શિવપુરાણમ્

નાસિકાપુટમંગુલ્યા પીડ્યૈકમપરેણ તુ ઔદરં રેચયેદ્વાયું તથાયં રેચકઃ સ્મૃતઃ

એક આંગળીથી નાકનું એક છિદ્ર દબાવી, બીજાથી પેટમાંથી હવા બહાર કાઢવી—આને રેચક કહે છે.

બાહ્યેન મરુતા દેહં દૃતિવત્પરિપૂરયેત્ નાસાપુટેનાપરેણ પૂરણાત્પૂરકં મતમ્

બાહ્ય શ્વાસથી શરીરને મજબૂતપણે ભરવું જોઈએ; પછી બીજી નાક દ્વારા શ્વાસ લઈ, જેને પૂરિક કહે છે, તે પૂર્ણ થાય છે.

ન મુંચતિ ન ગૃહ્ણાતિ વાયુમંતર્બહિઃ સ્થિતમ્ સંપૂર્ણં કુંભવત્તિષ્ઠેદચલઃ સ તુ કુંભક

પછી શ્વાસને બહાર છોડતો નથી કે અંદર ખેંચતો નથી; શ્વાસ અંદર અને બહાર સ્થિર રહે છે. જેમ માટલી ભરેલી હોય તેમ, અડગ રહેવું—આને કુંભક કહે છે.

રેચકાદ્યં ત્રયમિદં ન દ્રુતં ન વિલંબિતમ્ તદ્યતઃ ક્રમયોગેન ત્વભ્યસેદ્યોગસાધકઃ

રેચકથી શરૂ થતા આ ત્રણેય ક્રિયાઓને ન તો ઝડપથી કરવી જોઈએ, ન તો બહુ મોડું કરવું જોઈએ; યોગી ધીરેધીરે ક્રમશઃ અભ્યાસ કરે.

રેચકાદિષુ યોભ્યાસો નાડીશોધનપૂર્વકઃ સ્વેચ્છોત્ક્રમણપર્યંતઃ પ્રોક્તો યોગાનુશાસને

રેચક વગેરેનો અભ્યાસ, નાડીઓ શુદ્ધ કર્યા પછી અને પોતાની ઇચ્છા સુધી, યોગના નિયમ પ્રમાણે કરવો જોઈએ.

કન્યકાદિક્રમવશાત્પ્રાણાયામનિરોધનમ્ તચ્ચતુર્ધોપદિષ્ટં સ્યાન્માત્રાગુણવિભાગતઃ

કન્યકા વગેરે ક્રમ પ્રમાણે, શ્વાસ રોકવાની રીત ચાર પ્રકારની છે, જે માપ અને ગુણ પ્રમાણે અલગ પડે છે.

કન્યકસ્તુ ચતુર્ધા સ્યાત્સ ચ દ્વાદશમાત્રકઃ મધ્યમસ્તુ દ્વિરુદ્ધાતશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રકઃ

કન્યકા ચાર ભાગની છે અને તે બાર માપની ગણાય છે; મધ્યમ બે વખત રોકાય છે અને ચોવીસ માપની ગણાય છે.

ઉત્તમસ્તુ ત્રિરુદ્ધાતઃ ષડ્વિંશન્માત્રકઃ પરઃ સ્વેદકંપાદિજનકઃ પ્રાણાયામસ્તદુત્તરઃ

ઉત્તમ ત્રણ વખત રોકાય છે અને છવીસ માપની ગણાય છે; એ પછીનું શ્રેષ્ઠ પ્રાણાયામ છે, જેમાં પસીનો, કંપન વગેરે થાય છે.

આનંદોદ્ભવરોમાંચનેત્રાશ્રૂણાં વિમોચનમ્ જલ્પભ્રમણમૂર્છાદ્યં જાયતે યોગિનઃ પરમ્

આનંદ, રોમાચંન, આંખમાંથી અશ્રુ વહેવું, અડબડી બોલવું, ચક્કર, બેહોશી વગેરે અવસ્થાઓ શ્રેષ્ઠ યોગીમાં થાય છે.

જાનું પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ન દ્રુતં ન વિલંબિતમ્ અંગુલીસ્ફોટનં કુર્યાત્સા માત્રેતિ પ્રકીર્તિતા

ઘૂંટણને ફેરવી, ન તો ઝડપથી કે ન તો ધીમે, આંગળી ફટકારવી—આને માપ કહેવાય છે.

માત્રાક્રમેણ વિજ્ઞેયાશ્ચોદ્વાતક્રમયોગતઃ નાડીવિશુદ્ધિપૂર્વં તુ પ્રાણાયામં સમાચરેત્

માપને ક્રમશઃ સમજવું જોઈએ અને ઉપર જવાની રીતથી કરવું; નાડીઓ શુદ્ધ કર્યા પછી યોગ્ય રીતે પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ.

અગર્ભશ્ચ સગર્ભશ્ચ પ્રાણાયામો દ્વિધા સ્મૃતઃ જપં ધ્યાનં વિનાગર્ભઃ સગર્ભસ્તત્સમન્વયાત્

પ્રાણાયામ બે પ્રકારનો છે: અગર્ભ અને સગર્ભ. જપ અને ધ્યાન વિના અગર્ભ કહેવાય છે, અને એ બંને સાથે સગર્ભ કહેવાય છે.

અગર્ભાદ્ગર્ભસંયુક્તઃ પ્રાણાયામઃશતાધિકઃ તસ્માત્સગર્ભં કુર્વન્તિ યોગિનઃ પ્રાણસંયમમ્

અગર્ભ કરતાં સગર્ભ પ્રાણાયામ સો ગણી વધારે છે; તેથી યોગીઓ સગર્ભ પ્રાણાયામ કરે છે.

પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ચ હ્યુદાનો વ્યાન એવ ચ

પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન—આ પાંચ પ્રકારના છે.

નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકલો દેવદત્તો ધનંજયઃ પ્રયાણં કુરુતે યસ્માત્તસ્માત્પ્રાણો ઽભિધીયતે

નાગ, કૂર્મ, કૃકલ, દેવદત્ત અને ધનંજય—આઓથી શરીરમાં ગતિ થાય છે, તેથી તેને પ્રાણ કહેવાય છે.

અવાઙ્નયત્યપાનાખ્યો યદાહારાદિ ભુજ્યતે વ્યાનો વ્યાનશયત્યંગાન્યશેષાણિ વિવર્ધયન્

જ્યારે ખોરાક વગેરે લેવાય છે, ત્યારે અપાન નામે શ્વાસ નીચે જાય છે; વ્યાન આખા શરીરમાં ફેલાય છે અને અંગોને વધારતો જાય છે.

ઉદ્વેજયતિ મર્માણીત્યુદાનો વાયુરીરિતઃ સમં નયતિ સર્વાંગં સમાનસ્તેન ગીયતે

ઉદાન એ વાયુ છે, જે મર્મસ્થાનોને હલાવતો રહે છે; સમાન આખા શરીરમાં સંતુલન લાવે છે, તેથી તેને એ નામ મળ્યું છે.

ઉદ્ગારે નાગ આખ્યાતઃ કૂર્મ ઉન્મીલને સ્થિતઃ કૃકલઃ ક્ષવથૌ જ્ઞેયો દેવદત્તો વિજૃંભણે

ઉદગાર વખતે નાગ કહેવાય છે; આંખ ખોલવામાં કૂર્મ છે; છીંક આવે ત્યારે કૃકલ ઓળખાય છે; જંભાઈ આવે ત્યારે દેવદત્ત કહેવાય છે.

ન જહાતિ મૃતં ચાપિ સર્વવ્યાપી ધનંજયઃ ક્રમેણાભ્યસ્યમાનોયં પ્રાણાયામપ્રમાણવાન્

મૃત શરીરમાં પણ ધનંજય રહે છે અને બધે વ્યાપે છે; ક્રમશઃ અભ્યાસ કરવાથી આ પ્રાણાયામનું માપ નથી.

નિર્દહત્યખિલં દોષં કર્તુર્દેહં ચ રક્ષતિ પ્રાણે તુ વિજિતે સમ્યક્ તચ્ચિહ્નાન્યુપલક્ષયેત્

આ સાધના બધા દોષોનો નાશ કરે છે અને સાધકના શરીરનું રક્ષણ કરે છે; જ્યારે શ્વાસ સંપૂર્ણ રીતે નિયંત્રિત થાય, ત્યારે એના લક્ષણોનું ધ્યાનથી નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ.

વિણ્મૂત્રશ્લેષ્મણાં તાવદલ્પભાવઃ પ્રજાયતે બહુભોજનસામર્થ્યં ચિરાદુચ્છ્વાસનં તથા

પછી શરીરમાંથી વિસર્જન, મૂત્ર અને કફ ઓછું થાય છે, વધુ ખાવાની ક્ષમતા મળે છે અને લાંબો શ્વાસ બહાર છોડવાની શક્તિ આવે છે.

લઘુત્વં શીઘ્રગામિત્વમુત્સાહઃ સ્વરસૌષ્ઠવમ્ સર્વરોગક્ષયશ્ચૈવ બલં તેજઃ સુરૂપતા

શરીરમાં હલકાપણું, ઝડપી ગતિ, ઉત્સાહ, મીઠો અવાજ, બધા રોગોનો નાશ, બળ, તેજ અને સુંદરતા પ્રાપ્ત થાય છે.

ધૃતિર્મેધા યુવત્વં ચ સ્થિરતા ચ પ્રસન્નતા તપાંસિ પાપક્ષયતા યજ્ઞદાનવ્રતાદયઃ

ધીરજ, બુદ્ધિ, યુવાની, સ્થિરતા, પ્રસન્નતા, તપથી પાપનો નાશ અને યજ્ઞ, દાન, વ્રત વગેરેના પાલનથી લાભ થાય છે.

પ્રાણાયામસ્ય તસ્યૈતે કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસક્તાનિ યથાસ્વં વિષયેષ્વિહ

આ બધું મળીને પણ એ પ્રાણાયામના સોળમા ભાગ જેટલું પણ નથી; જેમ ઇન્દ્રિયો અહીં પોતાના વિષયોમાં લીન રહે છે તેમ.

આહત્ય યન્નિગૃહ્ણાતિ સ પ્રત્યાહાર ઉચ્યતે નમઃપૂર્વાણીંદ્રિયાણિ સ્વર્ગં નરકમેવ ચ

જ્યારે કોઈ ઇન્દ્રિયોને તેમના વિષયોથી એકસાથે પાછા ખેંચે છે, ત્યારે તેને પ્રત્યાહાર કહે છે; ઇન્દ્રિયો પોતાના પૂર્વકર્મથી સ્વર્ગ કે નરક તરફ લઈ જાય છે.

નિગૃહીતનિસૃષ્ટાનિ સ્વર્ગાય નરકાય ચ તસ્માત્સુખાર્થી મતિમાઞ્જ્ઞાનવૈરાગ્યમાસ્થિતઃ

ઇન્દ્રિયો નિયંત્રિત કે મુક્ત હોય ત્યારે પણ સ્વર્ગ કે નરક તરફ લઈ જાય છે; તેથી સુખ ઇચ્છનાર, વિવેક અને વૈરાગ્ય ધરાવનાર મનુષ્યે ઇન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ રાખવું જોઈએ.

ઇંદ્રિયાશ્વાન્નિગૃહ્યાશુ સ્વાત્મનાત્માનમુદ્ધરેત્ ધારણા નામ ચિત્તસ્ય સ્થાનબન્ધસ્સમાસતઃ

ઇન્દ્રિયરૂપી ઘોડાઓને ઝડપથી કાબૂમાં લઇ, પોતાના જ દ્વારા પોતાનું ઉદ્ધાર કરવું જોઈએ; સંક્ષિપ્તમાં, મનને એક સ્થાને સ્થિર કરવું એ ધારણા કહેવાય છે.

સ્થાનં ચ શિવ એવૈકો નાન્યદ્દોષત્રયં યતઃ કાલં કંચાવધીકૃત્ય સ્થાને ઽવસ્થાપિતં મનઃ

એ સ્થાન માત્ર શિવ છે, બીજું કંઈ નથી, કારણ કે ત્રણ પ્રકારના દોષ બીજે ક્યાંકથી આવે છે; મનને એ સ્થાને નિશ્ચિત સમય માટે સ્થિર કરવું.

ન તુ પ્રચ્યવતે લક્ષ્યાદ્ધારણા સ્યાન્ન ચાન્યથા મનસઃ પ્રથમં સ્થૈર્યં ધારણાતઃ પ્રજાયતે

મન જો ધ્યેયથી ચળકતું નથી, તો એ ધારણા કહેવાય છે, બીજું નહિ; ધારણાથી મનમાં પ્રથમ સ્થિરતા આવે છે.