શિવપુરાણમ્

પદ્મકસ્વસ્તિકાદીનામભ્યસેદાસનેષુ ચ અભિવંદ્ય સ્વગુર્વંતાનભિવાદ્યાનનુક્રમાત્

પદ્માસન, સ્વસ્તિકાસન વગેરે આસનોનો અભ્યાસ કરવો. પોતાના ગુરુ અને વડીલોને યોગ્ય ક્રમમાં વંદન કરીને યોગ શરૂ કરવો.

ઋજુગ્રીવશિરોવક્ષા નાતિષ્ઠેચ્છિષ્ટલોચનઃ કિંચિદુન્નામિતશિરા દંતૈર્દંતાન્ન સંસ્પૃશેત્

ગળું, માથું અને છાતી સીધી રાખવી, આંખો અચાનક એક જગ્યાએ ન રાખવી, માથું થોડું ઉંચું રાખવું અને દાંતને એકબીજાને સ્પર્શ ન થવા દેવું.

દંતાગ્રસંસ્થિતા જિહ્વામચલાં સન્નિવેશ્ય ચ પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ રક્ષંસ્તથા પ્રજનનં પુનઃ

જીભને દાંતના અગ્રભાગે સ્થિર રાખવી. પગરખાંથી વૃષણ અને પ્રજનન અંગનું રક્ષણ કરવું.

ઊર્વોરુપરિ સંસ્થાપ્ય બાહૂ તિર્યગયત્નતઃ દક્ષિણં કરપૃષ્ઠં તુ ન્યસ્ય વામતલોપરિ

બન્ને હાથને કાળજીપૂર્વક જાંઘો પર આડાં રાખવા, જમણો હાથની પીઠ ડાબા હાથની હથેળી પર રાખવી.

ઉન્નામ્ય શનકૈઃ પૃષ્ઠમુરો વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્

પીઠને ધીમે ધીમે ઊંચી રાખવી, છાતી આગળથી મજબૂત રાખવી, પોતાની નાકના ટોચ પર નજર રાખવી અને બાજુઓમાં નજર ન ફેરવવી.

સંભૃતપ્રાણસંચારઃ પાષાણ ઇવ નિશ્ચલઃ સ્વદેહાયતનસ્યાંતર્વિચિંત્ય શિવમંબયા

શ્વાસને સંયમિત અને સ્થિર રાખવી, પથ્થર જેવી અડગતા રાખવી અને પોતાના શરીરના આંતરિક મંદિરમાં શિવનું ધ્યાન કરવું.

હૃત્પદ્મપીઠિકામધ્યે ધ્યાનયજ્ઞેન પૂજયેત્ મૂલે નાસાગ્રતો નાભૌ કંઠે વા તાલુરંધ્રયોઃ

હૃદયના કમળના મંચના મધ્યમાં ધ્યાનરૂપ યજ્ઞથી પૂજા કરવી—કમળના મૂળ, નાકના ટોચ, નાભિ, કંઠ અથવા તાળુમાં પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું.

ભ્રૂમધ્યે દ્વારદેશે વા લલાટે મૂર્ધ્નિ વા સ્મરેત્ પરિકલ્પ્ય યથાન્યાયં શિવયોઃ પરમાસનમ્

ભ્રૂમધ્ય, દ્વારસ્થાન, લલાટ કે મસ્તકના શિખર પર પણ, યોગ્ય રીતે કલ્પના કરીને, શિવ અને પાર્વતીનું પરમ આસન સ્થિરપણે સ્મરણ કરવું.

તત્ર સાવરણં વાપિ નિરાવરણમેવ વા દ્વિદલેષોડશારે વા દ્વાદશારે યથાવિધિ

ત્યાં, આવરણ સાથે કે વિના, બે પાંદડાવાળા, સોળ પાંદડાવાળા કે બાર પાંદડાવાળા કમળમાં, નિયમ મુજબ ધ્યાન કરવું.

દશારે વા ષડસ્રે વા ચતુરસ્રે શિવં સ્મરેત્ ભ્રુવોરંતરતઃ પદ્મં દ્વિદલં તડિદુજ્જ્વલમ્

દસ, છ કે ચાર પાંખડીઓવાળાં કમળમાં, મનુષ્યે શિવજીનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. ભ્રૂમધ્યમાં બે પાંખડીઓવાળું કમળ છે, જે વીજળી જેવી તેજસ્વી છે.

ભ્રૂમધ્યસ્થારવિન્દસ્ય ક્રમાદ્વૈ દક્ષિણોત્તરે વિદ્યુત્સમાનવર્ણે ચ પર્ણે વર્ણાવસાનકે

ભ્રૂમધ્યના કમળમાં, જમણી અને ડાબી બાજુ ક્રમશઃ વીજળી જેવો રંગ ધરાવતી પાંખડીઓ છે, દરેક પાંખડી પર એક એક અક્ષરનો અંત આવે છે.

ષોડશારસ્ય પત્રાણિ સ્વરાઃ ષોડશ તાનિ વૈ પૂર્વાદીનિ ક્રમાદેતત્પદ્મં કન્દસ્ય મૂલતઃ

છોળ પાંખડીઓ એ છોળ સ્વરો છે, જે પૂર્વ દિશાથી ક્રમશઃ ગોઠવાયેલા છે. આ કમળ મૂળસ્થાનના તળિયે છે.

કકારાદિટકારાંતા વર્ણાઃ પર્ણાન્યનુક્રમાત્

‘ક’થી ‘ઠ’ સુધીના અક્ષરો પાંખડીઓ પર ક્રમશઃ સ્થિત છે.

ગોક્ષીરધવલસ્યોક્તા ડાદિફાન્તા યથાક્રમમ્

ગાયના દૂધ જેવી સફેદ કમળ પર ‘ડ’થી ‘ફ’ સુધીના અક્ષરો ક્રમશઃ ગોઠવાયેલા છે.

વિધૂમાંગારવર્ણસ્ય વર્ણા વાદ્યાશ્ચ લાન્તિમાઃ મૂલાધારારવિંદસ્ય હેમાભસ્ય યથાક્રમમ્ વકારાદિસકારાન્તા વર્ણાઃ પર્ણમયાઃ સ્થિતાઃ

ધૂમરહિત અગ્નિ જેવા રંગના કમળ પર ‘બ’થી ‘લ’ સુધીના અક્ષરો ગોઠવાયેલા છે. મૂળસ્થાનના સુવર્ણ કમળ પર ‘વ’થી ‘સ’ સુધીના અક્ષરો પાંખડીઓ પર ક્રમશઃ સ્થિત છે.

એતેષ્વથારવિંદેષુ યત્રૈવાભિરતં મનઃ તત્રૈવ દેવં દેવીં ચ ચિંતયેદ્ધીરયા ધિયા

આ બધાં કમળોમાં મન જ્યાં વિશેષ રીતે તલીન થાય, ત્યાં ધીરજપૂર્વક દેવ અને દેવીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

અંગુષ્ઠમાત્રમમલં દીપ્યમાનં સમંતતઃ શુદ્ધદીપશિખાકારં સ્વશક્ત્યા પૂર્ણમણ્ડિતમ્

અંગુઠા જેટલું શુદ્ધ, ચારે બાજુ પ્રકાશમાન, દીવાના જ્યોત જેવું સ્વરૂપ, પોતાની શક્તિથી સંપૂર્ણ શોભિત, એવું સ્વરૂપ મનમાં જોવું જોઈએ.

ઇન્દુરેખાસમાકારં તારારૂપમથાપિ વા નીવારશૂકસ્સદૃશં બિસસુત્રાભમેવ વા

ક્યારેક તે ચંદ્રની કિરણ જેવું, તારા જેવું, ચોખા દાણા જેવું કે કમળના દાંડીની તાંતણી જેવું દેખાય છે.

કદમ્બગોલકાકારં તુષારકણિકોપમમ્ ક્ષિત્યાદિતત્ત્વવિજયં ધ્યાતા યદ્યપિ વાઞ્છતિ

ક્યારેક તે કદંબના ગોળા જેવું કે તુષારના બિંદુ જેવું હોય છે. જો કોઈ પૃથ્વીથી આરંભી તત્ત્વોમાં પારંગત થવું ઈચ્છે, તો આવું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

તત્તત્તત્ત્વાધિપામેવ મૂર્તિં સ્થૂલાં વિચિંતયેત્ સદાશિવાંતા બ્રહ્માદ્યભવાદ્યાશ્ચાષ્ટમૂર્તયઃ

દરેક તત્ત્વ માટે તેના અધિપતિ દેવતાનું સ્થૂળ સ્વરૂપ, સદા શિવ સુધી, બ્રહ્મા અને અન્ય સૃષ્ટિથી આરંભી આઠ સ્વરૂપોનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

શિવસ્ય મૂર્તયઃ સ્થૂલાઃ શિવશાસ્ત્રે વિનિશ્ચિતાઃ ઘોરા મિશ્રા પ્રશાન્તાશ્ચ મૂર્તયસ્તા મુનીશ્વરૈઃ

શિવજીનાં સ્થૂળ સ્વરૂપો શિવશાસ્ત્રોમાં નિર્ધારિત છે—કઠોર, મિશ્ર અને શાંત સ્વરૂપો, જે મહર્ષિઓએ વર્ણવ્યા છે.

ફલાભિલાષરહિતૈશ્ચિન્ત્યાશ્ચિન્તાવિશારદૈઃ ઘોરાશ્ચેચ્ચિંતિતાઃ કુર્યુઃ પાપરોગપરિક્ષયમ્

ફળની ઈચ્છા વગર, ધ્યાનમાં નિપુણ લોકોએ આ સ્વરૂપોનું ધ્યાન કરવું જોઈએ. જો કોઈ ઉગ્ર સ્વરૂપનું ધ્યાન કરે, તો તે પાપ અને રોગનો નાશ કરે છે.

ચિરેણ મિશ્રે સૌમ્યે તુ ન સદ્યો ન ચિરાદપિ સૌમ્યે મુક્તિર્વિશેષેણ શાંતિઃ પ્રજ્ઞા પ્રસિધ્યતિ

મિશ્ર અથવા શાંત સ્વરૂપનું ધ્યાન કરતાં તરત કે લાંબા સમય પછી મુક્તિ મળતી નથી; પણ શાંત સ્વરૂપથી ખાસ કરીને મુક્તિ, શાંતિ અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

સિધ્યંતિ સિદ્ધયશ્ચાત્ર ક્રમશો નાત્ર સંશયઃ

અહીં સિદ્ધિઓ ક્રમશઃ પ્રાપ્ત થાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

શ્રીકંઠનાથં સ્મરતાં સદ્યઃ સર્વાર્થસિદ્ધયઃ પ્રસિધ્યંતીતિ મત્વૈકે તં વૈ ધ્યાયંતિ યોગિનઃ

કેટલાંક માનતા કે શ્રીકંઠનાથનું સ્મરણ કરતાં સર્વ ઇચ્છિત સિદ્ધિઓ તરત મળે છે, તેથી યોગીઓ તેમનું ધ્યાન કરે છે.

સ્થિત્યર્થં મનસઃ કેચિત્સ્થૂલધ્યાનં પ્રકુર્વતે સ્થૂલં તુ નિશ્ચલં ચેતો ભવેત્સૂક્ષ્મે તુ તત્સ્થિરમ્

કેટલાંક મનની સ્થિરતા માટે સ્થૂળ ધ્યાન કરે છે. સ્થૂળમાં મન નિશ્ચળ થાય, તો સૂક્ષ્મમાં પણ તે સ્થિર બને છે.

શિવે તુ ચિંતિતે સાક્ષાત્સર્વાઃ સિધ્યન્તિ સિદ્ધયઃ મૂર્ત્યંતરેષુ ધ્યાતેષુ શિવરૂપં વિચિંતયેત્

શિવજીનું ધ્યાન કરતાં સર્વ સિદ્ધિઓ સીધી પ્રાપ્ત થાય છે. અન્ય સ્વરૂપોમાં ધ્યાન કરતાં પણ, તેમાં શિવનું સ્વરૂપ જ જોવું જોઈએ.

લક્ષયેન્મનસઃ સ્થૈર્યં તત્તદ્ધ્યાયેત્પુનઃ પુનઃ ધ્યાનમાદૌ સવિષયં તતો નિર્વિષયં જગુઃ

પહેલા મનની સ્થિરતા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ અને વારંવાર એ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. શરૂઆતમાં ધ્યાન કોઈ વિષય સાથે હોય છે, પછી એ વિષય વગરનું બને છે, એમ કહેવાયું છે.

તત્ર નિર્વિષયં ધ્યાનં નાસ્તીત્યેવ સતાં મતમ્ બુદ્ધેર્હિ સન્તતિઃ કાચિદ્ધ્યાનમિત્યભિધીયતે

જાણકારોનું માનવું છે કે વિષય વગરનું ધ્યાન હોય જ નથી, કારણ કે બુદ્ધિનો સતત પ્રવાહ જ ધ્યાન કહેવાય છે.