શિવપુરાણમ્

દૃષ્ટે તથાનુશ્રવિકે વિરક્તં વિષયે મનઃ યસ્ય તસ્યાધિકારોસ્તિ યોગે નાન્યસ્ય કસ્યચિત્

જેનું મન દેખાતા અને સાંભળાતા વિષયોમાંથી સંપૂર્ણ વિમુખ છે, એ જ યોગ માટે યોગ્ય છે, બીજું કોઈ નહિ.

વિષયદ્વયદોષાણાં ગુણાનામીશ્વરસ્ય ચ દર્શનાદેવ સતતં વિરક્તં જાયતે મનઃ

વિષય અને એના ગુણોના દોષો તથા ઈશ્વરના દોષો સતત જોવાથી મનમાં વિમુખતા આવે છે.

અષ્ટાંગો વા ષડંગો વા સર્વયોગઃ સમાસતઃ યમશ્ચ નિયમશ્ચૈવ સ્વસ્તિકાદ્યં તથાસનમ્

યોગ ટૂંકમાં તો અષ્ટાંગ અથવા ષડાંગ કહેવાય છે: યમ, નિયમ અને સ્વસ્તિક વગેરે આસન.

પ્રાણાયામઃ પ્રત્યાહારો ધારણા ધ્યાનમેવ ચ સમાધિરિતિ યોગાંગાન્યષ્ટાવુક્તાનિ સૂરિભિઃ

પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ—આ આઠ યોગાંગો વિદ્વાનો દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા છે.

આસનં પ્રાણસંરોધઃ પ્રત્યાહારોથ ધારણા ધ્યાનં સમાધિર્યોગસ્ય ષડંગાનિ સમાસતઃ

આસન, શ્વાસ રોકવું, ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચવી, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ—આ યોગના છ અંગો ટૂંકમાં કહેવાય છે.

પૃથગ્લક્ષણમેતેષાં શિવશાસ્ત્રે સમીરિતમ્ શિવાગમેષુ ચાન્યેષુ વિશેષાત્કામિકાદિષુ

આ બધાના અલગ-અલગ લક્ષણો શિવશાસ્ત્રમાં અને શિવાગમોમાં, ખાસ કરીને કામિકાદિ આગમોમાં સમજાવ્યા છે.

યોગશાસ્ત્રેષ્વપિ તથા પુરાણેષ્વપિ કેષુ ચ અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહઃ યમ ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિઃ પઞ્ચાવયવયોગતઃ

યોગશાસ્ત્રો અને કેટલાક પુરાણોમાં પણ, અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ—આ પાંચને યમ તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે.

શૌચં તુષ્ટિસ્તપશ્ચૈવ જપઃ પ્રણિધિરેવ ચ ઇતિ પઞ્ચપ્રભેદસ્સ્યાન્નિયમઃ સ્વાંશભેદતઃ

શુદ્ધિ, સંતોષ, તપ, જપ અને પ્રણિધાન—આ પાંચ અલગ-અલગ પ્રકારે નિયમ કહેવાય છે.

સ્વસ્તિકં પદ્મમધ્યેંદું વીરં યોગં પ્રસાધિતમ્ પર્યંકં ચ યથેષ્ટં ચ પ્રોક્તમાસનમષ્ટધા

સ્વસ્તિક, પદ્મ, અર્ધચંદ્ર, વીર, સિદ્ધયોગ, પર્યંક અને મનગમતું—આ આઠ આસન કહેવાય છે.

પ્રાણઃ સ્વદેહજો વાયુસ્તસ્યાયામો નિરોધનમ્ તદ્રોચકં પૂરકં ચ કુંભકં ચ ત્રિધોચ્યતે

શરીરમાંથી ઊભો થતો શ્વાસ, એની નિયંત્રણને આયામ કહે છે. એ ત્રણ પ્રકારનો છે: રોચક, પૂરક અને કુંભક.

નાસિકાપુટમંગુલ્યા પીડ્યૈકમપરેણ તુ ઔદરં રેચયેદ્વાયું તથાયં રેચકઃ સ્મૃતઃ

એક આંગળીથી નાકનું એક છિદ્ર દબાવી, બીજાથી પેટમાંથી હવા બહાર કાઢવી—આને રેચક કહે છે.

બાહ્યેન મરુતા દેહં દૃતિવત્પરિપૂરયેત્ નાસાપુટેનાપરેણ પૂરણાત્પૂરકં મતમ્

બાહ્ય શ્વાસથી શરીરને મજબૂતપણે ભરવું જોઈએ; પછી બીજી નાક દ્વારા શ્વાસ લઈ, જેને પૂરિક કહે છે, તે પૂર્ણ થાય છે.

ન મુંચતિ ન ગૃહ્ણાતિ વાયુમંતર્બહિઃ સ્થિતમ્ સંપૂર્ણં કુંભવત્તિષ્ઠેદચલઃ સ તુ કુંભક

પછી શ્વાસને બહાર છોડતો નથી કે અંદર ખેંચતો નથી; શ્વાસ અંદર અને બહાર સ્થિર રહે છે. જેમ માટલી ભરેલી હોય તેમ, અડગ રહેવું—આને કુંભક કહે છે.

રેચકાદ્યં ત્રયમિદં ન દ્રુતં ન વિલંબિતમ્ તદ્યતઃ ક્રમયોગેન ત્વભ્યસેદ્યોગસાધકઃ

રેચકથી શરૂ થતા આ ત્રણેય ક્રિયાઓને ન તો ઝડપથી કરવી જોઈએ, ન તો બહુ મોડું કરવું જોઈએ; યોગી ધીરેધીરે ક્રમશઃ અભ્યાસ કરે.

રેચકાદિષુ યોભ્યાસો નાડીશોધનપૂર્વકઃ સ્વેચ્છોત્ક્રમણપર્યંતઃ પ્રોક્તો યોગાનુશાસને

રેચક વગેરેનો અભ્યાસ, નાડીઓ શુદ્ધ કર્યા પછી અને પોતાની ઇચ્છા સુધી, યોગના નિયમ પ્રમાણે કરવો જોઈએ.

કન્યકાદિક્રમવશાત્પ્રાણાયામનિરોધનમ્ તચ્ચતુર્ધોપદિષ્ટં સ્યાન્માત્રાગુણવિભાગતઃ

કન્યકા વગેરે ક્રમ પ્રમાણે, શ્વાસ રોકવાની રીત ચાર પ્રકારની છે, જે માપ અને ગુણ પ્રમાણે અલગ પડે છે.

કન્યકસ્તુ ચતુર્ધા સ્યાત્સ ચ દ્વાદશમાત્રકઃ મધ્યમસ્તુ દ્વિરુદ્ધાતશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રકઃ

કન્યકા ચાર ભાગની છે અને તે બાર માપની ગણાય છે; મધ્યમ બે વખત રોકાય છે અને ચોવીસ માપની ગણાય છે.

ઉત્તમસ્તુ ત્રિરુદ્ધાતઃ ષડ્વિંશન્માત્રકઃ પરઃ સ્વેદકંપાદિજનકઃ પ્રાણાયામસ્તદુત્તરઃ

ઉત્તમ ત્રણ વખત રોકાય છે અને છવીસ માપની ગણાય છે; એ પછીનું શ્રેષ્ઠ પ્રાણાયામ છે, જેમાં પસીનો, કંપન વગેરે થાય છે.

આનંદોદ્ભવરોમાંચનેત્રાશ્રૂણાં વિમોચનમ્ જલ્પભ્રમણમૂર્છાદ્યં જાયતે યોગિનઃ પરમ્

આનંદ, રોમાચંન, આંખમાંથી અશ્રુ વહેવું, અડબડી બોલવું, ચક્કર, બેહોશી વગેરે અવસ્થાઓ શ્રેષ્ઠ યોગીમાં થાય છે.

જાનું પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ન દ્રુતં ન વિલંબિતમ્ અંગુલીસ્ફોટનં કુર્યાત્સા માત્રેતિ પ્રકીર્તિતા

ઘૂંટણને ફેરવી, ન તો ઝડપથી કે ન તો ધીમે, આંગળી ફટકારવી—આને માપ કહેવાય છે.

માત્રાક્રમેણ વિજ્ઞેયાશ્ચોદ્વાતક્રમયોગતઃ નાડીવિશુદ્ધિપૂર્વં તુ પ્રાણાયામં સમાચરેત્

માપને ક્રમશઃ સમજવું જોઈએ અને ઉપર જવાની રીતથી કરવું; નાડીઓ શુદ્ધ કર્યા પછી યોગ્ય રીતે પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ.

અગર્ભશ્ચ સગર્ભશ્ચ પ્રાણાયામો દ્વિધા સ્મૃતઃ જપં ધ્યાનં વિનાગર્ભઃ સગર્ભસ્તત્સમન્વયાત્

પ્રાણાયામ બે પ્રકારનો છે: અગર્ભ અને સગર્ભ. જપ અને ધ્યાન વિના અગર્ભ કહેવાય છે, અને એ બંને સાથે સગર્ભ કહેવાય છે.

અગર્ભાદ્ગર્ભસંયુક્તઃ પ્રાણાયામઃશતાધિકઃ તસ્માત્સગર્ભં કુર્વન્તિ યોગિનઃ પ્રાણસંયમમ્

અગર્ભ કરતાં સગર્ભ પ્રાણાયામ સો ગણી વધારે છે; તેથી યોગીઓ સગર્ભ પ્રાણાયામ કરે છે.

પ્રાણો ઽપાનઃ સમાનશ્ચ હ્યુદાનો વ્યાન એવ ચ

પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન—આ પાંચ પ્રકારના છે.

નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકલો દેવદત્તો ધનંજયઃ પ્રયાણં કુરુતે યસ્માત્તસ્માત્પ્રાણો ઽભિધીયતે

નાગ, કૂર્મ, કૃકલ, દેવદત્ત અને ધનંજય—આઓથી શરીરમાં ગતિ થાય છે, તેથી તેને પ્રાણ કહેવાય છે.

અવાઙ્નયત્યપાનાખ્યો યદાહારાદિ ભુજ્યતે વ્યાનો વ્યાનશયત્યંગાન્યશેષાણિ વિવર્ધયન્

જ્યારે ખોરાક વગેરે લેવાય છે, ત્યારે અપાન નામે શ્વાસ નીચે જાય છે; વ્યાન આખા શરીરમાં ફેલાય છે અને અંગોને વધારતો જાય છે.

ઉદ્વેજયતિ મર્માણીત્યુદાનો વાયુરીરિતઃ સમં નયતિ સર્વાંગં સમાનસ્તેન ગીયતે

ઉદાન એ વાયુ છે, જે મર્મસ્થાનોને હલાવતો રહે છે; સમાન આખા શરીરમાં સંતુલન લાવે છે, તેથી તેને એ નામ મળ્યું છે.

ઉદ્ગારે નાગ આખ્યાતઃ કૂર્મ ઉન્મીલને સ્થિતઃ કૃકલઃ ક્ષવથૌ જ્ઞેયો દેવદત્તો વિજૃંભણે

ઉદગાર વખતે નાગ કહેવાય છે; આંખ ખોલવામાં કૂર્મ છે; છીંક આવે ત્યારે કૃકલ ઓળખાય છે; જંભાઈ આવે ત્યારે દેવદત્ત કહેવાય છે.

ન જહાતિ મૃતં ચાપિ સર્વવ્યાપી ધનંજયઃ ક્રમેણાભ્યસ્યમાનોયં પ્રાણાયામપ્રમાણવાન્

મૃત શરીરમાં પણ ધનંજય રહે છે અને બધે વ્યાપે છે; ક્રમશઃ અભ્યાસ કરવાથી આ પ્રાણાયામનું માપ નથી.