શિવપુરાણમ્

છેદનં તાડનં ચૈવ બંધનં મોચનં તથા ગ્રહણં સર્વભૂતાનાં સંસારવશવર્તિનામ્

કાપવું, મારવું, બાંધવું, મુક્ત કરવું અને સંસારના વશમાં રહેલા બધા જીવોને પકડી લેવાં—આ શક્તિઓ છે.

પ્રસાદશ્ચાપિ સર્વેષાં મૃત્યુકાલજયસ્તથા આભિમાનિકમૈશ્વર્યં પ્રાજાપત્યં પ્રચક્ષતે

બધાને પ્રસન્ન કરવું, મૃત્યુના સમયે પણ વિજય મેળવવો—આ અભિમાનથી ઉત્પન્ન થયેલી પ્રજાપતિની સર્વશક્તિ કહેવાય છે.

એતચ્ચાન્દ્રમસૈર્ભોગૈઃ ષટ્પઞ્ચાશદ્ગુણં મહત્ સર્ગઃ સંકલ્પમાત્રેણ ત્રાણં સંહરણં તથા

ચંદ્રમાસી આનંદ સાથે, આ મહાન શક્તિ છપ્પન પ્રકારની છે: માત્ર ઈચ્છાથી સર્જન, રક્ષણ અને વિલય—બધું શક્ય બને છે.

સ્વાધિકારશ્ચ સર્વેષાં ભૂતચિત્તપ્રવર્તનમ્ અસાદૃશ્યં ચ સર્વસ્ય નિર્માણં જગતઃ પૃથક્

બધા પર અધિકાર, સર્વ જીવોના મનને ચલાવવું, દરેક વસ્તુમાં અનન્યતા અને જગતની અલગ સર્જના—આ શક્તિઓ છે.

શુભાશુભસ્ય કરણં પ્રાજાપત્યૈશ્ચ સંયુતમ્ ચતુષ્ષષ્ઠિગુણં બ્રાહ્મમૈશ્વર્યં ચ પ્રચક્ષતે

શુભ કે અશુભ કાર્ય કરવું, પ્રજાપતિની શક્તિ સાથે જોડાવું—આ રીતે ચૌસઠ પ્રકારની બ્રાહ્મી સર્વશક્તિ જણાવવામાં આવી છે.

બૌદ્ધાદસ્માત્પરં ગૌણમૈશ્વર્યં પ્રાકૃતં વિદુઃ વૈષ્ણવં તત્સમાખ્યાતં તસ્યૈવ ભુવનસ્થિતિઃ બ્રહ્મણા તત્પદં સર્વં વક્તુમન્યૈર્ન શક્યતે

આથી આગળ, બુદ્ધિથી સંબંધિત પ્રાકૃતિક સર્વશક્તિ છે; તેને વૈષ્ણવ કહેવાય છે અને તેનું કાર્ય જગતની સ્થિતિ જાળવવું છે. તે બ્રહ્મનું સર્વોચ્ચ સ્થાન બીજાઓથી વર્ણવી શકાય તેમ નથી.

તત્પૌરુષં ચ ગૌણં ચ ગણેશં પદમૈશ્વરમ્ વિષ્ણુના તત્પદં કિંચિજ્જ્ઞાતુમન્યૈર્ન શક્યતે

તે પુરુષ અને ગૌણ ગણેશ સર્વશક્તિ—તેનું સ્થાન બીજાઓ, અહીં સુધી કે વિષ્ણુ પણ, જાણી શકતા નથી.

વિજ્ઞાનસિદ્ધયશ્ચૈવ સર્વા એવૌપસર્ગિકાઃ નિરોદ્ધવ્યા પ્રયત્નેન વર્રાગ્યેણ પરેણ તુ

બધી જ્ઞાનસિદ્ધિઓ સાથે અવરોધો જોડાયેલા હોય છે; તેને ઊંચા વૈરાગ્ય અને પ્રયત્નથી રોકવી જોઈએ.

પ્રતિભાસેષ્વશુદ્ધેષુ ગુણેષ્વાસક્તચેતસઃ ન સિધ્યેત્પરમૈશ્વર્યમભયં સાર્વકામિકમ્

જેઓનું મન અશુદ્ધ પ્રતિતિઓ અને ગુણોમાં આસક્ત છે, તેમને સર્વોચ્ચ નિર્ભય અને સર્વઇચ્છિત સર્વશક્તિ પ્રાપ્ત થતી નથી.

તસ્માદ્ગુણાંશ્ચ ભોગાંશ્ચ દેવાસુરમહીભૃતામ્ તૃણવદ્યસ્ત્યજેત્તસ્ય યોગસિદ્ધિઃ પરા ભવેત્

આથી, દેવ, દાનવ અને રાજાઓના ગુણો અને આનંદને તણખલાની જેમ ત્યજી દેવા જોઈએ; એવા માટે પરમ યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

અથવાનુગ્રહેચ્છાયાં જગતો વિચરેન્મુનિઃ યથાકામંગુણાન્ભોગાન્ભુક્ત્વા મુક્તિં પ્રયાસ્યતિ

અથવા, જો મુનિ જગત પર કૃપા કરવા ઇચ્છે, તો તે મનગમતાં ગુણો અને આનંદ ભોગવી શકે છે અને પછી મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

અથ પ્રયોગં યોગસ્ય વક્ષ્યે શૃણુ સમાહિતઃ શુભે કાલે શુભે દેશે શિવક્ષેત્રાદિકે પુનઃ વિજને જંતુરહિતે નિઃશબ્દે બાધવર્જિતે

હવે હું યોગ કરવાની રીત સમજાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળો. શુભ સમયે, શુભ જગ્યાએ, ખાસ કરીને શિવના પવિત્ર સ્થાનમાં, અથવા એકાંત અને નિઃશબ્દ જગ્યાએ, જ્યાં કોઈ જીવજંતુ ન હોય અને કોઈ અવરોધ ન હોય, ત્યાં યોગ કરવો.

સુપ્રલિપ્તે સ્થલે સૌમ્યે ગન્ધધૂપાદિવાસિતે મુક્તપુષ્પસમાકીર્ણે વિતાનાદિ વિચિત્રિતે

તે જગ્યા સારી રીતે લિપ્સાયેલી, સુગંધિત ધૂપ અને પરિમળોથી મહેકતી, તાજા ફૂલો છાંયેલી અને છત્રાદિ શોભા વડે સુંદર રીતે સજાવેલી હોવી જોઈએ.

કુશપુષ્પસમિત્તોયફલમૂલસમન્વિતે નાગ્ન્યભ્યાશે જલાભ્યાશે શુષ્કપર્ણચયે ઽપિ વા

કુશ ઘાસ, ફૂલો, સમિદ્ધ, પાણી, ફળ અને મૂળથી યુક્ત એવી જગ્યા, અગ્નિ પાસે, પાણી પાસે અથવા સુકાં પાંદડાના ઢગલા પર પણ યોગ કરી શકાય.

ન દંશમશકાકીર્ણે સર્પશ્વાપદસંકુલે ન ચ દુષ્ટમૃગાકીર્ણે ન ભયે દુર્જનાવૃતે

પણ એવી જગ્યાએ નહીં જ્યાં ડંખ મારતા કીટાં કે મચ્છરો ભરેલા હોય, સાપ કે જંગલી પ્રાણીઓ રહેતા હોય, દુષ્ટ પ્રાણીઓ હોય, ભય હોય અથવા ખરાબ લોકોની આસપાસ હોય.

શ્મશાને ચૈત્યવલ્મીકે જીર્ણાગારે ચતુષ્પથે નદીનદસમુદ્રાણાં તીરે રથ્યાંતરે ઽપિ વા

સ્મશાન, જૂની ટેબી, તૂટી ગયેલા ઘર, ચોરાસ્તા, નદી, નાળા કે દરિયાના કિનારા, અથવા રસ્તાના વચમાં પણ યોગ કરવો નહીં.

ન જીર્ણોદ્યાનગોષ્ઠાદૌ નાનિષ્ટે ન ચ નિંદિતે નાજીર્ણામ્લરસોદ્ગારે ન ચ વિણ્મૂત્રદૂષિતે

જૂના બગીચા, ગૌશાળા, અશુભ કે બદનામ જગ્યાએ, અપચો કે ખાટું ખાધા પછી, અથવા મલમૂત્રથી અશુદ્ધ થયેલી જગ્યાએ યોગ કરવો નહીં.

નચ્છર્દ્યામાતિસારે વા નાતિભુક્તૌ શ્રમાન્વિતે ન ચાતિચિંતાકુલિતો ન ચાતિક્ષુત્પિપાસિતઃ

ઉલટી, अतિસાર, વધારે ખાધા પછી, થાકેલા, વધુ ચિંતિત, વધારે ભૂખ્યા કે તરસ્યા હો ત્યારે પણ યોગ કરવો નહીં.

નાપિ સ્વગુરુકર્માદૌ પ્રસક્તો યોગમાચરેત્ યુક્તાહારવિહારશ્ચ યુક્તચેષ્ટશ્ચ કર્મસુ

પોતાના કે ગુરુના કામમાં વ્યસ્ત હોય ત્યારે યોગ ન કરવો. ખોરાક અને વિહારમાં માપ રાખવો, અને દરેક કાર્યમાં સંતુલિત રહેવું.

યુક્તનિદ્રાપ્રબોધશ્ચ સર્વાયાસવિવર્જિતઃ આસનં મૃદુલં રમ્યં વિપુલં સુસમં શુચિ

ઉંઘ અને જાગરણમાં પણ સંતુલન રાખવું, બધા પ્રકારના અતિશય પરિશ્રમથી દૂર રહેવું. બેઠકો માટે નરમ, મનગમતી, વિશાળ, સમાન અને સ્વચ્છ આસન પસંદ કરવું.

પદ્મકસ્વસ્તિકાદીનામભ્યસેદાસનેષુ ચ અભિવંદ્ય સ્વગુર્વંતાનભિવાદ્યાનનુક્રમાત્

પદ્માસન, સ્વસ્તિકાસન વગેરે આસનોનો અભ્યાસ કરવો. પોતાના ગુરુ અને વડીલોને યોગ્ય ક્રમમાં વંદન કરીને યોગ શરૂ કરવો.

ઋજુગ્રીવશિરોવક્ષા નાતિષ્ઠેચ્છિષ્ટલોચનઃ કિંચિદુન્નામિતશિરા દંતૈર્દંતાન્ન સંસ્પૃશેત્

ગળું, માથું અને છાતી સીધી રાખવી, આંખો અચાનક એક જગ્યાએ ન રાખવી, માથું થોડું ઉંચું રાખવું અને દાંતને એકબીજાને સ્પર્શ ન થવા દેવું.

દંતાગ્રસંસ્થિતા જિહ્વામચલાં સન્નિવેશ્ય ચ પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ રક્ષંસ્તથા પ્રજનનં પુનઃ

જીભને દાંતના અગ્રભાગે સ્થિર રાખવી. પગરખાંથી વૃષણ અને પ્રજનન અંગનું રક્ષણ કરવું.

ઊર્વોરુપરિ સંસ્થાપ્ય બાહૂ તિર્યગયત્નતઃ દક્ષિણં કરપૃષ્ઠં તુ ન્યસ્ય વામતલોપરિ

બન્ને હાથને કાળજીપૂર્વક જાંઘો પર આડાં રાખવા, જમણો હાથની પીઠ ડાબા હાથની હથેળી પર રાખવી.

ઉન્નામ્ય શનકૈઃ પૃષ્ઠમુરો વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ સંપ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્

પીઠને ધીમે ધીમે ઊંચી રાખવી, છાતી આગળથી મજબૂત રાખવી, પોતાની નાકના ટોચ પર નજર રાખવી અને બાજુઓમાં નજર ન ફેરવવી.

સંભૃતપ્રાણસંચારઃ પાષાણ ઇવ નિશ્ચલઃ સ્વદેહાયતનસ્યાંતર્વિચિંત્ય શિવમંબયા

શ્વાસને સંયમિત અને સ્થિર રાખવી, પથ્થર જેવી અડગતા રાખવી અને પોતાના શરીરના આંતરિક મંદિરમાં શિવનું ધ્યાન કરવું.

હૃત્પદ્મપીઠિકામધ્યે ધ્યાનયજ્ઞેન પૂજયેત્ મૂલે નાસાગ્રતો નાભૌ કંઠે વા તાલુરંધ્રયોઃ

હૃદયના કમળના મંચના મધ્યમાં ધ્યાનરૂપ યજ્ઞથી પૂજા કરવી—કમળના મૂળ, નાકના ટોચ, નાભિ, કંઠ અથવા તાળુમાં પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું.

ભ્રૂમધ્યે દ્વારદેશે વા લલાટે મૂર્ધ્નિ વા સ્મરેત્ પરિકલ્પ્ય યથાન્યાયં શિવયોઃ પરમાસનમ્

ભ્રૂમધ્ય, દ્વારસ્થાન, લલાટ કે મસ્તકના શિખર પર પણ, યોગ્ય રીતે કલ્પના કરીને, શિવ અને પાર્વતીનું પરમ આસન સ્થિરપણે સ્મરણ કરવું.

તત્ર સાવરણં વાપિ નિરાવરણમેવ વા દ્વિદલેષોડશારે વા દ્વાદશારે યથાવિધિ

ત્યાં, આવરણ સાથે કે વિના, બે પાંદડાવાળા, સોળ પાંદડાવાળા કે બાર પાંદડાવાળા કમળમાં, નિયમ મુજબ ધ્યાન કરવું.