શિવપુરાણમ્

માત્રાક્રમેણ વિજ્ઞેયાશ્ચોદ્વાતક્રમયોગતઃ નાડીવિશુદ્ધિપૂર્વં તુ પ્રાણાયામં સમાચરેત્

માપને ક્રમશઃ સમજવું જોઈએ અને ઉપર જવાની રીતથી કરવું; નાડીઓ શુદ્ધ કર્યા પછી યોગ્ય રીતે પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ.

અગર્ભશ્ચ સગર્ભશ્ચ પ્રાણાયામો દ્વિધા સ્મૃતઃ જપં ધ્યાનં વિનાગર્ભઃ સગર્ભસ્તત્સમન્વયાત્

પ્રાણાયામ બે પ્રકારનો છે: અગર્ભ અને સગર્ભ. જપ અને ધ્યાન વિના અગર્ભ કહેવાય છે, અને એ બંને સાથે સગર્ભ કહેવાય છે.

અગર્ભાદ્ગર્ભસંયુક્તઃ પ્રાણાયામઃશતાધિકઃ તસ્માત્સગર્ભં કુર્વન્તિ યોગિનઃ પ્રાણસંયમમ્

અગર્ભ કરતાં સગર્ભ પ્રાણાયામ સો ગણી વધારે છે; તેથી યોગીઓ સગર્ભ પ્રાણાયામ કરે છે.

પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ચ હ્યુદાનો વ્યાન એવ ચ

પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન—આ પાંચ પ્રકારના છે.

નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકલો દેવદત્તો ધનંજયઃ પ્રયાણં કુરુતે યસ્માત્તસ્માત્પ્રાણો ઽભિધીયતે

નાગ, કૂર્મ, કૃકલ, દેવદત્ત અને ધનંજય—આઓથી શરીરમાં ગતિ થાય છે, તેથી તેને પ્રાણ કહેવાય છે.

અવાઙ્નયત્યપાનાખ્યો યદાહારાદિ ભુજ્યતે વ્યાનો વ્યાનશયત્યંગાન્યશેષાણિ વિવર્ધયન્

જ્યારે ખોરાક વગેરે લેવાય છે, ત્યારે અપાન નામે શ્વાસ નીચે જાય છે; વ્યાન આખા શરીરમાં ફેલાય છે અને અંગોને વધારતો જાય છે.

ઉદ્વેજયતિ મર્માણીત્યુદાનો વાયુરીરિતઃ સમં નયતિ સર્વાંગં સમાનસ્તેન ગીયતે

ઉદાન એ વાયુ છે, જે મર્મસ્થાનોને હલાવતો રહે છે; સમાન આખા શરીરમાં સંતુલન લાવે છે, તેથી તેને એ નામ મળ્યું છે.

ઉદ્ગારે નાગ આખ્યાતઃ કૂર્મ ઉન્મીલને સ્થિતઃ કૃકલઃ ક્ષવથૌ જ્ઞેયો દેવદત્તો વિજૃંભણે

ઉદગાર વખતે નાગ કહેવાય છે; આંખ ખોલવામાં કૂર્મ છે; છીંક આવે ત્યારે કૃકલ ઓળખાય છે; જંભાઈ આવે ત્યારે દેવદત્ત કહેવાય છે.

ન જહાતિ મૃતં ચાપિ સર્વવ્યાપી ધનંજયઃ ક્રમેણાભ્યસ્યમાનોયં પ્રાણાયામપ્રમાણવાન્

મૃત શરીરમાં પણ ધનંજય રહે છે અને બધે વ્યાપે છે; ક્રમશઃ અભ્યાસ કરવાથી આ પ્રાણાયામનું માપ નથી.

નિર્દહત્યખિલં દોષં કર્તુર્દેહં ચ રક્ષતિ પ્રાણે તુ વિજિતે સમ્યક્ તચ્ચિહ્નાન્યુપલક્ષયેત્

આ સાધના બધા દોષોનો નાશ કરે છે અને સાધકના શરીરનું રક્ષણ કરે છે; જ્યારે શ્વાસ સંપૂર્ણ રીતે નિયંત્રિત થાય, ત્યારે એના લક્ષણોનું ધ્યાનથી નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ.

વિણ્મૂત્રશ્લેષ્મણાં તાવદલ્પભાવઃ પ્રજાયતે બહુભોજનસામર્થ્યં ચિરાદુચ્છ્વાસનં તથા

પછી શરીરમાંથી વિસર્જન, મૂત્ર અને કફ ઓછું થાય છે, વધુ ખાવાની ક્ષમતા મળે છે અને લાંબો શ્વાસ બહાર છોડવાની શક્તિ આવે છે.

લઘુત્વં શીઘ્રગામિત્વમુત્સાહઃ સ્વરસૌષ્ઠવમ્ સર્વરોગક્ષયશ્ચૈવ બલં તેજઃ સુરૂપતા

શરીરમાં હલકાપણું, ઝડપી ગતિ, ઉત્સાહ, મીઠો અવાજ, બધા રોગોનો નાશ, બળ, તેજ અને સુંદરતા પ્રાપ્ત થાય છે.

ધૃતિર્મેધા યુવત્વં ચ સ્થિરતા ચ પ્રસન્નતા તપાંસિ પાપક્ષયતા યજ્ઞદાનવ્રતાદયઃ

ધીરજ, બુદ્ધિ, યુવાની, સ્થિરતા, પ્રસન્નતા, તપથી પાપનો નાશ અને યજ્ઞ, દાન, વ્રત વગેરેના પાલનથી લાભ થાય છે.

પ્રાણાયામસ્ય તસ્યૈતે કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસક્તાનિ યથાસ્વં વિષયેષ્વિહ

આ બધું મળીને પણ એ પ્રાણાયામના સોળમા ભાગ જેટલું પણ નથી; જેમ ઇન્દ્રિયો અહીં પોતાના વિષયોમાં લીન રહે છે તેમ.

આહત્ય યન્નિગૃહ્ણાતિ સ પ્રત્યાહાર ઉચ્યતે નમઃપૂર્વાણીંદ્રિયાણિ સ્વર્ગં નરકમેવ ચ

જ્યારે કોઈ ઇન્દ્રિયોને તેમના વિષયોથી એકસાથે પાછા ખેંચે છે, ત્યારે તેને પ્રત્યાહાર કહે છે; ઇન્દ્રિયો પોતાના પૂર્વકર્મથી સ્વર્ગ કે નરક તરફ લઈ જાય છે.

નિગૃહીતનિસૃષ્ટાનિ સ્વર્ગાય નરકાય ચ તસ્માત્સુખાર્થી મતિમાઞ્જ્ઞાનવૈરાગ્યમાસ્થિતઃ

ઇન્દ્રિયો નિયંત્રિત કે મુક્ત હોય ત્યારે પણ સ્વર્ગ કે નરક તરફ લઈ જાય છે; તેથી સુખ ઇચ્છનાર, વિવેક અને વૈરાગ્ય ધરાવનાર મનુષ્યે ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખવું જોઈએ.

ઇંદ્રિયાશ્વાન્નિગૃહ્યાશુ સ્વાત્મનાત્માનમુદ્ધરેત્ ધારણા નામ ચિત્તસ્ય સ્થાનબન્ધસ્સમાસતઃ

ઇન્દ્રિયરૂપી ઘોડાઓને ઝડપથી કાબૂમાં લઇ, પોતાના જ દ્વારા પોતાનું ઉદ્ધાર કરવું જોઈએ; સંક્ષિપ્તમાં, મનને એક સ્થાને સ્થિર કરવું એ ધારણા કહેવાય છે.

સ્થાનં ચ શિવ એવૈકો નાન્યદ્દોષત્રયં યતઃ કાલં કંચાવધીકૃત્ય સ્થાને ઽવસ્થાપિતં મનઃ

એ સ્થાન માત્ર શિવ છે, બીજું કંઈ નથી, કારણ કે ત્રણ પ્રકારના દોષ બીજે ક્યાંકથી આવે છે; મનને એ સ્થાને નિશ્ચિત સમય માટે સ્થિર કરવું.

ન તુ પ્રચ્યવતે લક્ષ્યાદ્ધારણા સ્યાન્ન ચાન્યથા મનસઃ પ્રથમં સ્થૈર્યં ધારણાતઃ પ્રજાયતે

મન જો ધ્યેયથી ચળકતું નથી, તો એ ધારણા કહેવાય છે, બીજું નહિ; ધારણાથી મનમાં પ્રથમ સ્થિરતા આવે છે.

તસ્માદ્ધીરં મનઃ કુર્યાદ્ધારણાભ્યાસયોગતઃ ધ્યૈ ચિંતાયાં સ્મૃતો ધાતુઃ શિવચિંતા મુહુર્મુહુઃ

માટે ધારણાના અભ્યાસથી મનને સ્થિર કરવું જોઈએ; ધ્યાનમાં વારંવાર શિવનું સ્મરણ એ આધારરૂપ છે.

અવ્યાક્ષિપ્તેન મનસા ધ્યાનં નામ તદુચ્યતે ધ્યેયાવસ્થિતચિત્તસ્ય સદૃશઃ પ્રત્યયશ્ચ યઃ

જ્યારે મન વિક્ષેપ વિના એકાગ્ર રહે છે, ત્યારે તેને ધ્યાન કહે છે; અને જે જ્ઞાન ધ્યેયની સ્થિતિને અનુરૂપ હોય, એ પણ.

પ્રત્યયાન્તરનિર્મુક્તઃ પ્રવાહો ધ્યાનમુચ્યતે સર્વમન્યત્પરિત્યજ્ય શિવ એવ શિવંકરઃ

બીજા વિચારોથી મુક્ત સતત પ્રવાહને ધ્યાન કહે છે; બધું છોડીને માત્ર શિવ જ કલ્યાણ આપનાર છે.

પરો ધ્યેયો ઽધિદેવેશઃ સમાપ્તાથર્વણી શ્રુતિઃ તથા શિવા પરા ધ્યેયા સર્વભૂતગતૌ શિવૌ

ધ્યાન માટે સર્વોચ્ચ ધ્યેય એ દેવોમાં પણ શ્રેષ્ઠ એવા શિવ છે, જેમ અથર્વણ વેદે જણાવ્યું છે; તેવી જ રીતે સર્વત્ર વ્યાપક શિવા પણ ધ્યાનયોગ્ય છે, કારણ કે શિવ અને શિવા બધામાં વ્યાપક છે.

તૌ શ્રુતૌ સ્મૃતિશાસ્ત્રેભ્યઃ સર્વગૌ સર્વદોદિતૌ સર્વજ્ઞૌ સતતં ધ્યેયૌ નાનારૂપવિભેદતઃ

શ્રુતિ અને સ્મૃતિશાસ્ત્રોમાં શિવ અને શિવા બંને સર્વવ્યાપી, સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ, સર્વજ્ઞ અને હંમેશા ધ્યાન કરવા યોગ્ય છે, ભલે તેઓ અનેક રૂપે પ્રગટ થાય.

વિમુક્તિઃ પ્રત્યયઃ પૂર્વઃ પ્રત્યયશ્ચાણિમાદિકમ્ ઇત્યેતદ્દ્વિવિધં જ્ઞેયં ધ્યાનસ્યાસ્ય પ્રયોજનમ્

આ ધ્યાનના બે ફળ છે: પ્રથમ મુક્તિ અને બીજું અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓની પ્રાપ્તિ; આ બંને પરિણામો સમજવા યોગ્ય છે.

ધ્યાતા ધ્યાનં તથા ધ્યેયં યચ્ચ ધ્યાનપ્રયોજનમ્ એતચ્ચતુષ્ટયં જ્ઞાત્વા યોગં યુઞ્જીત યોગવિત્

ધ્યાન કરનાર, ધ્યાન, ધ્યેય અને ધ્યાનનું ફળ—આ ચારેને જાણી, યોગજ્ઞાની મનુષ્યે યોગનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

જ્ઞાનવૈરાગ્યસંપન્નઃ શ્રદ્દધાનઃ ક્ષમાન્વિતઃ નિર્મમશ્ચ સદોત્સાહી ધ્યાતેત્થં પુરુષઃ સ્મૃતઃ

જે જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, શ્રદ્ધાવાન, ક્ષમાશીલ, મમત્વરહિત અને હંમેશા ઉત્સાહી હોય, એવો પુરુષ આ રીતે ધ્યાન કરે છે એમ કહેવાય છે.

જપાચ્છ્રાંતઃ પુનર્ધ્યાયેદ્ધ્યાનાચ્છ્રાંતઃ પુનર્જપેત્ જપધ્યનાભિયુક્તસ્ય ક્ષિપ્રં યોગઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ

જ્યારે જાપથી થાક આવે ત્યારે ફરી ધ્યાનમાં બેસવું જોઈએ; અને જ્યારે ધ્યાનથી થાક આવે ત્યારે ફરી જાપ કરવો જોઈએ. જે મનુષ્ય જાપ અને ધ્યાન બંનેમાં લાગણીપૂર્વક જોતો રહે છે, તેને યોગ ઝડપથી પ્રાપ્ત થાય છે.

ધારણા દ્વાદશાયામા ધ્યાનં દ્વાદશધારણમ્ ધ્યાનદ્વાદશકં યાવત્સમાધિરભિધીયતે

ધારણા બાર શ્વાસ જેટલી ચાલે છે; ધ્યાન એ બાર ધારણાની ગણી શકાય. જ્યારે ધ્યાન બારગણું થાય છે, ત્યારે તેને સમાધિ કહેવામાં આવે છે.