શિવપુરાણમ્

ભ્રૂમધ્યસ્થારવિન્દસ્ય ક્રમાદ્વૈ દક્ષિણોત્તરે વિદ્યુત્સમાનવર્ણે ચ પર્ણે વર્ણાવસાનકે

ભ્રૂમધ્યના કમળમાં, જમણી અને ડાબી બાજુ ક્રમશઃ વીજળી જેવો રંગ ધરાવતી પાંખડીઓ છે, દરેક પાંખડી પર એક એક અક્ષરનો અંત આવે છે.

ષોડશારસ્ય પત્રાણિ સ્વરાઃ ષોડશ તાનિ વૈ પૂર્વાદીનિ ક્રમાદેતત્પદ્મં કન્દસ્ય મૂલતઃ

છોળ પાંખડીઓ એ છોળ સ્વરો છે, જે પૂર્વ દિશાથી ક્રમશઃ ગોઠવાયેલા છે. આ કમળ મૂળસ્થાનના તળિયે છે.

કકારાદિટકારાંતા વર્ણાઃ પર્ણાન્યનુક્રમાત્

‘ક’થી ‘ઠ’ સુધીના અક્ષરો પાંખડીઓ પર ક્રમશઃ સ્થિત છે.

ગોક્ષીરધવલસ્યોક્તા ડાદિફાન્તા યથાક્રમમ્

ગાયના દૂધ જેવી સફેદ કમળ પર ‘ડ’થી ‘ફ’ સુધીના અક્ષરો ક્રમશઃ ગોઠવાયેલા છે.

વિધૂમાંગારવર્ણસ્ય વર્ણા વાદ્યાશ્ચ લાન્તિમાઃ મૂલાધારારવિંદસ્ય હેમાભસ્ય યથાક્રમમ્ વકારાદિસકારાન્તા વર્ણાઃ પર્ણમયાઃ સ્થિતાઃ

ધૂમરહિત અગ્નિ જેવા રંગના કમળ પર ‘બ’થી ‘લ’ સુધીના અક્ષરો ગોઠવાયેલા છે. મૂળસ્થાનના સુવર્ણ કમળ પર ‘વ’થી ‘સ’ સુધીના અક્ષરો પાંખડીઓ પર ક્રમશઃ સ્થિત છે.

એતેષ્વથારવિંદેષુ યત્રૈવાભિરતં મનઃ તત્રૈવ દેવં દેવીં ચ ચિંતયેદ્ધીરયા ધિયા

આ બધાં કમળોમાં મન જ્યાં વિશેષ રીતે તલીન થાય, ત્યાં ધીરજપૂર્વક દેવ અને દેવીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

અંગુષ્ઠમાત્રમમલં દીપ્યમાનં સમંતતઃ શુદ્ધદીપશિખાકારં સ્વશક્ત્યા પૂર્ણમણ્ડિતમ્

અંગુઠા જેટલું શુદ્ધ, ચારે બાજુ પ્રકાશમાન, દીવાના જ્યોત જેવું સ્વરૂપ, પોતાની શક્તિથી સંપૂર્ણ શોભિત, એવું સ્વરૂપ મનમાં જોવું જોઈએ.

ઇન્દુરેખાસમાકારં તારારૂપમથાપિ વા નીવારશૂકસ્સદૃશં બિસસુત્રાભમેવ વા

ક્યારેક તે ચંદ્રની કિરણ જેવું, તારા જેવું, ચોખા દાણા જેવું કે કમળના દાંડીની તાંતણી જેવું દેખાય છે.

કદમ્બગોલકાકારં તુષારકણિકોપમમ્ ક્ષિત્યાદિતત્ત્વવિજયં ધ્યાતા યદ્યપિ વાઞ્છતિ

ક્યારેક તે કદંબના ગોળા જેવું કે તુષારના બિંદુ જેવું હોય છે. જો કોઈ પૃથ્વીથી આરંભી તત્ત્વોમાં પારંગત થવું ઈચ્છે, તો આવું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

તત્તત્તત્ત્વાધિપામેવ મૂર્તિં સ્થૂલાં વિચિંતયેત્ સદાશિવાંતા બ્રહ્માદ્યભવાદ્યાશ્ચાષ્ટમૂર્તયઃ

દરેક તત્ત્વ માટે તેના અધિપતિ દેવતાનું સ્થૂળ સ્વરૂપ, સદા શિવ સુધી, બ્રહ્મા અને અન્ય સૃષ્ટિથી આરંભી આઠ સ્વરૂપોનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

શિવસ્ય મૂર્તયઃ સ્થૂલાઃ શિવશાસ્ત્રે વિનિશ્ચિતાઃ ઘોરા મિશ્રા પ્રશાન્તાશ્ચ મૂર્તયસ્તા મુનીશ્વરૈઃ

શિવજીનાં સ્થૂળ સ્વરૂપો શિવશાસ્ત્રોમાં નિર્ધારિત છે—કઠોર, મિશ્ર અને શાંત સ્વરૂપો, જે મહર્ષિઓએ વર્ણવ્યા છે.

ફલાભિલાષરહિતૈશ્ચિન્ત્યાશ્ચિન્તાવિશારદૈઃ ઘોરાશ્ચેચ્ચિંતિતાઃ કુર્યુઃ પાપરોગપરિક્ષયમ્

ફળની ઈચ્છા વગર, ધ્યાનમાં નિપુણ લોકોએ આ સ્વરૂપોનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. જો કોઈ ઉગ્ર સ્વરૂપનું ધ્યાન કરે, તો તે પાપ અને રોગનો નાશ કરે છે.

ચિરેણ મિશ્રે સૌમ્યે તુ ન સદ્યો ન ચિરાદપિ સૌમ્યે મુક્તિર્વિશેષેણ શાંતિઃ પ્રજ્ઞા પ્રસિધ્યતિ

મિશ્ર અથવા શાંત સ્વરૂપનું ધ્યાન કરતાં તરત કે લાંબા સમય પછી મુક્તિ મળતી નથી; પણ શાંત સ્વરૂપથી ખાસ કરીને મુક્તિ, શાંતિ અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

સિધ્યંતિ સિદ્ધયશ્ચાત્ર ક્રમશો નાત્ર સંશયઃ

અહીં સિદ્ધિઓ ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

શ્રીકંઠનાથં સ્મરતાં સદ્યઃ સર્વાર્થસિદ્ધયઃ પ્રસિધ્યંતીતિ મત્વૈકે તં વૈ ધ્યાયંતિ યોગિનઃ

કેટલાંક માનતા કે શ્રીકંઠનાથનું સ્મરણ કરતાં સર્વ ઇચ્છિત સિદ્ધિઓ તરત મળે છે, તેથી યોગીઓ તેમનું ધ્યાન કરે છે.

સ્થિત્યર્થં મનસઃ કેચિત્સ્થૂલધ્યાનં પ્રકુર્વતે સ્થૂલં તુ નિશ્ચલં ચેતો ભવેત્સૂક્ષ્મે તુ તત્સ્થિરમ્

કેટલાંક મનની સ્થિરતા માટે સ્થૂળ ધ્યાન કરે છે. સ્થૂળમાં મન નિશ્ચળ થાય, તો સૂક્ષ્મમાં પણ તે સ્થિર બને છે.

શિવે તુ ચિંતિતે સાક્ષાત્સર્વાઃ સિધ્યન્તિ સિદ્ધયઃ મૂર્ત્યંતરેષુ ધ્યાતેષુ શિવરૂપં વિચિંતયેત્

શિવજીનું ધ્યાન કરતાં સર્વ સિદ્ધિઓ સીધી પ્રાપ્ત થાય છે. અન્ય સ્વરૂપોમાં ધ્યાન કરતાં પણ, તેમાં શિવનું સ્વરૂપ જ જોવું જોઈએ.

લક્ષયેન્મનસઃ સ્થૈર્યં તત્તદ્ધ્યાયેત્પુનઃ પુનઃ ધ્યાનમાદૌ સવિષયં તતો નિર્વિષયં જગુઃ

પહેલા મનની સ્થિરતા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ અને વારંવાર એ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. શરૂઆતમાં ધ્યાન કોઈ વિષય સાથે હોય છે, પછી એ વિષય વગરનું બને છે, એમ કહેવાયું છે.

તત્ર નિર્વિષયં ધ્યાનં નાસ્તીત્યેવ સતાં મતમ્ બુદ્ધેર્હિ સન્તતિઃ કાચિદ્ધ્યાનમિત્યભિધીયતે

જાણકારોનું માનવું છે કે વિષય વગરનું ધ્યાન હોય જ નથી, કારણ કે બુદ્ધિનો સતત પ્રવાહ જ ધ્યાન કહેવાય છે.

તેન નિર્વિષયા બુદ્ધિઃ કેવલેહ પ્રવર્તતે તસ્માત્સવિષયં ધ્યાનં બાલાર્કકિરણાશ્રયમ્

અહીં બુદ્ધિ માત્ર ત્યારે જ કાર્ય કરે છે જ્યારે એમાં કોઈ વિષય ન હોય. એટલે વિષય સાથેનું ધ્યાન, ઉગતા સૂર્યની કિરણો જેવું છે.

સૂક્ષ્માશ્રયં નિર્વિષયં નાપરં પરમાર્થતઃ યદ્વા સવિષયં ધ્યાનં તત્સાકારસમાશ્રયમ્

સૂક્ષ્મ આધારવાળું ધ્યાન એ વિષય વગરનું છે; એથી ઉપર કંઈ નથી. અથવા તો, વિષય સાથેનું ધ્યાન કોઈ સ્વરૂપ પર આધારિત હોય છે.

નિરાકારાત્મસંવિત્તિર્ધ્યાનં નિર્વિષયં મતમ્ નિર્બીજં ચ સબીજં ચ તદેવ ધ્યાનમુચ્યતે

વિષય વગરનું ધ્યાન એ નિરૂપમ જાગૃતિ છે; બીજાવાળું કે બીજાવગરનું, બંનેને ધ્યાન જ કહેવાય છે.

નિરાકારશ્રયત્વેન સાકારાશ્રયતસ્તથા તસ્માત્સવિષયં ધ્યાનમાદૌ કૃત્વા સબીજકમ્

નિરૂપમ અને સ્વરૂપવાળા આધારને કારણે, શરૂઆતમાં વિષય સાથેનું, બીજાવાળું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

અંતે નિર્વિષયં કુર્યાન્નિર્બીજં સર્વસિદ્ધયે પ્રાણાયામેન સિધ્યંતિ દેવ્યાઃ શાંત્યાદયઃ ક્રમાત્

છેલ્લે, સર્વ સિદ્ધિ માટે વિષય વગરનું, બીજાવગરનું ધ્યાન કરવું. પ્રાણાયામ દ્વારા દેવીની શાંતિ વગેરે અવસ્થાઓ ક્રમે પ્રાપ્ત થાય છે.

શાંતિઃ પ્રશાંતિર્દીપ્તિશ્ચ પ્રસાદશ્ચ તતઃ પરમ્ શમઃ સર્વાપદાં ચૈવ શાંતિરિત્યભિધીયતે

શાંતિ, ઊંડો શાંતભાવ, તેજસ્વિતા અને પછી ઉત્તમ પ્રસન્નતા—આ બધું શાંતિ કહેવાય છે, જે સર્વ દુઃખોનો અંત લાવે છે.

તમસો ઽન્તબહિર્નાશઃ પ્રશાન્તિઃ પરિગીયતે બહિરન્તઃપ્રકાશો યો દીપ્તિરિત્યભિધીયતે

અંદર અને બહારના અંધકારનો નાશ થવો એ ઊંડો શાંતભાવ કહેવાય છે; અંદર અને બહાર બંનેમાં પ્રકાશ થવો એ તેજસ્વિતા કહેવાય છે.

સ્વસ્થતા યા તુ સા બુદ્ધઃ પ્રસાદઃ પરિકીર્તિતઃ કારણાનિ ચ સર્વાણિ સબાહ્યાભ્યંતરાણિ ચ

જે સુખદ સ્થિતિ છે, તેને જ્ઞાનીઓ પ્રસન્નતા કહે છે; બધા કારણો, બહાર અને અંદરના,

બુદ્ધેઃ પ્રસાદતઃ ક્ષિપ્રં પ્રસન્નાનિ ભવન્ત્યુત ધ્યાતા ધ્યાનં તથા ધ્યેયં યદ્વા ધ્યાનપ્રયોજનમ્ એતચ્ચતુષ્ટયં જ્ઞાત્વા ધ્યાતા ધ્યાનં સમાચરેત્

બુદ્ધિની પ્રસન્નતા થકી, ધ્યાન કરનાર, ધ્યાન, ધ્યાનનું વિષય અને ધ્યાનનું ઉદ્દેશ—આ ચારને જાણી, ધ્યાન કરનારને ધ્યાન કરવું જોઈએ.

જ્ઞાનવૈરાગ્યસંપન્નો નિત્યમવ્યગ્રમાનસઃ શ્રદ્દધાનઃ પ્રસન્નાત્મા ધ્યાતા સદ્ભિરુદાહૃતઃ

જેને જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત છે, મન સદા એકાગ્ર છે, શ્રદ્ધાવાન છે અને અંતરાત્મા પ્રસન્ન છે, એવા મનુષ્યને સારા લોકો ધ્યાન કરનાર કહે છે.