શિવપુરાણમ્

અથવાનુગ્રહેચ્છાયાં જગતો વિચરેન્મુનિઃ યથાકામંગુણાન્ભોગાન્ભુક્ત્વા મુક્તિં પ્રયાસ્યતિ

અથવા, જો મુનિ જગત પર કૃપા કરવા ઇચ્છે, તો તે મનગમતાં ગુણો અને આનંદ ભોગવી શકે છે અને પછી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

અથ પ્રયોગં યોગસ્ય વક્ષ્યે શૃણુ સમાહિતઃ શુભે કાલે શુભે દેશે શિવક્ષેત્રાદિકે પુનઃ વિજને જંતુરહિતે નિઃશબ્દે બાધવર્જિતે

હવે હું યોગ કરવાની રીત સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. શુભ સમયે, શુભ જગ્યાએ, ખાસ કરીને શિવના પવિત્ર સ્થાનમાં, અથવા એકાંત અને નિઃશબ્દ જગ્યાએ, જ્યાં કોઈ જીવજંતુ ન હોય અને કોઈ અવરોધ ન હોય, ત્યાં યોગ કરવો.

સુપ્રલિપ્તે સ્થલે સૌમ્યે ગન્ધધૂપાદિવાસિતે મુક્તપુષ્પસમાકીર્ણે વિતાનાદિ વિચિત્રિતે

તે જગ્યા સારી રીતે લિપ્સાયેલી, સુગંધિત ધૂપ અને પરિમળોથી મહેકતી, તાજા ફૂલો છાંયેલી અને છત્રાદિ શોભા વડે સુંદર રીતે સજાવેલી હોવી જોઈએ.

કુશપુષ્પસમિત્તોયફલમૂલસમન્વિતે નાગ્ન્યભ્યાશે જલાભ્યાશે શુષ્કપર્ણચયે ઽપિ વા

કુશ ઘાસ, ફૂલો, સમિદ્ધ, પાણી, ફળ અને મૂળથી યુક્ત એવી જગ્યા, અગ્નિ પાસે, પાણી પાસે અથવા સુકાં પાંદડાના ઢગલા પર પણ યોગ કરી શકાય.

ન દંશમશકાકીર્ણે સર્પશ્વાપદસંકુલે ન ચ દુષ્ટમૃગાકીર્ણે ન ભયે દુર્જનાવૃતે

પણ એવી જગ્યાએ નહીં જ્યાં ડંખ મારતા કીટાં કે મચ્છરો ભરેલા હોય, સાપ કે જંગલી પ્રાણીઓ રહેતા હોય, દુષ્ટ પ્રાણીઓ હોય, ભય હોય અથવા ખરાબ લોકોની આસપાસ હોય.

શ્મશાને ચૈત્યવલ્મીકે જીર્ણાગારે ચતુષ્પથે નદીનદસમુદ્રાણાં તીરે રથ્યાંતરે ઽપિ વા

સ્મશાન, જૂની ટેબી, તૂટી ગયેલા ઘર, ચોરાસ્તા, નદી, નાળા કે દરિયાના કિનારા, અથવા રસ્તાના વચમાં પણ યોગ કરવો નહીં.

ન જીર્ણોદ્યાનગોષ્ઠાદૌ નાનિષ્ટે ન ચ નિંદિતે નાજીર્ણામ્લરસોદ્ગારે ન ચ વિણ્મૂત્રદૂષિતે

જૂના બગીચા, ગૌશાળા, અશુભ કે બદનામ જગ્યાએ, અપચો કે ખાટું ખાધા પછી, અથવા મલમૂત્રથી અશુદ્ધ થયેલી જગ્યાએ યોગ કરવો નહીં.

નચ્છર્દ્યામાતિસારે વા નાતિભુક્તૌ શ્રમાન્વિતે ન ચાતિચિંતાકુલિતો ન ચાતિક્ષુત્પિપાસિતઃ

ઉલટી, अतિસાર, વધારે ખાધા પછી, થાકેલા, વધુ ચિંતિત, વધારે ભૂખ્યા કે તરસ્યા હો ત્યારે પણ યોગ કરવો નહીં.

નાપિ સ્વગુરુકર્માદૌ પ્રસક્તો યોગમાચરેત્ યુક્તાહારવિહારશ્ચ યુક્તચેષ્ટશ્ચ કર્મસુ

પોતાના કે ગુરુના કામમાં વ્યસ્ત હોય ત્યારે યોગ ન કરવો. ખોરાક અને વિહારમાં માપ રાખવો, અને દરેક કાર્યમાં સંતુલિત રહેવું.

યુક્તનિદ્રાપ્રબોધશ્ચ સર્વાયાસવિવર્જિતઃ આસનં મૃદુલં રમ્યં વિપુલં સુસમં શુચિ

ઉંઘ અને જાગરણમાં પણ સંતુલન રાખવું, બધા પ્રકારના અતિશય પરિશ્રમથી દૂર રહેવું. બેઠકો માટે નરમ, મનગમતી, વિશાળ, સમાન અને સ્વચ્છ આસન પસંદ કરવું.

પદ્મકસ્વસ્તિકાદીનામભ્યસેદાસનેષુ ચ અભિવંદ્ય સ્વગુર્વંતાનભિવાદ્યાનનુક્રમાત્

પદ્માસન, સ્વસ્તિકાસન વગેરે આસનોનો અભ્યાસ કરવો. પોતાના ગુરુ અને વડીલોને યોગ્ય ક્રમમાં વંદન કરીને યોગ શરૂ કરવો.

ઋજુગ્રીવશિરોવક્ષા નાતિષ્ઠેચ્છિષ્ટલોચનઃ કિંચિદુન્નામિતશિરા દંતૈર્દંતાન્ન સંસ્પૃશેત્

ગળું, માથું અને છાતી સીધી રાખવી, આંખો અચાનક એક જગ્યાએ ન રાખવી, માથું થોડું ઉંચું રાખવું અને દાંતને એકબીજાને સ્પર્શ ન થવા દેવું.

દંતાગ્રસંસ્થિતા જિહ્વામચલાં સન્નિવેશ્ય ચ પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ રક્ષંસ્તથા પ્રજનનં પુનઃ

જીભને દાંતના અગ્રભાગે સ્થિર રાખવી. પગરખાંથી વૃષણ અને પ્રજનન અંગનું રક્ષણ કરવું.

ઊર્વોરુપરિ સંસ્થાપ્ય બાહૂ તિર્યગયત્નતઃ દક્ષિણં કરપૃષ્ઠં તુ ન્યસ્ય વામતલોપરિ

બન્ને હાથને કાળજીપૂર્વક જાંઘો પર આડાં રાખવા, જમણો હાથની પીઠ ડાબા હાથની હથેળી પર રાખવી.

ઉન્નામ્ય શનકૈઃ પૃષ્ઠમુરો વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્

પીઠને ધીમે ધીમે ઊંચી રાખવી, છાતી આગળથી મજબૂત રાખવી, પોતાની નાકના ટોચ પર નજર રાખવી અને બાજુઓમાં નજર ન ફેરવવી.

સંભૃતપ્રાણસંચારઃ પાષાણ ઇવ નિશ્ચલઃ સ્વદેહાયતનસ્યાંતર્વિચિંત્ય શિવમંબયા

શ્વાસને સંયમિત અને સ્થિર રાખવી, પથ્થર જેવી અડગતા રાખવી અને પોતાના શરીરના આંતરિક મંદિરમાં શિવનું ધ્યાન કરવું.

હૃત્પદ્મપીઠિકામધ્યે ધ્યાનયજ્ઞેન પૂજયેત્ મૂલે નાસાગ્રતો નાભૌ કંઠે વા તાલુરંધ્રયોઃ

હૃદયના કમળના મંચના મધ્યમાં ધ્યાનરૂપ યજ્ઞથી પૂજા કરવી—કમળના મૂળ, નાકના ટોચ, નાભિ, કંઠ અથવા તાળુમાં પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું.

ભ્રૂમધ્યે દ્વારદેશે વા લલાટે મૂર્ધ્નિ વા સ્મરેત્ પરિકલ્પ્ય યથાન્યાયં શિવયોઃ પરમાસનમ્

ભ્રૂમધ્ય, દ્વારસ્થાન, લલાટ કે મસ્તકના શિખર પર પણ, યોગ્ય રીતે કલ્પના કરીને, શિવ અને પાર્વતીનું પરમ આસન સ્થિરપણે સ્મરણ કરવું.

તત્ર સાવરણં વાપિ નિરાવરણમેવ વા દ્વિદલેષોડશારે વા દ્વાદશારે યથાવિધિ

ત્યાં, આવરણ સાથે કે વિના, બે પાંદડાવાળા, સોળ પાંદડાવાળા કે બાર પાંદડાવાળા કમળમાં, નિયમ મુજબ ધ્યાન કરવું.

દશારે વા ષડસ્રે વા ચતુરસ્રે શિવં સ્મરેત્ ભ્રુવોરંતરતઃ પદ્મં દ્વિદલં તડિદુજ્જ્વલમ્

દસ, છ કે ચાર પાંખડીઓવાળાં કમળમાં, મનુષ્યે શિવજીનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. ભ્રૂમધ્યમાં બે પાંખડીઓવાળું કમળ છે, જે વીજળી જેવી તેજસ્વી છે.

ભ્રૂમધ્યસ્થારવિન્દસ્ય ક્રમાદ્વૈ દક્ષિણોત્તરે વિદ્યુત્સમાનવર્ણે ચ પર્ણે વર્ણાવસાનકે

ભ્રૂમધ્યના કમળમાં, જમણી અને ડાબી બાજુ ક્રમશઃ વીજળી જેવો રંગ ધરાવતી પાંખડીઓ છે, દરેક પાંખડી પર એક એક અક્ષરનો અંત આવે છે.

ષોડશારસ્ય પત્રાણિ સ્વરાઃ ષોડશ તાનિ વૈ પૂર્વાદીનિ ક્રમાદેતત્પદ્મં કન્દસ્ય મૂલતઃ

છોળ પાંખડીઓ એ છોળ સ્વરો છે, જે પૂર્વ દિશાથી ક્રમશઃ ગોઠવાયેલા છે. આ કમળ મૂળસ્થાનના તળિયે છે.

કકારાદિટકારાંતા વર્ણાઃ પર્ણાન્યનુક્રમાત્

‘ક’થી ‘ઠ’ સુધીના અક્ષરો પાંખડીઓ પર ક્રમશઃ સ્થિત છે.

ગોક્ષીરધવલસ્યોક્તા ડાદિફાન્તા યથાક્રમમ્

ગાયના દૂધ જેવી સફેદ કમળ પર ‘ડ’થી ‘ફ’ સુધીના અક્ષરો ક્રમશઃ ગોઠવાયેલા છે.

વિધૂમાંગારવર્ણસ્ય વર્ણા વાદ્યાશ્ચ લાન્તિમાઃ મૂલાધારારવિંદસ્ય હેમાભસ્ય યથાક્રમમ્ વકારાદિસકારાન્તા વર્ણાઃ પર્ણમયાઃ સ્થિતાઃ

ધૂમરહિત અગ્નિ જેવા રંગના કમળ પર ‘બ’થી ‘લ’ સુધીના અક્ષરો ગોઠવાયેલા છે. મૂળસ્થાનના સુવર્ણ કમળ પર ‘વ’થી ‘સ’ સુધીના અક્ષરો પાંખડીઓ પર ક્રમશઃ સ્થિત છે.

એતેષ્વથારવિંદેષુ યત્રૈવાભિરતં મનઃ તત્રૈવ દેવં દેવીં ચ ચિંતયેદ્ધીરયા ધિયા

આ બધાં કમળોમાં મન જ્યાં વિશેષ રીતે તલીન થાય, ત્યાં ધીરજપૂર્વક દેવ અને દેવીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

અંગુષ્ઠમાત્રમમલં દીપ્યમાનં સમંતતઃ શુદ્ધદીપશિખાકારં સ્વશક્ત્યા પૂર્ણમણ્ડિતમ્

અંગુઠા જેટલું શુદ્ધ, ચારે બાજુ પ્રકાશમાન, દીવાના જ્યોત જેવું સ્વરૂપ, પોતાની શક્તિથી સંપૂર્ણ શોભિત, એવું સ્વરૂપ મનમાં જોવું જોઈએ.

ઇન્દુરેખાસમાકારં તારારૂપમથાપિ વા નીવારશૂકસ્સદૃશં બિસસુત્રાભમેવ વા

ક્યારેક તે ચંદ્રની કિરણ જેવું, તારા જેવું, ચોખા દાણા જેવું કે કમળના દાંડીની તાંતણી જેવું દેખાય છે.

કદમ્બગોલકાકારં તુષારકણિકોપમમ્ ક્ષિત્યાદિતત્ત્વવિજયં ધ્યાતા યદ્યપિ વાઞ્છતિ

ક્યારેક તે કદંબના ગોળા જેવું કે તુષારના બિંદુ જેવું હોય છે. જો કોઈ પૃથ્વીથી આરંભી તત્ત્વોમાં પારંગત થવું ઈચ્છે, તો આવું ધ્યાન કરવું જોઈએ.