શિવપુરાણમ્

અપ્રતિષ્ઠા હિ મનસસ્ત્વનવસ્થિતિરુચ્યતે અશ્રદ્ધા ભાવરહિતા વૃત્તિર્વૈ યોગવર્ત્મનિ

મન સ્થિર ન રહેવું એટલે અસ્થિરતા કહેવાય છે; શ્રદ્ધાનો અભાવ એ યોગના માર્ગમાં વિશ્વાસ વિના ચાલતી વૃત્તિ છે.

વિપર્યસ્તા મતિર્યા સા ભ્રાંતિરિત્યભિધીયતે દુઃખમજ્ઞાનજં પુંસાં ચિત્તસ્યાધ્યાત્મિકં વિદુઃ

જ્યારે સમજણ ઉલટ થઈ જાય, તેને ભ્રાંતિ કહે છે. અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થતું દુઃખ મનનું આંતરિક પીડા કહેવાય છે.

આધિભૌતિકમંગોત્થં યચ્ચ દુઃખં પુરા કૃતૈઃ આધિદૈવિકમાખ્યાતમશન્યસ્ત્રવિષાદિકમ્

શરીરથી થતું દુઃખ, પૂર્વકર્મોથી થતું દુઃખ એ ભૌતિક પીડા કહેવાય છે; ગ્રહો કે ઝેર જેવી દૈવી પીડા પણ કહેવાય છે.

ઇચ્છાવિઘાતજં મોક્ષં દૌર્મનસ્યં પ્રચક્ષતે વિષયેષુ વિચિત્રેષુ વિભ્રમસ્તત્ર લોલતા

મોક્ષની ઈચ્છા પૂરી ન થાય ત્યારે જે હતાશા થાય છે, તેને મનની નિરાશા કહે છે; અને વિવિધ વિષયોમાં ગૂંચવાઈ જવું એ ચંચળતા કહેવાય છે.

શાન્તેષ્વેતેષુ વિઘ્નેષુ યોગાસક્તસ્ય યોગિનઃ ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તંતે દિવ્યાસ્તે સિદ્ધિસૂચકાઃ

જ્યારે આ બધા અવરોધો શાંત થાય છે, ત્યારે યોગમાં તત્પર યોગી પાસે દૈવી લક્ષણો દેખાય છે; એ સિદ્ધિના સંકેત છે.

પ્રતિભા શ્રવણં વાર્તા દર્શનાસ્વાદવેદનાઃ ઉપસર્ગાઃ ષડિત્યેતે વ્યયે યોગસ્ય સિદ્ધયઃ

પ્રતિભા, શ્રવણ, વાર્તા, દર્શન, સ્વાદ અને વેદના—આ છેયો યોગમાં અવરોધરૂપ છે, અને જ્યારે એ ગુમ થાય, ત્યારે એ યોગની સિદ્ધિ ગણાય છે.

સૂક્ષ્મે વ્યવહિતે ઽતીતે વિપ્રકૃષ્ટે ત્વનાગતે પ્રતિભા કથ્યતે યો ઽર્થે પ્રતિભાસો યથાતથમ્

સૂક્ષ્મ, છુપાયેલું, ભૂતકાળનું, દૂરનું કે આવનારા સમયે જે કંઈ હોય, તેને સાચા સ્વરૂપે જાણવી એ પ્રતિભા કહેવાય છે.

શ્રવણં સર્વશબ્દાનાં શ્રવણે ચાપ્રયત્નતઃ વાર્ત્તા વાર્ત્તાસુ વિજ્ઞાનં સર્વેષામેવ દેહિનામ્

શ્રવણ એટલે બધા શબ્દોનું સહેલાઈથી સાંભળવું; વાર્તા એટલે બધા જીવોમાં જે કંઈ જાણકારી છે, તેનું જ્ઞાન.

દર્શનં નામ દિવ્યાનાં દર્શનં ચાપ્રયત્નતઃ તથાસ્વાદશ્ચ દિવ્યેષુ રસેષ્વાસ્વાદ ઉચ્યતે

દર્શન એટલે દિવ્ય પુરુષોના સહજ રીતે દર્શન થવું; એ જ રીતે, દિવ્ય રસોમાં જે આનંદ મળે, તેને સ્વાદ કહેવાય છે.

સ્પર્શનાધિગમસ્તદ્વદ્વેદના નામ વિશ્રુતા ગન્ધાદીનાં ચ દિવ્યાનામાબ્રહ્મભુવનાધિપાઃ

એ જ રીતે, સ્પર્શની પ્રાપ્તિને વેદના કહે છે, અને બ્રહ્માના લોક સુધીના દેવગંધ વગેરે દિવ્ય વિષયોની અનુભૂતિ પણ તેમાં આવે છે.

સંતિષ્ઠન્તે ચ રત્નાનિ પ્રયચ્છંતિ બહૂનિ ચ સ્વચ્છન્દમધુરા વાણી વિવિધાસ્યાત્પ્રવર્તતે

રત્નો સ્થિર રહે છે અને ઘણાં મળે છે; સ્વચ્છંદ અને મીઠી વાણી અનેક રીતે પ્રગટે છે.

રસાયનાનિ સર્વાણિ દિવ્યાશ્ચૌષધયસ્તથા સિધ્યંતિ પ્રણિપત્યૈનં દિશંતિ સુરયોષિતઃ

બધા રસાયણો અને દિવ્ય ઔષધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે; જ્યારે ભક્તિપૂર્વક વંદન કરાય, ત્યારે દેવયાનીઓ એ આપે છે.

યોગસિદ્ધ્યૈકદેશે ઽપિ દૃષ્ટે મોક્ષે ભવેન્મતિઃ દૃષ્ટમેતન્મયા યદ્વત્તદ્વન્મોક્ષો ભવેદિતિ

યોગની એક સિદ્ધિ પણ જો દેખાય, તો મન મુક્તિ તરફ વળી જાય છે—'જેમ મેં આ જોયું છે, તેમ મુક્તિ પણ મળે' એવી ભાવના થાય છે.

કૃશતા સ્થૂલતા બાલ્યં વાર્ધક્યં ચૈવ યૌવનમ્ નાનાચાતિસ્વરૂપં ચ ચતુર્ણાં દેહધારણમ્

પાતળું, જાડું, બાળપણ, વૃદ્ધાવસ્થા અને યુવાની, તેમજ અનેક અદભુત રૂપો—આ ચારે શરીરની સ્થિતિ છે.

પાર્થિવાંશં વિના નિત્યં સુરભિર્ગન્ધસંગ્રહઃ એવમષ્ટગુણં પ્રાહુઃ પૈશાચં પાર્થિવં પદમ્

પૃથ્વી તત્વ વિના હંમેશા સુગંધિત વાસ રહે છે; આ રીતે આઠ ગુણોને પૈશાચિક અને પૃથ્વી અવસ્થાનું લક્ષણ કહે છે.

જલે નિવસનં ચૈવ ભૂમ્યામેવં વિનિર્ગમઃ ઇચ્છેચ્છક્તઃ સ્વયં પાતું સમુદ્રમપિ નાતુરઃ

પાણીમાં રહેવું અને જમીનમાંથી બહાર આવવું શક્ય છે; જે ઇચ્છે તે સમયે, કોઈ તકલીફ વિના, સમુદ્રનું પાણી પી શકાય છે.

યત્રેચ્છતિ જગત્યસ્મિંસ્તત્રૈવ જલદર્શનમ્ વિના કુમ્ભાદિકં પાણૌ જલસઞ્ચયધારણમ્

આ જગતમાં જ્યાં ઇચ્છા થાય ત્યાં પાણી દેખાય છે; કુંભ કે વાસણ વિના પણ હાથમાં પાણી એકઠું રાખી શકાય છે.

યદ્વસ્તુ વિરસઞ્ચાપિ ભોક્તુમિચ્છતિ તત્ક્ષણાત્ રસાદિકં ભવેચ્ચાન્યત્ત્રયાણાં દેહધારણમ્

જે કોઈ વાનગી નિરસ હોય અને તેને ખાવાની ઇચ્છા થાય, ત્યારે તરત જ તેમાં સ્વાદ આવી જાય છે; બીજે, ત્રણ પ્રકારના શરીરની સ્થિતિ રહે છે.

નિર્વ્રણત્વં શરીરસ્ય પાર્થિવૈશ્ચ સમન્વિતમ્ તદિદં ષોડશગુણમાપ્યમૈશ્વર્યમદ્ભુતમ્

શરીર ઘા વિના અને પૃથ્વી ગુણોથી ભરપૂર રહે છે; આ રીતે શોડશ (સોળ) ગુણવાળી અદ્ભુત ઐશ્વર્યપ્રાપ્તિ થાય છે.

શરીરાદગ્નિનિર્માણં તત્તાપભયવર્જનમ્ શક્તિર્જગદિદં દગ્ધું યદીચ્છેદપ્રયત્નતઃ

શરીરમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે, તાપ અને ભય દૂર રહે છે; જો ઇચ્છા થાય તો સહેલાઈથી જગતને દહન કરવાની શક્તિ મળે છે.

સ્થાપનં વાનલસ્યા ઽપ્સુ પાણૌ પાવકધારણમ્ દગ્ધે સર્ગે યથાપૂર્વં મુખે ચાન્નાદિપાચનમ્ દ્વાભ્યાં દેહવિનિર્માણમાપ્યૈશ્વર્યસમન્વિતમ્

પાણીમાં અગ્નિ સ્થાપવું, હાથમાં અગ્નિ રાખવો, દહન પછી ફરી પહેલાની જેમ સર્જન થવું અને મોઢામાં જ ભોજન પાચન થવું—આ બે ગુણોથી શરીર રચના ઐશ્વર્યથી યુક્ત બને છે.

એતચ્ચતુર્વિંશતિધા તૈજસં પરિચક્ષતે મનોજવત્વં ભૂતાનાં ક્ષણાદન્તઃપ્રવેશનમ્

આ ચોવીસ પ્રકારની તેજસ્વી સિદ્ધિ કહેવાય છે: મનની ઝડપથી તત્વોમાં ક્ષણમાં પ્રવેશ થવો.

પર્વતાદિમહાભારધારણઞ્ચાપ્રયત્નતઃ ગુરુત્વઞ્ચ લઘુત્વઞ્ચ પાણાવનિલધારણમ્

પર્વતો અને મોટા ભાર સહેલાઈથી ઉઠાવી શકાય છે; ભારેપણું અને હલકાપણું, તેમજ હાથમાં વાયુ રાખવાની શક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

અંગુલ્યગ્રનિપાતાદ્યૈર્ભૂમેરપિ ચ કમ્પનમ્ એકેન દેહનિષ્પત્તિર્યુક્તં ભોગૈશ્ચ તૈજસૈઃ

આંગળીઓના ટોચથી અથડાવવાથી કે અન્ય રીતે પણ, ધરતી હલાવી શકાય છે; એક જ શરીરથી, અગ્નિતત્વના આનંદ સાથે એ શક્ય બને છે.

દ્વાત્રિંશદ્ગુણમૈશ્વર્યં મારુતં કવયો વિદુઃ છાયાહીનવિનિષ્પત્તિરિન્દ્રિયાણામદર્શનમ્

વિદ્વાનો વાયુમાં બત્રીસ પ્રકારની શક્તિઓ જાણે છે; તેની ઉપસ્થિતિ છાંયાવિહીન છે અને ઇન્દ્રિયો અદૃશ્ય બની જાય છે.

ખેચરત્વં યથાકામમિન્દ્રિયાર્થસમન્વયઃ આકાશલંઘનં ચૈવ સ્વદેહે તન્નિવેશનમ્

આકાશમાં મનગમતાં ફરવું, ઇન્દ્રિય વિષયોમાં એકરૂપ થવું, જગતને પાર કરવું અને પોતાના શરીરમાં પ્રવેશવું—આ બધું તેની શક્તિઓ છે.

આકાશપિણ્ડીકરણમશરીરત્વમેવ ચ અનિલૈશ્વર્યસંયુક્તં ચત્વારિંશદ્ગુણં મહત્

આકાશને ગાઢ રૂપ આપવું, શરીરવિહિન થવું અને વાયુની સર્વશક્તિ મેળવવી—આ મહાન, ચાલીસ પ્રકારની શક્તિઓ કહેવાય છે.

ઐન્દ્રમૈશ્વર્યમાખ્યાતમામ્બરં તત્પ્રચક્ષતે યથાકામોપલબ્ધિશ્ચ યથાકામવિનિર્ગમઃ

આને ઇન્દ્રની સર્વશક્તિ કહેવાય છે; તેને આકાશતત્વ પણ કહે છે. મનગમતી પ્રાપ્તી અને મનગમતાં વિદાય પણ તેમાં આવે છે.

સર્વસ્યાભિભવશ્ચૈવ સર્વગુહ્યાર્થદર્શનમ્ કર્માનુરૂપનિર્માણં વશિત્વં પ્રિયદર્શનમ્

બધા પર વિજય મેળવવો, તમામ ગુપ્ત અર્થોને સમજવો, પોતાના કર્મ અનુસાર સર્જન કરવું, બધાને વશમાં રાખવું અને સૌને પ્રિય દેખાવું—આ શક્તિઓ છે.