય જ નથી, કારણ કે બુદ્ધિનો સતત પ્રવાહ જ ધ્યાન કહેવાય છે.

તેન નિર્વિષયા બુદ્ધિઃ કેવલેહ પ્રવર્તતે તસ્માત્સવિષયં ધ્યાનં બાલાર્કકિરણાશ્રયમ્

અહીં બુદ્ધિ માત્ર ત્યારે જ કાર્ય કરે છે જ્યારે એમાં કોઈ વિષય ન હોય. એટલે વિષય સાથેનું ધ્યાન, ઉગતા સૂર્યની કિરણો જેવું છે.

સૂક્ષ્માશ્રયં નિર્વિષયં નાપરં પરમાર્થતઃ યદ્વા સવિષયં ધ્યાનં તત્સાકારસમાશ્રયમ્

સૂક્ષ્મ આધારવાળું ધ્યાન એ વિષય વગરનું છે; એથી ઉપર કંઈ નથી. અથવા તો, વિષય સાથેનું ધ્યાન કોઈ સ્વરૂપ પર આધારિત હોય છે.

નિરાકારાત્મસંવિત્તિર્ધ્યાનં નિર્વિષયં મતમ્ નિર્બીજં ચ સબીજં ચ તદેવ ધ્યાનમુચ્યતે

વિષય વગરનું ધ્યાન એ નિરૂપમ જાગૃતિ છે; બીજાવાળું કે બીજાવગરનું, બંનેને ધ્યાન જ કહેવાય છે.

નિરાકારશ્રયત્વેન સાકારાશ્રયતસ્તથા તસ્માત્સવિષયં ધ્યાનમાદૌ કૃત્વા સબીજકમ્

નિરૂપમ અને સ્વરૂપવાળા આધારને કારણે, શરૂઆતમાં વિષય સાથેનું, બીજાવાળું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

અંતે નિર્વિષયં કુર્યાન્નિર્બીજં સર્વસિદ્ધયે પ્રાણાયામેન સિધ્યંતિ દેવ્યાઃ શાંત્યાદયઃ ક્રમાત્

છેલ્લે, સર્વ સિદ્ધિ માટે વિષય વગરનું, બીજાવગરનું ધ્યાન કરવું. પ્રાણાયામ દ્વારા દેવીની શાંતિ વગેરે અવસ્થાઓ ક્રમે પ્રાપ્ત થાય છે.

શાંતિઃ પ્રશાંતિર્દીપ્તિશ્ચ પ્રસાદશ્ચ તતઃ પરમ્ શમઃ સર્વાપદાં ચૈવ શાંતિરિત્યભિધીયતે

શાંતિ, ઊંડો શાંતભાવ, તેજસ્વિતા અને પછી ઉત્તમ પ્રસન્નતા—આ બધું શાંતિ કહેવાય છે, જે સર્વ દુઃખોનો અંત લાવે છે.

તમસો ઽન્તબહિર્નાશઃ પ્રશાન્તિઃ પરિગીયતે બહિરન્તઃપ્રકાશો યો દીપ્તિરિત્યભિધીયતે

અંદર અને બહારના અંધકારનો નાશ થવો એ ઊંડો શાંતભાવ કહેવાય છે; અંદર અને બહાર બંનેમાં પ્રકાશ થવો એ તેજસ્વિતા કહેવાય છે.

સ્વસ્થતા યા તુ સા બુદ્ધઃ પ્રસાદઃ પરિકીર્તિતઃ કારણાનિ ચ સર્વાણિ સબાહ્યાભ્યંતરાણિ ચ

જે સુખદ સ્થિતિ છે, તેને જ્ઞાનીઓ પ્રસન્નતા કહે છે; બધા કારણો, બહાર અને અંદરના,

બુદ્ધેઃ પ્રસાદતઃ ક્ષિપ્રં પ્રસન્નાનિ ભવન્ત્યુત ધ્યાતા ધ્યાનં તથા ધ્યેયં યદ્વા ધ્યાનપ્રયોજનમ્ એતચ્ચતુષ્ટયં જ્ઞાત્વા ધ્યાતા ધ્યાનં સમાચરેત્

બુદ્ધિની પ્રસન્નતા થકી, ધ્યાન કરનાર, ધ્યાન, ધ્યાનનું વિષય અને ધ્યાનનું ઉદ્દેશ—આ ચારને જાણી, ધ્યાન કરનારને ધ્યાન કરવું જોઈએ.

જ્ઞાનવૈરાગ્યસંપન્નો નિત્યમવ્યગ્રમાનસઃ શ્રદ્દધાનઃ પ્રસન્નાત્મા ધ્યાતા સદ્ભિરુદાહૃતઃ

જેને જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત છે, મન સદા એકાગ્ર છે, શ્રદ્ધાવાન છે અને અંતરાત્મા પ્રસન્ન છે, એવા મનુષ્યને સારા લોકો ધ્યાન કરનાર કહે છે.

ધ્યૈ ચિંતાયાં સ્મૃતો ધાતુઃ શિવચિંતા મુહુર્મુહુઃ

ધ્યાનમાં મૂળ ચિંતન છે; વારંવાર શિવનું ચિંતન કરવું.

યોગાભ્યાસસ્તથાલ્પે ઽપિ યથા પાપં વિનાશયેત્ ધ્યાયતઃ ક્ષણમાત્રં વા શ્રદ્ધયા પરમેશ્વરમ્

થોડું પણ યોગાભ્યાસ પાપ નાશ કરી દે છે, જેમ કે શ્રદ્ધાથી પરમેશ્વરનું ક્ષણમાત્ર ધ્યાન પણ કરે તો.

અવ્યાક્ષિપ્તેન મનસા ધ્યાનમિત્યભિધીયતે

અવ્યાકુલ મનથી કરેલું ધ્યાન જ ધ્યાન કહેવાય છે.

બુદ્ધિપ્રવાહરૂપસ્ય ધ્યાનસ્યાસ્યાવલંબનમ્ ધ્યેયમિત્યુચ્યતે સદ્ભિસ્તચ્ચ સાંબઃ સ્વયં શિવઃ

ધ્યાનના આધારરૂપ જે છે, તેને જ્ઞાનીઓ ધ્યાનનું વિષય કહે છે; અને એ શિવ પોતે, પાર્વતી સાથે છે.

વિમુક્તિપ્રત્યયં પૂર્ણમૈશ્વર્યં ચાણિમાદિકમ્ શિવધ્યાનસ્ય પૂર્ણસ્ય સાક્ષાદુક્તં પ્રયોજનમ્

પૂર્ણ શિવધ્યાનથી સીધો ફળ છે—મુક્તિ, સંપૂર્ણ ઈશ્વરત્વ અને અણિમા વગેરે શક્તિઓ.

યસ્માત્સૌખ્યં ચ મોક્ષં ચ ધ્યાનાદભયમાપ્નુયાત્ તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય ધ્યાનયુક્તો ભવેન્નરઃ

કારણ કે સુખ, મુક્તિ અને નિર્ભયતા—all ધ્યાનથી મળે છે, એટલે બધું છોડીને મનુષ્યે ધ્યાનમાં જ જોડાવું જોઈએ.

નાસ્તિ ધ્યાનં વિના જ્ઞાનં નાસ્તિ ધ્યાનમયોગિનઃ ધ્યાનં જ્ઞાનં ચ યસ્યાસ્તિ તીર્ણસ્તેન ભવાર્ણવઃ

ધ્યાન વિના જ્ઞાન મળતું નથી, અને ધ્યાન યોગી વિના શક્ય નથી. જેમના પાસે ધ્યાન અને જ્ઞાન બંને છે, એ વ્યક્તિએ સંસારના મહાસાગર પાર કરી લીધો છે.

જ્ઞાનં પ્રસન્નમેકાગ્રમશેષોપાધિવર્જિતમ્ યોગાભ્યાસેન યુક્તસ્ય યોગિનસ્ત્વેવ સિધ્યતિ

શાંત, એકાગ્ર અને બધાં બંધનોમાંથી મુક્ત એવું જ્ઞાન માત્ર યોગનો અભ્યાસ કરનાર યોગીને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રક્ષીણાશેષપાપાનાં જ્ઞાને ધ્યાને ભવેન્મતિઃ પાપોપહતબુદ્ધીનાં તદ્વાર્તાપિ સુદુર્લભા

જેઓના બધા પાપ નાશ પામ્યા છે, તેમની બુદ્ધિ જ્ઞાન અને ધ્યાનમાં સ્થિર રહે છે; પણ પાપથી ગ્રસ્ત બુદ્ધિ ધરાવનારને તો એનું નામ પણ સાંભળવું દુર્લભ છે.

યથાવહ્નિર્મહાદીપ્તઃ શુષ્કમાર્દ્રં ચ નિર્દહેત્ તથા શુભાશુભં કર્મ ધ્યાનાગ્નિર્દહતે ક્ષણાત્

જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિ સુકા અને ભીંજેલા બંને વસ્તુઓને બળી નાખે છે, તેમ ધ્યાનની અગ્નિ પળમાં જ શુભ અને અશુભ બંને કર્મોનો નાશ કરી દે છે.