શિવપુરાણમ્

અસત્પ્રતિગ્રહસર્વં દુર્દાનં સાગરે ક્ષિપેત્ આહૂય દાનં કર્તવ્યમાત્મભોગસમૃદ્ધયે

અયોગ્ય દાન અને મુશ્કેલ દાન બધું જ દરિયામાં ફેંકી દઈએ; આમંત્રણ મળ્યા પછી પોતાનું સુખ અને સમૃદ્ધિ માટે દાન કરવું જોઈએ.

પૃષ્ટં સર્વં સદા દેયમાત્મશક્ત્યનુસારતઃ જન્માંતરે ઋણી હિ સ્યાદદત્તે પૃષ્ટવસ્તુનિ

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જે માંગવામાં આવે તે હંમેશા આપવું જોઈએ; જો પૂછેલું ન આપો તો આગળના જન્મમાં ઋણી થવું પડે.

પરેષાં ચ તથા દોષં ન પ્રશંસેદ્વિચક્ષણઃ વિશેષેણ તથાબ્રહ્મઞ્છ્રુતં દૃષ્ટં ચ નો વદેત્

બુદ્ધિશાળી માણસે ક્યારેય બીજાના દોષની પ્રશંસા ન કરવી; ખાસ કરીને બ્રાહ્મણ વિશે સાંભળેલું કે જોયેલું કંઈ બોલવું નહીં.

ન વદેત્સર્વજંતૂનાં હૃદિ રોષકરં બુધઃ સંધ્યયોરગ્નિકાર્યં ચ કુર્યાદૈશ્વર્યસિદ્ધયે

પંડિત માણસે કોઈ પણ જીવના હૃદયમાં રોષ પેદા કરે એવા શબ્દો ન બોલવા જોઈએ; અને સુખ-સમૃદ્ધિ માટે સંધ્યાકાળે અગ્નિનું કાર્ય કરવું જોઈએ.

અશક્તસ્ત્વેકકાલે વા સૂર્યાગ્ની ચ યથાવિધિ તંડુલં ધાન્યમાજ્યં વા ફલં કંદં હવિસ્તથા

જો કોઈ અશક્ત હોય અથવા કોઈ એક સમયે હોય તો, નિયમ પ્રમાણે, સૂર્ય અને અગ્નિને તાંદળ, અનાજ, ઘી, ફળ, કંદ અથવા અન્ય હવન સામગ્રી અર્પણ કરવી.

સ્થાલીપાકં તથા કુર્યાદ્યથાન્યાયં યથાવિધિ પ્રધાનહોમમાત્રં વા હવ્યાભાવે સમાચરેત્

પાત્રમાં યોગ્ય રીતે અને નિયમ પ્રમાણે પાક બનાવવો જોઈએ; અથવા હવન સામગ્રી ન હોય તો ઓછામાં ઓછું મુખ્ય હવન કરવું જોઈએ.

નિત્યસંધાનમિત્યુક્તં તમજસ્રં વિદુર્બુધાઃ અથવા જપમાત્રં વા સૂર્યવંદનમેવ ચ

આને જ નિત્ય સંધ્યા કહે છે, જેને બુદ્ધિશાળીઓ સતત માનતા આવ્યા છે; અથવા માત્ર જપ કરવો કે સૂર્યવંદન કરવું પણ ચાલે.

એવમાત્માર્થિનઃ કુર્યુરર્થાર્થી ચ યથાવિધિ બ્રહ્મયજ્ઞરતા નિત્યં દેવપૂજારતાસ્તથા

આ રીતે, પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છનાર કે ધન ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ નિયમ પ્રમાણે આચરણ કરવું; જે બ્રહ્મયજ્ઞ અને દેવપૂજામાં સતત લાગેલા હોય તેમને હંમેશા એ કરવું જોઈએ.

અગ્નિપૂજાપરા નિત્યં ગુરુપૂજારતાસ્તથા બ્રાહ્મણાનાં તૃપ્તિકરાઃ સર્વે સ્વર્ગસ્ય ભાગિનઃ

જે લોકો હંમેશા અગ્નિપૂજા, ગુરુપૂજા અને બ્રાહ્મણોની તૃપ્તિમાં લાગેલા હોય, તેઓ બધા સ્વર્ગના ભાગીદાર બને છે.

અગ્નિયજ્ઞદેવયજ્ઞં બ્રહ્મયજ્ઞં તથૈવ ચ ગુરુપૂજાં બ્રહ્મતૃપ્તિં ક્રમેણ બ્રૂહિ નઃ પ્રભો

હે પ્રભુ, કૃપા કરીને અમને ક્રમવાર અગ્નિયજ્ઞ, દેવયજ્ઞ, બ્રહ્મયજ્ઞ, ગુરુપૂજા અને બ્રાહ્મણોની તૃપ્તિ કેવી રીતે કરવી તે સમજાવો.

અગ્નૌ જુહોતિ યદ્દ્રવ્યમગ્નિયજ્ઞઃ સ ઉચ્યતે બ્રહ્મચર્યાશ્રમસ્થાનાં સમિદાધાનમેવ હિ

અગ્નિમાં જે કંઈ અર્પણ કરવામાં આવે તેને અગ્નિયજ્ઞ કહે છે; બ્રહ્મચારી માટે સમિદ્ધ (ઇંધણ) અર્પણ કરવું જરૂરી છે.

સમિદગ્રૌ વ્રતાદ્યં ચ વિશેષયજનાદિકમ્ પ્રથમાશ્રમિણામેવં યાવદૌપાસનં દ્વિજાઃ

અગ્નિમાં સમિદ્ધ મૂકવી, વ્રત આરંભવું અને અન્ય વિશેષ યજ્ઞો વગેરે પ્રથમ આશ્રમવાળાઓ માટે છે, દ્વિજોએ ત્યાં સુધી ઉપાસના કરવી.

આત્મન્યારોપિતાગ્નીનાં વનિનાં યતિનાં દ્વિજાઃ હિતં ચ મિતમેધ્યાન્નં સ્વકાલે ભોજનં હુતિઃ

વનવાસી અને યતિઓ માટે, હે દ્વિજો, અગ્નિ પોતાનામાં જ સ્થાપિત હોય છે; એમણે યોગ્ય સમયે શુદ્ધ અને મર્યાદિત ભોજન કરવું એજ હવન ગણાય છે.

ઔપાસનાગ્નિસંધાનં સમારભ્ય સુરક્ષિતમ્ કુંડે વાપ્યથ ભાંડે વા તદજસ્રં સમીરિતમ્

આ ઉપાસનાગ્નિને સાચવી રાખવું, કુંડમાં કે વાસણમાં, જે શરૂ કર્યું હોય અને સુરક્ષિત રાખ્યું હોય, તે સતત માનવામાં આવે છે.

અગ્નિમાત્મન્યરણ્યાં વા રાજદૈવવશાદ્ધ્રુવમ્ અગ્નિત્યાગભયાદુક્તં સમારોપિતમુચ્યતે

અગ્નિ પોતાનામાં કે વનમાં હોય શકે છે, રાજકીય કે દૈવી આજ્ઞાથી; અગ્નિ છોડવાનો ભય હોય ત્યારે તેને અંદર સ્થાપિત માનવામાં આવે છે.

સંપત્કરી તથા જ્ઞેયા સાયમગ્ન્યાહુતિર્દ્વિજાઃ આયુષ્કરીતિ વિજ્ઞેયા પ્રાતઃ સૂર્યાહુતિસ્તથા

સાંજે અગ્નિમાં આહુતિ આપવી એ સમૃદ્ધિ આપનારી છે, હે દ્વિજો; અને સવારે સૂર્યને આહુતિ આપવી એ આયુષ્ય આપનારી છે.

અગ્નિયજ્ઞો હ્યયં પ્રોક્તો દિવા સૂર્યનિવેશનાત્ ઇંદ્રાદીન્સકલાન્દેવાનુદ્દિશ્યાગ્નૌ જુહોતિયત્

આ અગ્નિયજ્ઞ દિવસમાં, સૂર્ય ઉગ્યા પછી કરવામાં આવે છે; જે ઇન્દ્રથી શરૂ કરીને બધા દેવતાઓને ઉદ્દેશીને અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે, તેને અગ્નિયજ્ઞ કહેવાય છે.

દેવયજ્ઞં હિ તં વિદ્યાત્સ્થાલીપાકાદિકાન્ક્રતૂન્ ચૌલાદિકં તથા જ્ઞેયં લૌકિકાગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતમ્

દેવોની પૂજા એટલે ઘરમાં ચોખા વગેરે પકાવીને કરાતી હવન અને ચૌળાદિક વિધિઓ સહિતની તમામ વિધિઓ, જે ઘરગથ્થુ અગ્નિમાં જ કરવી જોઈએ.

બ્રહ્મયજ્ઞં દ્વિજઃ કુર્યાદ્દેવાનાં તૃપ્તયે સકૃત્ બ્રહ્મયજ્ઞ ઇતિ પ્રોક્તો વેદસ્યા ઽધ્યયનં ભવેત્

દ્વિજાતિએ દેવોને તૃપ્ત કરવા માટે બ્રહ્મયજ્ઞ કરવો જોઈએ; વેદના પાઠનને બ્રહ્મયજ્ઞ કહે છે અને એ જ સાચો યજ્ઞ છે.

નિત્યાનંતરમાસોયં તતસ્તુ ન વિધીયતે અનગ્નૌ દેવયજનં શૃણુત શ્રદ્ધયાદરાત્

આ નિયમિત માસિક વિધિ છે, એટલે અગ્નિ વિના કરવી નથી. હવે શ્રદ્ધા અને માનથી, અગ્નિ વિના દેવપૂજાની રીત સાંભળો.

આદિસૃષ્ટૌ મહાદેવઃ સર્વજ્ઞઃ કરુણાકરઃ સર્વલોકોપકારાર્થં વારાન્કલ્પિતવાન્પ્રભુઃ

સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં સર્વજ્ઞ, દયાળુ મહાદેવે સર્વલોકના કલ્યાણ માટે દિવસો (વાર) ની રચના કરી.

સંસારવૈદ્યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વભેષજભેષજમ્ આદાવારોગ્યદં વારં સ્વવારં કૃતવાન્પ્રભુઃ

સંસારના મહાન વૈદ્ય, સર્વજ્ઞ અને સર્વ રોગોના ઉપચારક એવા ભગવાને સૌપ્રથમ આરોગ્ય આપનાર પોતાનો દિવસ નિર્ધાર્યો.

સંપત્કારં સ્વમાયાયા વરં ચ કૃતવાંસ્તતઃ જનને દુર્ગતિક્રાંતે કુમારસ્ય તતઃ પરમ્

પછી ભગવાને પોતાની શક્તિ માટે સમૃદ્ધિદાયક દિવસ અને વરદાન આપતો દિવસ બનાવ્યો; ત્યારબાદ જન્મ અને દુઃખ દૂર કરવા માટે કુમાર માટે દિવસ નિર્ધાર્યો.

આલસ્યદુરિતક્રાંત્યૈ વારં કલ્પિતવાન્પ્રભુઃ રક્ષકસ્ય તથા વિષ્ણોર્લોકાનાં હિતકામ્યયા

આલસ્ય અને દુઃખ દૂર કરવા માટે ભગવાને એક દિવસ નિર્ધાર્યો; એ જ રીતે, વિશ્વના રક્ષક વિષ્ણુ માટે પણ, લોકહિતની ઇચ્છાથી દિવસ બનાવ્યો.

પુષ્ટ્યર્થં ચૈવ રક્ષાર્થં વારં કલ્પિતવાન્પ્રભુઃ આયુષ્કરં તતો વારમાયુષાં કર્તુરેવ હિ

પોષણ અને રક્ષા માટે ભગવાને એક દિવસ નિર્ધાર્યો; પછી, આયુષ્ય આપનાર માટે લાંબી આયુષ્ય માટે દિવસ બનાવ્યો.

ત્રૈલોક્યસૃષ્ટિકર્તુર્હિ બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ જગદાયુષ્યસિદ્ધ્યર્થં વારં કલ્પિતવાન્પ્રભુઃ

ત્રણે લોકના સર્જનહાર અને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મા માટે, જગતની આયુષ્ય સિદ્ધિ માટે ભગવાને દિવસ નિર્ધાર્યો.

આદૌ ત્રૈલોક્યવૃદ્ધ્યર્થં પુણ્યપાપે પ્રકલ્પિતે તયોઃ કર્ત્રોસ્તતો વારમિંદ્રસ્ય ચ યમસ્ય ચ

પ્રારંભમાં, ત્રિલોકીની વૃદ્ધિ માટે, પુણ્ય અને પાપની સ્થાપના પછી, ભગવાને તેમના કર્તા ઇન્દ્ર અને યમ માટે દિવસ બનાવ્યો.

ભોગપ્રદં મૃત્યુહરં લોકાનાં ચ પ્રકલ્પિતમ્ આદિત્યાદીન્સ્વસ્વરૂપાન્સુખદુઃખસ્ય સૂચકાન્

ભોગ, મૃત્યુનો નાશ અને લોકહિત માટે દિવસ નિર્ધાર્યો; સુખ-દુઃખ દર્શાવનારા આદિત્યાદિ સ્વરૂપોની પણ સ્થાપના કરી.

વારેશાન્કલ્પયિત્વાદૌ જ્યોતિશ્ચક્રેપ્રતિષ્ઠિતાન્ સ્વસ્વવારે તુ તેષાં તુ પૂજા સ્વસ્વફલપ્રદા

પ્રારંભે ભગવાને પ્રકાશના ચક્રમાં સ્થિત દિવસોના ઇશ્વરોની રચના કરી; દરેકના પોતાના દિવસે તેમની પૂજા કરવાથી તે-તે ફળ મળે છે.