શિવપુરાણમ્

અગ્નૌ જુહોતિ યદ્દ્રવ્યમગ્નિયજ્ઞઃ સ ઉચ્યતે બ્રહ્મચર્યાશ્રમસ્થાનાં સમિદાધાનમેવ હિ

અગ્નિમાં જે કંઈ અર્પણ કરવામાં આવે તેને અગ્નિયજ્ઞ કહે છે; બ્રહ્મચારી માટે સમિદ્ધ (ઇંધણ) અર્પણ કરવું જરૂરી છે.

સમિદગ્રૌ વ્રતાદ્યં ચ વિશેષયજનાદિકમ્ પ્રથમાશ્રમિણામેવં યાવદૌપાસનં દ્વિજાઃ

અગ્નિમાં સમિદ્ધ મૂકવી, વ્રત આરંભવું અને અન્ય વિશેષ યજ્ઞો વગેરે પ્રથમ આશ્રમવાળાઓ માટે છે, દ્વિજોએ ત્યાં સુધી ઉપાસના કરવી.

આત્મન્યારોપિતાગ્નીનાં વનિનાં યતિનાં દ્વિજાઃ હિતં ચ મિતમેધ્યાન્નં સ્વકાલે ભોજનં હુતિઃ

વનવાસી અને યતિઓ માટે, હે દ્વિજો, અગ્નિ પોતાનામાં જ સ્થાપિત હોય છે; એમણે યોગ્ય સમયે શુદ્ધ અને મર્યાદિત ભોજન કરવું એજ હવન ગણાય છે.

ઔપાસનાગ્નિસંધાનં સમારભ્ય સુરક્ષિતમ્ કુંડે વાપ્યથ ભાંડે વા તદજસ્રં સમીરિતમ્

આ ઉપાસનાગ્નિને સાચવી રાખવું, કુંડમાં કે વાસણમાં, જે શરૂ કર્યું હોય અને સુરક્ષિત રાખ્યું હોય, તે સતત માનવામાં આવે છે.

અગ્નિમાત્મન્યરણ્યાં વા રાજદૈવવશાદ્ધ્રુવમ્ અગ્નિત્યાગભયાદુક્તં સમારોપિતમુચ્યતે

અગ્નિ પોતાનામાં કે વનમાં હોય શકે છે, રાજકીય કે દૈવી આજ્ઞાથી; અગ્નિ છોડવાનો ભય હોય ત્યારે તેને અંદર સ્થાપિત માનવામાં આવે છે.

સંપત્કરી તથા જ્ઞેયા સાયમગ્ન્યાહુતિર્દ્વિજાઃ આયુષ્કરીતિ વિજ્ઞેયા પ્રાતઃ સૂર્યાહુતિસ્તથા

સાંજે અગ્નિમાં આહુતિ આપવી એ સમૃદ્ધિ આપનારી છે, હે દ્વિજો; અને સવારે સૂર્યને આહુતિ આપવી એ આયુષ્ય આપનારી છે.

અગ્નિયજ્ઞો હ્યયં પ્રોક્તો દિવા સૂર્યનિવેશનાત્ ઇંદ્રાદીન્સકલાન્દેવાનુદ્દિશ્યાગ્નૌ જુહોતિયત્

આ અગ્નિયજ્ઞ દિવસમાં, સૂર્ય ઉગ્યા પછી કરવામાં આવે છે; જે ઇન્દ્રથી શરૂ કરીને બધા દેવતાઓને ઉદ્દેશીને અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે, તેને અગ્નિયજ્ઞ કહેવાય છે.

દેવયજ્ઞં હિ તં વિદ્યાત્સ્થાલીપાકાદિકાન્ક્રતૂન્ ચૌલાદિકં તથા જ્ઞેયં લૌકિકાગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતમ્

દેવોની પૂજા એટલે ઘરમાં ચોખા વગેરે પકાવીને કરાતી હવન અને ચૌળાદિક વિધિઓ સહિતની તમામ વિધિઓ, જે ઘરગથ્થુ અગ્નિમાં જ કરવી જોઈએ.

બ્રહ્મયજ્ઞં દ્વિજઃ કુર્યાદ્દેવાનાં તૃપ્તયે સકૃત્ બ્રહ્મયજ્ઞ ઇતિ પ્રોક્તો વેદસ્યા ઽધ્યયનં ભવેત્

દ્વિજાતિએ દેવોને તૃપ્ત કરવા માટે બ્રહ્મયજ્ઞ કરવો જોઈએ; વેદના પાઠનને બ્રહ્મયજ્ઞ કહે છે અને એ જ સાચો યજ્ઞ છે.

નિત્યાનંતરમાસોયં તતસ્તુ ન વિધીયતે અનગ્નૌ દેવયજનં શૃણુત શ્રદ્ધયાદરાત્

આ નિયમિત માસિક વિધિ છે, એટલે અગ્નિ વિના કરવી નથી. હવે શ્રદ્ધા અને માનથી, અગ્નિ વિના દેવપૂજાની રીત સાંભળો.

આદિસૃષ્ટૌ મહાદેવઃ સર્વજ્ઞઃ કરુણાકરઃ સર્વલોકોપકારાર્થં વારાન્કલ્પિતવાન્પ્રભુઃ

સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં સર્વજ્ઞ, દયાળુ મહાદેવે સર્વલોકના કલ્યાણ માટે દિવસો (વાર) ની રચના કરી.

સંસારવૈદ્યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વભેષજભેષજમ્ આદાવારોગ્યદં વારં સ્વવારં કૃતવાન્પ્રભુઃ

સંસારના મહાન વૈદ્ય, સર્વજ્ઞ અને સર્વ રોગોના ઉપચારક એવા ભગવાને સૌપ્રથમ આરોગ્ય આપનાર પોતાનો દિવસ નિર્ધાર્યો.

સંપત્કારં સ્વમાયાયા વરં ચ કૃતવાંસ્તતઃ જનને દુર્ગતિક્રાંતે કુમારસ્ય તતઃ પરમ્

પછી ભગવાને પોતાની શક્તિ માટે સમૃદ્ધિદાયક દિવસ અને વરદાન આપતો દિવસ બનાવ્યો; ત્યારબાદ જન્મ અને દુઃખ દૂર કરવા માટે કુમાર માટે દિવસ નિર્ધાર્યો.

આલસ્યદુરિતક્રાંત્યૈ વારં કલ્પિતવાન્પ્રભુઃ રક્ષકસ્ય તથા વિષ્ણોર્લોકાનાં હિતકામ્યયા

આલસ્ય અને દુઃખ દૂર કરવા માટે ભગવાને એક દિવસ નિર્ધાર્યો; એ જ રીતે, વિશ્વના રક્ષક વિષ્ણુ માટે પણ, લોકહિતની ઇચ્છાથી દિવસ બનાવ્યો.

પુષ્ટ્યર્થં ચૈવ રક્ષાર્થં વારં કલ્પિતવાન્પ્રભુઃ આયુષ્કરં તતો વારમાયુષાં કર્તુરેવ હિ

પોષણ અને રક્ષા માટે ભગવાને એક દિવસ નિર્ધાર્યો; પછી, આયુષ્ય આપનાર માટે લાંબી આયુષ્ય માટે દિવસ બનાવ્યો.

ત્રૈલોક્યસૃષ્ટિકર્તુર્હિ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ જગદાયુષ્યસિદ્ધ્યર્થં વારં કલ્પિતવાન્પ્રભુઃ

ત્રણે લોકના સર્જનહાર અને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મા માટે, જગતની આયુષ્ય સિદ્ધિ માટે ભગવાને દિવસ નિર્ધાર્યો.

આદૌ ત્રૈલોક્યવૃદ્ધ્યર્થં પુણ્યપાપે પ્રકલ્પિતે તયોઃ કર્ત્રોસ્તતો વારમિંદ્રસ્ય ચ યમસ્ય ચ

પ્રારંભમાં, ત્રિલોકીની વૃદ્ધિ માટે, પુણ્ય અને પાપની સ્થાપના પછી, ભગવાને તેમના કર્તા ઇન્દ્ર અને યમ માટે દિવસ બનાવ્યો.

ભોગપ્રદં મૃત્યુહરં લોકાનાં ચ પ્રકલ્પિતમ્ આદિત્યાદીન્સ્વસ્વરૂપાન્સુખદુઃખસ્ય સૂચકાન્

ભોગ, મૃત્યુનો નાશ અને લોકહિત માટે દિવસ નિર્ધાર્યો; સુખ-દુઃખ દર્શાવનારા આદિત્યાદિ સ્વરૂપોની પણ સ્થાપના કરી.

વારેશાન્કલ્પયિત્વાદૌ જ્યોતિશ્ચક્રેપ્રતિષ્ઠિતાન્ સ્વસ્વવારે તુ તેષાં તુ પૂજા સ્વસ્વફલપ્રદા

પ્રારંભે ભગવાને પ્રકાશના ચક્રમાં સ્થિત દિવસોના ઇશ્વરોની રચના કરી; દરેકના પોતાના દિવસે તેમની પૂજા કરવાથી તે-તે ફળ મળે છે.

આરોગ્યં સંપદશ્ચૈવ વ્યાધીનાં શાંતિરેવ ચ પુષ્ટિરાયુસ્તથા ભોગો મૃતેર્હાનિર્યથાક્રમમ્

આરોગ્ય, સંપત્તિ, રોગ શાંતિ, પોષણ, આયુષ્ય, ભોગ અને મૃત્યુનો નાશ—આ બધું ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે.

વારક્રમફલં પ્રાહુર્દેવપ્રીતિપુરઃસરમ્ અન્યેષામપિ દેવાનાં પૂજાયાઃ ફલદઃ શિવઃ

દિવસોના ફળ દેવોની પ્રસન્નતાથી મળે છે એવું કહેવાય છે; અને શિવ તો બીજા દેવોની પૂજાથી પણ ફળ આપે છે.

દેવાનાં પ્રીતયે પૂજાપઞ્ચધૈવ પ્રકલ્પિતા તત્તન્મંત્રજપો હોમો દાનં ચૈવ તપસ્તથા

દેવોને પ્રસન્ન કરવા માટે પાંચ પ્રકારની પૂજા નિર્ધારિત છે: તેમના મંત્રોનો જાપ, હવન, દાન અને તપ પણ.

સ્થંડિલે પ્રતિમાયાં ચ હ્યગ્નૌ બ્રાહ્મણવિગ્રહે સમારાધનમિત્યેવં ષોડશૈરુપચારકૈઃ

માટીની પીડા પર, મૂર્તિમાં, અગ્નિમાં કે બ્રાહ્મણ સ્વરૂપે—આ રીતે, પૂજા સોળ ઉપચારથી કરવી જોઈએ.

ઉત્તરોત્તરવૈશિષ્ટ્યાત્પૂર્વાભાવે તથોત્તરમ્ નેત્રયોઃ શિરસો રોગે તથા કુષ્ઠસ્ય શાંતયે

પહેલા જે નથી, તો પછીનું અપનાવવું, અને દરેક આગળના કરતા શ્રેષ્ઠ છે; આંખ, માથાના રોગ અને કુષ્ઠરોગ શાંતિ માટે પણ.

આદિત્યં પૂજયિત્વા તુ બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્તતઃ દિનં માસં તથા વર્ષં વર્ષત્રયમથવાપિ વા

આદિત્યની પૂજા કર્યા પછી, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; પછી એક દિવસ, મહિનો, વર્ષ કે ત્રણ વર્ષ સુધી પણ આ કરવું.

પ્રારબ્ધં પ્રબલં ચેત્સ્યાન્નશ્યેદ્રોગજરાદિકમ્ જપાદ્યમિષ્ટદેવસ્ય વારાદીનાં ફલં વિદુઃ

પ્રારબ્ધ કર્મ જો જોરદાર હોય, જેમ કે રોગ વગેરે, તો પોતાના ઇષ્ટદેવની જપ વગેરે ઉપાસનાથી એ નાશ પામે છે. જાણકાર લોકો જાણે છે કે સાતડાના દિવસોની ઉપાસનાથી આવાં ફળ મળે છે.

પાપશાંતિર્વિશેષેણ હ્યાદિવારે નિવેદયેત્ આદિત્યસ્યૈવ દેવાનાં બ્રાહ્મણાનાં વિશિષ્ટદમ્

પાપ શાંત કરવા માટે ખાસ કરીને રવિવારે, સૂર્યદેવ, દેવતાઓ અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને ભેટ અર્પણ કરવી જોઈએ.

સોમવારે ચ લક્ષ્મ્યાદીન્સંપદર્થં યજેદ્બુધઃ આજ્યાન્નેન તથા વિપ્રાન્સપત્નીકાંશ્ચ ભોજયેત્

સોમવારે, સમૃદ્ધિ માટે લક્ષ્મીદેવી અને અન્ય દેવતાઓની પૂજા કરવી, અને બ્રાહ્મણો તથા તેમની પત્નીઓને ઘી અને ભાતથી ભોજન કરાવવું.

કાલ્યાદીન્ભૌમ વારે તુ યજેદ્રોગપ્રશાંતયે માષમુદ્ગાઢકાન્નેન બ્રહ્મણાંશ્ચૈવ ભોજયેત્

મંગળવારે, રોગ શાંત કરવા માટે કાળીદેવી વગેરેની પૂજા કરવી, અને બ્રાહ્મણોને મગ, મુગ અને ભાતથી ભોજન કરાવવું.