શિવપુરાણમ્

યદર્થમાત્રનિર્ભાસં સ્તિમિતો દધિવત્સ્થિતમ્ સ્વરૂપશૂન્યવદ્ભાનં સમાધિરભિધીયતે

જ્યાં માત્ર ધ્યાનનું વિષય જ રહે છે, અને મન દહીં જેવી શાંત અવસ્થામાં સ્થિર રહે છે, અને પોતાનું સ્વરૂપ ભૂલી જાય છે, એ અવસ્થાને સમાધિ કહે છે.

ધ્યેયે મનઃ સમાવેશ્ય પશ્યેદપિ ચ સુસ્થિરમ્ નિર્વાણાનલવદ્યોગી સમાધિસ્થઃ પ્રગીયતે

જ્યારે મન ધ્યાનના વિષયમાં સંપૂર્ણ રીતે લીન થઈ જાય છે અને તેને દૃઢપણે જુએ છે, ત્યારે એવો યોગી સમાધિમાં સ્થિર રહીને મુક્તિના અગ્નિ સમાન ગણાય છે.

ન શૃણોતિ ન ચાઘ્રાતિ ન જલ્પતિ ન પશ્યતિ ન ચ સ્પર્શં વિજાનાતિ ન સંકલ્પયતે મનઃ

એવો યોગી સાંભળતો નથી, સુઘેતો નથી, બોલતો નથી, જુએતો નથી, સ્પર્શ અનુભવતો નથી અને મનમાં કોઈ વિચાર પણ કરતો નથી.

નવાભિમન્યતે કિંચિદ્બધ્યતે ન ચ કાષ્ટવત્ એવં શિવે વિલીનાત્મા સમાધિસ્થ ઇહોચ્યતે

એ કશું વિચારતો નથી, બંધાયેલો પણ નથી, પણ લાકડાની જેમ સ્થિર રહે છે. જ્યારે આત્મા શિવમાં લીન થાય છે, ત્યારે એવી સમાધિમાં સ્થિત વ્યક્તિ અહીં વર્ણવાઈ છે.

યથા દીપો નિવાતસ્થઃ સ્પન્દતે ન કદાચન તથા સમાધિનિષ્ઠો ઽપિ તસ્માન્ન વિચલેત્સુધીઃ

જેમ પવન વગરના સ્થળે દીવો કદી ડોલતો નથી, તેમ સમાધિમાં સ્થિર રહેલો વિવેકી મનુષ્ય પણ કદી ડોલતો નથી.

એવમભ્યસતશ્ચારં યોગિનો યોગમુત્તમમ્ તદન્તરાયા નશ્યંતિ વિઘ્નાઃ સર્વે શનૈઃશનૈઃ

આ રીતે નિયમિત અભ્યાસ કરનાર યોગીને બધા અવરોધો ધીમે ધીમે નાશ પામે છે અને શ્રેષ્ઠ યોગ પ્રાપ્ત થાય છે.

આલસ્યં વ્યાધયસ્તીવ્રાઃ પ્રમાદઃ સ્થાનસંશયઃ અનવસ્થિતચિત્તત્વમશ્રદ્ધા ભ્રાંતિદર્શનમ્

આળસ, ભારે રોગો, બેદરકારી, સ્થાન વિશે શંકા, મનની અસ્થિરતા, શ્રદ્ધાનો અભાવ અને ભ્રાંતિનું દૃશ્ય—

દુઃખાનિ દૌર્મનસ્યં ચ વિષયેષુ ચ લોલતા દશૈતે યુઞ્જતાં પુંસામન્તરાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

દુઃખ, મનની હતાશા અને વિષયોમાં ચંચળતા—આ દસ યોગનો અભ્યાસ કરનાર મનુષ્ય માટે અવરોધરૂપ ગણાય છે.

આલસ્યમલસત્ત્વં તુ યોગિનાં દેહચેતનોઃ ધાતુવૈષમ્યજા દોષા વ્યાધયઃ કર્મદોષજાઃ

આળસ એટલે યોગીનું શરીર અને મન મલિન થવું; રોગો શરીરના તત્વોમાં અસંતુલનથી થાય છે અને કર્મોથી દોષ ઉત્પન્ન થાય છે.

પ્રમાદો નામ યોગસ્ય સાધના નામ ભાવના ઇદં વેત્યુભયાક્રાન્તં વિજ્ઞાનં સ્થાનસંશયઃ

યોગમાં બેદરકારી એટલે ભૂલવું, સાધના એટલે ભાવના. બંનેથી જે જ્ઞાન ગૂંચવાય છે, તેને સ્થાન વિશે શંકા કહેવાય છે.

અપ્રતિષ્ઠા હિ મનસસ્ત્વનવસ્થિતિરુચ્યતે અશ્રદ્ધા ભાવરહિતા વૃત્તિર્વૈ યોગવર્ત્મનિ

મન સ્થિર ન રહેવું એટલે અસ્થિરતા કહેવાય છે; શ્રદ્ધાનો અભાવ એ યોગના માર્ગમાં વિશ્વાસ વિના ચાલતી વૃત્તિ છે.

વિપર્યસ્તા મતિર્યા સા ભ્રાંતિરિત્યભિધીયતે દુઃખમજ્ઞાનજં પુંસાં ચિત્તસ્યાધ્યાત્મિકં વિદુઃ

જ્યારે સમજણ ઉલટ થઈ જાય, તેને ભ્રાંતિ કહે છે. અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થતું દુઃખ મનનું આંતરિક પીડા કહેવાય છે.

આધિભૌતિકમંગોત્થં યચ્ચ દુઃખં પુરા કૃતૈઃ આધિદૈવિકમાખ્યાતમશન્યસ્ત્રવિષાદિકમ્

શરીરથી થતું દુઃખ, પૂર્વકર્મોથી થતું દુઃખ એ ભૌતિક પીડા કહેવાય છે; ગ્રહો કે ઝેર જેવી દૈવી પીડા પણ કહેવાય છે.

ઇચ્છાવિઘાતજં મોક્ષં દૌર્મનસ્યં પ્રચક્ષતે વિષયેષુ વિચિત્રેષુ વિભ્રમસ્તત્ર લોલતા

મોક્ષની ઈચ્છા પૂરી ન થાય ત્યારે જે હતાશા થાય છે, તેને મનની નિરાશા કહે છે; અને વિવિધ વિષયોમાં ગૂંચવાઈ જવું એ ચંચળતા કહેવાય છે.

શાન્તેષ્વેતેષુ વિઘ્નેષુ યોગાસક્તસ્ય યોગિનઃ ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તંતે દિવ્યાસ્તે સિદ્ધિસૂચકાઃ

જ્યારે આ બધા અવરોધો શાંત થાય છે, ત્યારે યોગમાં તત્પર યોગી પાસે દૈવી લક્ષણો દેખાય છે; એ સિદ્ધિના સંકેત છે.

પ્રતિભા શ્રવણં વાર્તા દર્શનાસ્વાદવેદનાઃ ઉપસર્ગાઃ ષડિત્યેતે વ્યયે યોગસ્ય સિદ્ધયઃ

પ્રતિભા, શ્રવણ, વાર્તા, દર્શન, સ્વાદ અને વેદના—આ છેયો યોગમાં અવરોધરૂપ છે, અને જ્યારે એ ગુમ થાય, ત્યારે એ યોગની સિદ્ધિ ગણાય છે.

સૂક્ષ્મે વ્યવહિતે ઽતીતે વિપ્રકૃષ્ટે ત્વનાગતે પ્રતિભા કથ્યતે યો ઽર્થે પ્રતિભાસો યથાતથમ્

સૂક્ષ્મ, છુપાયેલું, ભૂતકાળનું, દૂરનું કે આવનારા સમયે જે કંઈ હોય, તેને સાચા સ્વરૂપે જાણવી એ પ્રતિભા કહેવાય છે.

શ્રવણં સર્વશબ્દાનાં શ્રવણે ચાપ્રયત્નતઃ વાર્ત્તા વાર્ત્તાસુ વિજ્ઞાનં સર્વેષામેવ દેહિનામ્

શ્રવણ એટલે બધા શબ્દોનું સહેલાઈથી સાંભળવું; વાર્તા એટલે બધા જીવોમાં જે કંઈ જાણકારી છે, તેનું જ્ઞાન.

દર્શનં નામ દિવ્યાનાં દર્શનં ચાપ્રયત્નતઃ તથાસ્વાદશ્ચ દિવ્યેષુ રસેષ્વાસ્વાદ ઉચ્યતે

દર્શન એટલે દિવ્ય પુરુષોના સહજ રીતે દર્શન થવું; એ જ રીતે, દિવ્ય રસોમાં જે આનંદ મળે, તેને સ્વાદ કહેવાય છે.

સ્પર્શનાધિગમસ્તદ્વદ્વેદના નામ વિશ્રુતા ગન્ધાદીનાં ચ દિવ્યાનામાબ્રહ્મભુવનાધિપાઃ

એ જ રીતે, સ્પર્શની પ્રાપ્તિને વેદના કહે છે, અને બ્રહ્માના લોક સુધીના દેવગંધ વગેરે દિવ્ય વિષયોની અનુભૂતિ પણ તેમાં આવે છે.

સંતિષ્ઠન્તે ચ રત્નાનિ પ્રયચ્છંતિ બહૂનિ ચ સ્વચ્છન્દમધુરા વાણી વિવિધાસ્યાત્પ્રવર્તતે

રત્નો સ્થિર રહે છે અને ઘણાં મળે છે; સ્વચ્છંદ અને મીઠી વાણી અનેક રીતે પ્રગટે છે.

રસાયનાનિ સર્વાણિ દિવ્યાશ્ચૌષધયસ્તથા સિધ્યંતિ પ્રણિપત્યૈનં દિશંતિ સુરયોષિતઃ

બધા રસાયણો અને દિવ્ય ઔષધિઓ પ્રાપ્ત થાય છે; જ્યારે ભક્તિપૂર્વક વંદન કરાય, ત્યારે દેવયાનીઓ એ આપે છે.

યોગસિદ્ધ્યૈકદેશે ઽપિ દૃષ્ટે મોક્ષે ભવેન્મતિઃ દૃષ્ટમેતન્મયા યદ્વત્તદ્વન્મોક્ષો ભવેદિતિ

યોગની એક સિદ્ધિ પણ જો દેખાય, તો મન મુક્તિ તરફ વળી જાય છે—'જેમ મેં આ જોયું છે, તેમ મુક્તિ પણ મળે' એવી ભાવના થાય છે.

કૃશતા સ્થૂલતા બાલ્યં વાર્ધક્યં ચૈવ યૌવનમ્ નાનાચાતિસ્વરૂપં ચ ચતુર્ણાં દેહધારણમ્

પાતળું, જાડું, બાળપણ, વૃદ્ધાવસ્થા અને યુવાની, તેમજ અનેક અદભુત રૂપો—આ ચારે શરીરની સ્થિતિ છે.

પાર્થિવાંશં વિના નિત્યં સુરભિર્ગન્ધસંગ્રહઃ એવમષ્ટગુણં પ્રાહુઃ પૈશાચં પાર્થિવં પદમ્

પૃથ્વી તત્વ વિના હંમેશા સુગંધિત વાસ રહે છે; આ રીતે આઠ ગુણોને પૈશાચિક અને પૃથ્વી અવસ્થાનું લક્ષણ કહે છે.

જલે નિવસનં ચૈવ ભૂમ્યામેવં વિનિર્ગમઃ ઇચ્છેચ્છક્તઃ સ્વયં પાતું સમુદ્રમપિ નાતુરઃ

પાણીમાં રહેવું અને જમીનમાંથી બહાર આવવું શક્ય છે; જે ઇચ્છે તે સમયે, કોઈ તકલીફ વિના, સમુદ્રનું પાણી પી શકાય છે.

યત્રેચ્છતિ જગત્યસ્મિંસ્તત્રૈવ જલદર્શનમ્ વિના કુમ્ભાદિકં પાણૌ જલસઞ્ચયધારણમ્

આ જગતમાં જ્યાં ઇચ્છા થાય ત્યાં પાણી દેખાય છે; કુંભ કે વાસણ વિના પણ હાથમાં પાણી એકઠું રાખી શકાય છે.

યદ્વસ્તુ વિરસઞ્ચાપિ ભોક્તુમિચ્છતિ તત્ક્ષણાત્ રસાદિકં ભવેચ્ચાન્યત્ત્રયાણાં દેહધારણમ્

જે કોઈ વાનગી નિરસ હોય અને તેને ખાવાની ઇચ્છા થાય, ત્યારે તરત જ તેમાં સ્વાદ આવી જાય છે; બીજે, ત્રણ પ્રકારના શરીરની સ્થિતિ રહે છે.

નિર્વ્રણત્વં શરીરસ્ય પાર્થિવૈશ્ચ સમન્વિતમ્ તદિદં ષોડશગુણમાપ્યમૈશ્વર્યમદ્ભુતમ્

શરીર ઘા વિના અને પૃથ્વી ગુણોથી ભરપૂર રહે છે; આ રીતે શોડશ (સોળ) ગુણવાળી અદ્ભુત ઐશ્વર્યપ્રાપ્તિ થાય છે.