શિવપુરાણમ્

અવ્યાક્ષિપ્તેન મનસા ધ્યાનં નામ તદુચ્યતે ધ્યેયાવસ્થિતચિત્તસ્ય સદૃશઃ પ્રત્યયશ્ચ યઃ

જ્યારે મન વિક્ષેપ વિના એકાગ્ર રહે છે, ત્યારે તેને ધ્યાન કહે છે; અને જે જ્ઞાન ધ્યેયની સ્થિતિને અનુરૂપ હોય, એ પણ.

પ્રત્યયાન્તરનિર્મુક્તઃ પ્રવાહો ધ્યાનમુચ્યતે સર્વમન્યત્પરિત્યજ્ય શિવ એવ શિવંકરઃ

બીજા વિચારોથી મુક્ત સતત પ્રવાહને ધ્યાન કહે છે; બધું છોડીને માત્ર શિવ જ કલ્યાણ આપનાર છે.

પરો ધ્યેયો ઽધિદેવેશઃ સમાપ્તાથર્વણી શ્રુતિઃ તથા શિવા પરા ધ્યેયા સર્વભૂતગતૌ શિવૌ

ધ્યાન માટે સર્વોચ્ચ ધ્યેય એ દેવોમાં પણ શ્રેષ્ઠ એવા શિવ છે, જેમ અથર્વણ વેદે જણાવ્યું છે; તેવી જ રીતે સર્વત્ર વ્યાપક શિવા પણ ધ્યાનયોગ્ય છે, કારણ કે શિવ અને શિવા બધામાં વ્યાપક છે.

તૌ શ્રુતૌ સ્મૃતિશાસ્ત્રેભ્યઃ સર્વગૌ સર્વદોદિતૌ સર્વજ્ઞૌ સતતં ધ્યેયૌ નાનારૂપવિભેદતઃ

શ્રુતિ અને સ્મૃતિશાસ્ત્રોમાં શિવ અને શિવા બંને સર્વવ્યાપી, સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ, સર્વજ્ઞ અને હંમેશા ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે, ભલે તેઓ અનેક રૂપે પ્રગટ થાય.

વિમુક્તિઃ પ્રત્યયઃ પૂર્વઃ પ્રત્યયશ્ચાણિમાદિકમ્ ઇત્યેતદ્દ્વિવિધં જ્ઞેયં ધ્યાનસ્યાસ્ય પ્રયોજનમ્

આ ધ્યાનના બે ફળ છે: પ્રથમ મુક્તિ અને બીજું અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓની પ્રાપ્તિ; આ બંને પરિણામો સમજવા યોગ્ય છે.

ધ્યાતા ધ્યાનં તથા ધ્યેયં યચ્ચ ધ્યાનપ્રયોજનમ્ એતચ્ચતુષ્ટયં જ્ઞાત્વા યોગં યુઞ્જીત યોગવિત્

ધ્યાન કરનાર, ધ્યાન, ધ્યેય અને ધ્યાનનું ફળ—આ ચારેને જાણી, યોગજ્ઞાની મનુષ્યે યોગનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

જ્ઞાનવૈરાગ્યસંપન્નઃ શ્રદ્દધાનઃ ક્ષમાન્વિતઃ નિર્મમશ્ચ સદોત્સાહી ધ્યાતેત્થં પુરુષઃ સ્મૃતઃ

જે જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, શ્રદ્ધાવાન, ક્ષમાશીલ, મમત્વરહિત અને હંમેશા ઉત્સાહી હોય, એવો પુરુષ આ રીતે ધ્યાન કરે છે એમ કહેવાય છે.

જપાચ્છ્રાંતઃ પુનર્ધ્યાયેદ્ધ્યાનાચ્છ્રાંતઃ પુનર્જપેત્ જપધ્યનાભિયુક્તસ્ય ક્ષિપ્રં યોગઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ

જ્યારે જાપથી થાક આવે ત્યારે ફરી ધ્યાનમાં બેસવું જોઈએ; અને જ્યારે ધ્યાનથી થાક આવે ત્યારે ફરી જાપ કરવો જોઈએ. જે મનુષ્ય જાપ અને ધ્યાન બંનેમાં લાગણીપૂર્વક જોતો રહે છે, તેને યોગ ઝડપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

ધારણા દ્વાદશાયામા ધ્યાનં દ્વાદશધારણમ્ ધ્યાનદ્વાદશકં યાવત્સમાધિરભિધીયતે

ધારણા બાર શ્વાસ જેટલી ચાલે છે; ધ્યાન એ બાર ધારણાની ગણી શકાય. જ્યારે ધ્યાન બારગણું થાય છે, ત્યારે તેને સમાધિ કહેવામાં આવે છે.

સમાધિર્ન્નામ યોગાંગમન્તિમં પરિકીર્તિતમ્ સમાધિના ચ સર્વત્ર પ્રજ્ઞાલોકઃ પ્રવર્તતે

યોગનું છેલ્લું અંગ સમાધિ કહેવાય છે. સમાધિ દ્વારા સર્વત્ર જ્ઞાનનો પ્રકાશ ફેલાય છે.

યદર્થમાત્રનિર્ભાસં સ્તિમિતો દધિવત્સ્થિતમ્ સ્વરૂપશૂન્યવદ્ભાનં સમાધિરભિધીયતે

જ્યાં માત્ર ધ્યાનનું વિષય જ રહે છે, અને મન દહીં જેવી શાંત અવસ્થામાં સ્થિર રહે છે, અને પોતાનું સ્વરૂપ ભૂલી જાય છે, એ અવસ્થાને સમાધિ કહે છે.

ધ્યેયે મનઃ સમાવેશ્ય પશ્યેદપિ ચ સુસ્થિરમ્ નિર્વાણાનલવદ્યોગી સમાધિસ્થઃ પ્રગીયતે

જ્યારે મન ધ્યાનના વિષયમાં સંપૂર્ણ રીતે લીન થઈ જાય છે અને તેને દૃઢપણે જુએ છે, ત્યારે એવો યોગી સમાધિમાં સ્થિર રહીને મુક્તિના અગ્નિ સમાન ગણાય છે.

ન શૃણોતિ ન ચાઘ્રાતિ ન જલ્પતિ ન પશ્યતિ ન ચ સ્પર્શં વિજાનાતિ ન સંકલ્પયતે મનઃ

એવો યોગી સાંભળતો નથી, સુઘેતો નથી, બોલતો નથી, જુએતો નથી, સ્પર્શ અનુભવતો નથી અને મનમાં કોઈ વિચાર પણ કરતો નથી.

નવાભિમન્યતે કિંચિદ્બધ્યતે ન ચ કાષ્ટવત્ એવં શિવે વિલીનાત્મા સમાધિસ્થ ઇહોચ્યતે

એ કશું વિચારતો નથી, બંધાયેલો પણ નથી, પણ લાકડાની જેમ સ્થિર રહે છે. જ્યારે આત્મા શિવમાં લીન થાય છે, ત્યારે એવી સમાધિમાં સ્થિત વ્યક્તિ અહીં વર્ણવાઈ છે.

યથા દીપો નિવાતસ્થઃ સ્પન્દતે ન કદાચન તથા સમાધિનિષ્ઠો ઽપિ તસ્માન્ન વિચલેત્સુધીઃ

જેમ પવન વગરના સ્થળે દીવો કદી ડોલતો નથી, તેમ સમાધિમાં સ્થિર રહેલો વિવેકી મનુષ્ય પણ કદી ડોલતો નથી.

એવમભ્યસતશ્ચારં યોગિનો યોગમુત્તમમ્ તદન્તરાયા નશ્યંતિ વિઘ્નાઃ સર્વે શનૈઃશનૈઃ

આ રીતે નિયમિત અભ્યાસ કરનાર યોગીને બધા અવરોધો ધીમે ધીમે નાશ પામે છે અને શ્રેષ્ઠ યોગ પ્રાપ્ત થાય છે.

આલસ્યં વ્યાધયસ્તીવ્રાઃ પ્રમાદઃ સ્થાનસંશયઃ અનવસ્થિતચિત્તત્વમશ્રદ્ધા ભ્રાંતિદર્શનમ્

આળસ, ભારે રોગો, બેદરકારી, સ્થાન વિશે શંકા, મનની અસ્થિરતા, શ્રદ્ધાનો અભાવ અને ભ્રાંતિનું દૃશ્ય—

દુઃખાનિ દૌર્મનસ્યં ચ વિષયેષુ ચ લોલતા દશૈતે યુઞ્જતાં પુંસામન્તરાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

દુઃખ, મનની હતાશા અને વિષયોમાં ચંચળતા—આ દસ યોગનો અભ્યાસ કરનાર મનુષ્ય માટે અવરોધરૂપ ગણાય છે.

આલસ્યમલસત્ત્વં તુ યોગિનાં દેહચેતનોઃ ધાતુવૈષમ્યજા દોષા વ્યાધયઃ કર્મદોષજાઃ

આળસ એટલે યોગીનું શરીર અને મન મલિન થવું; રોગો શરીરના તત્વોમાં અસંતુલનથી થાય છે અને કર્મોથી દોષ ઉત્પન્ન થાય છે.

પ્રમાદો નામ યોગસ્ય સાધના નામ ભાવના ઇદં વેત્યુભયાક્રાન્તં વિજ્ઞાનં સ્થાનસંશયઃ

યોગમાં બેદરકારી એટલે ભૂલવું, સાધના એટલે ભાવના. બંનેથી જે જ્ઞાન ગૂંચવાય છે, તેને સ્થાન વિશે શંકા કહેવાય છે.

અપ્રતિષ્ઠા હિ મનસસ્ત્વનવસ્થિતિરુચ્યતે અશ્રદ્ધા ભાવરહિતા વૃત્તિર્વૈ યોગવર્ત્મનિ

મન સ્થિર ન રહેવું એટલે અસ્થિરતા કહેવાય છે; શ્રદ્ધાનો અભાવ એ યોગના માર્ગમાં વિશ્વાસ વિના ચાલતી વૃત્તિ છે.

વિપર્યસ્તા મતિર્યા સા ભ્રાંતિરિત્યભિધીયતે દુઃખમજ્ઞાનજં પુંસાં ચિત્તસ્યાધ્યાત્મિકં વિદુઃ

જ્યારે સમજણ ઉલટ થઈ જાય, તેને ભ્રાંતિ કહે છે. અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થતું દુઃખ મનનું આંતરિક પીડા કહેવાય છે.

આધિભૌતિકમંગોત્થં યચ્ચ દુઃખં પુરા કૃતૈઃ આધિદૈવિકમાખ્યાતમશન્યસ્ત્રવિષાદિકમ્

શરીરથી થતું દુઃખ, પૂર્વકર્મોથી થતું દુઃખ એ ભૌતિક પીડા કહેવાય છે; ગ્રહો કે ઝેર જેવી દૈવી પીડા પણ કહેવાય છે.

ઇચ્છાવિઘાતજં મોક્ષં દૌર્મનસ્યં પ્રચક્ષતે વિષયેષુ વિચિત્રેષુ વિભ્રમસ્તત્ર લોલતા

મોક્ષની ઈચ્છા પૂરી ન થાય ત્યારે જે હતાશા થાય છે, તેને મનની નિરાશા કહે છે; અને વિવિધ વિષયોમાં ગૂંચવાઈ જવું એ ચંચળતા કહેવાય છે.

શાન્તેષ્વેતેષુ વિઘ્નેષુ યોગાસક્તસ્ય યોગિનઃ ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તંતે દિવ્યાસ્તે સિદ્ધિસૂચકાઃ

જ્યારે આ બધા અવરોધો શાંત થાય છે, ત્યારે યોગમાં તત્પર યોગી પાસે દૈવી લક્ષણો દેખાય છે; એ સિદ્ધિના સંકેત છે.

પ્રતિભા શ્રવણં વાર્તા દર્શનાસ્વાદવેદનાઃ ઉપસર્ગાઃ ષડિત્યેતે વ્યયે યોગસ્ય સિદ્ધયઃ

પ્રતિભા, શ્રવણ, વાર્તા, દર્શન, સ્વાદ અને વેદના—આ છેયો યોગમાં અવરોધરૂપ છે, અને જ્યારે એ ગુમ થાય, ત્યારે એ યોગની સિદ્ધિ ગણાય છે.

સૂક્ષ્મે વ્યવહિતે ઽતીતે વિપ્રકૃષ્ટે ત્વનાગતે પ્રતિભા કથ્યતે યો ઽર્થે પ્રતિભાસો યથાતથમ્

સૂક્ષ્મ, છુપાયેલું, ભૂતકાળનું, દૂરનું કે આવનારા સમયે જે કંઈ હોય, તેને સાચા સ્વરૂપે જાણવી એ પ્રતિભા કહેવાય છે.

શ્રવણં સર્વશબ્દાનાં શ્રવણે ચાપ્રયત્નતઃ વાર્ત્તા વાર્ત્તાસુ વિજ્ઞાનં સર્વેષામેવ દેહિનામ્

શ્રવણ એટલે બધા શબ્દોનું સહેલાઈથી સાંભળવું; વાર્તા એટલે બધા જીવોમાં જે કંઈ જાણકારી છે, તેનું જ્ઞાન.

દર્શનં નામ દિવ્યાનાં દર્શનં ચાપ્રયત્નતઃ તથાસ્વાદશ્ચ દિવ્યેષુ રસેષ્વાસ્વાદ ઉચ્યતે

દર્શન એટલે દિવ્ય પુરુષોના સહજ રીતે દર્શન થવું; એ જ રીતે, દિવ્ય રસોમાં જે આનંદ મળે, તેને સ્વાદ કહેવાય છે.