શિવપુરાણમ્

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ યોગં પરમદુર્લભમ્ સાધિકારં ચ સાંગં ચ સવિધિં સપ્રયોજનમ્

હવે હું યોગ વિશે સાંભળવા ઇચ્છું છું, જે બહુ દુર્લભ છે, તેની યોગ્યતા, અંગો, વિધિ અને હેતુ સાથે.

યદ્યસ્તિ મરણં પૂર્વં યોગાદ્યનુપમર્દતઃ સદ્યઃ સાધયિતું શક્યં યેન સ્યાન્નાત્મહા નરઃ

જો યોગ સિદ્ધ થાય એ પહેલાં મૃત્યુ આવે, તો એવો કોઈ ઉપાય છે કે માણસ પોતાને નુકસાન કર્યા વિના તરત જ સિદ્ધિ મેળવે?

તચ્ચ તત્કારણં ચૈવ તત્કાલકરણાનિ ચ તદ્ભેદતારતમ્યં ચ વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ

એનું કારણ, સમય, સાધન અને તેના પ્રકારો તથા તફાવતો તમે સાચી રીતે સમજાવો.

સ્થાને પૃષ્ટં ત્વયા કૃષ્ણ સર્વપ્રશ્નાર્થવેદિના તતઃ ક્રમેણ તત્સર્વં વક્ષ્યે શૃણુ સમાહિતઃ

કૃષ્ણ, તું બધા પ્રશ્નોના અર્થ જાણે છે અને યોગ્ય રીતે પૂછ્યું છે. હવે હું બધું તને ક્રમવાર સમજાવીશ, ધ્યાનથી સાંભળ.

નિરુદ્ધવૃત્ત્યંતરસ્યં શિવે ચિત્તસ્ય નિશ્ચલા યા વૃત્તિઃ સ સમાસેન યોગઃ સ ખલુ પઞ્ચધા

જ્યારે મનની ચાલ અટકાવીને મન શિવમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે એ સ્થિતિને ટૂંકમાં યોગ કહે છે, અને એ પાંચ પ્રકારની હોય છે.

મંત્રયોગઃસ્પર્શયોગો ભાવયોગસ્તથાપરઃ અભાવયોગસ્સર્વેભ્યો મહાયોગઃ પરો મતઃ

મંત્રયોગ, સ્પર્શયોગ, ભાવયોગ અને અભાવયોગ એમ ચાર યોગ છે, અને એ બધામાં મહાયોગ સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે.

મંત્રાભ્યાસવશેનૈવ મંત્રવાચ્યાર્થગોચરઃ અવ્યાક્ષેપા મનોવૃત્તિર્મંત્રયોગ ઉદાહૃતઃ

મંત્રના અભ્યાસથી મન એકાગ્ર રહીને મંત્રના અર્થમાં સ્થિર થાય, ત્યારે તેને મંત્રયોગ કહે છે.

પ્રાણાયામમુખા સૈવ સ્પર્શે યોગોભિધીયતે સ મંત્રસ્પર્શનિર્મુક્તો ભાવયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ

પ્રાણાયામથી શરૂ થતો યોગ સ્પર્શયોગ કહેવાય છે; જ્યારે એમાં મંત્ર અને સ્પર્શનો ત્યાગ થાય, ત્યારે તેને ભાવયોગ કહે છે.

વિલીનાવયવં વિશ્વં રૂપં સંભાવ્યતે યતઃ અભાવયોગઃ સંપ્રોક્તો ઽનાભાસાદ્વસ્તુનઃ સતઃ

જ્યારે આખું જગત અને એના બધા ભાગો લય પામેલા માનવામાં આવે, ત્યારે એ અભાવયોગ કહેવાય છે, જે દેખાવ વગરના સત્યને લગતું છે.

શિવસ્વભાવ એવૈકશ્ચિંત્યતે નિરુપાધિકઃ યથા શૈવમનોવૃત્તિર્મહાયોગ ઇહોચ્યતે

જ્યારે માત્ર શિવનું મૂળ સ્વરૂપ, કોઈપણ લક્ષણ વગર, ધ્યાનમાં લેવાય, ત્યારે મનની ચાલ શૈવ કહેવાય છે અને એ જ અહીં મહાયોગ કહેવાય છે.

દૃષ્ટે તથાનુશ્રવિકે વિરક્તં વિષયે મનઃ યસ્ય તસ્યાધિકારોસ્તિ યોગે નાન્યસ્ય કસ્યચિત્

જેનું મન દેખાતા અને સાંભળાતા વિષયોમાંથી સંપૂર્ણ વિમુખ છે, એ જ યોગ માટે યોગ્ય છે, બીજું કોઈ નહિ.

વિષયદ્વયદોષાણાં ગુણાનામીશ્વરસ્ય ચ દર્શનાદેવ સતતં વિરક્તં જાયતે મનઃ

વિષય અને એના ગુણોના દોષો તથા ઈશ્વરના દોષો સતત જોવાથી મનમાં વિમુખતા આવે છે.

અષ્ટાંગો વા ષડંગો વા સર્વયોગઃ સમાસતઃ યમશ્ચ નિયમશ્ચૈવ સ્વસ્તિકાદ્યં તથાસનમ્

યોગ ટૂંકમાં તો અષ્ટાંગ અથવા ષડાંગ કહેવાય છે: યમ, નિયમ અને સ્વસ્તિક વગેરે આસન.

પ્રાણાયામઃ પ્રત્યાહારો ધારણા ધ્યાનમેવ ચ સમાધિરિતિ યોગાંગાન્યષ્ટાવુક્તાનિ સૂરિભિઃ

પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ—આ આઠ યોગાંગો વિદ્વાનો દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા છે.

આસનં પ્રાણસંરોધઃ પ્રત્યાહારોથ ધારણા ધ્યાનં સમાધિર્યોગસ્ય ષડંગાનિ સમાસતઃ

આસન, શ્વાસ રોકવું, ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચવી, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ—આ યોગના છ અંગો ટૂંકમાં કહેવાય છે.

પૃથગ્લક્ષણમેતેષાં શિવશાસ્ત્રે સમીરિતમ્ શિવાગમેષુ ચાન્યેષુ વિશેષાત્કામિકાદિષુ

આ બધાના અલગ-અલગ લક્ષણો શિવશાસ્ત્રમાં અને શિવાગમોમાં, ખાસ કરીને કામિકાદિ આગમોમાં સમજાવ્યા છે.

યોગશાસ્ત્રેષ્વપિ તથા પુરાણેષ્વપિ કેષુ ચ અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહઃ યમ ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિઃ પઞ્ચાવયવયોગતઃ

યોગશાસ્ત્રો અને કેટલાક પુરાણોમાં પણ, અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ—આ પાંચને યમ તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે.

શૌચં તુષ્ટિસ્તપશ્ચૈવ જપઃ પ્રણિધિરેવ ચ ઇતિ પઞ્ચપ્રભેદસ્સ્યાન્નિયમઃ સ્વાંશભેદતઃ

શુદ્ધિ, સંતોષ, તપ, જપ અને પ્રણિધાન—આ પાંચ અલગ-અલગ પ્રકારે નિયમ કહેવાય છે.

સ્વસ્તિકં પદ્મમધ્યેંદું વીરં યોગં પ્રસાધિતમ્ પર્યંકં ચ યથેષ્ટં ચ પ્રોક્તમાસનમષ્ટધા

સ્વસ્તિક, પદ્મ, અર્ધચંદ્ર, વીર, સિદ્ધયોગ, પર્યંક અને મનગમતું—આ આઠ આસન કહેવાય છે.

પ્રાણઃ સ્વદેહજો વાયુસ્તસ્યાયામો નિરોધનમ્ તદ્રોચકં પૂરકં ચ કુંભકં ચ ત્રિધોચ્યતે

શરીરમાંથી ઊભો થતો શ્વાસ, એની નિયંત્રણને આયામ કહે છે. એ ત્રણ પ્રકારનો છે: રોચક, પૂરક અને કુંભક.

નાસિકાપુટમંગુલ્યા પીડ્યૈકમપરેણ તુ ઔદરં રેચયેદ્વાયું તથાયં રેચકઃ સ્મૃતઃ

એક આંગળીથી નાકનું એક છિદ્ર દબાવી, બીજાથી પેટમાંથી હવા બહાર કાઢવી—આને રેચક કહે છે.

બાહ્યેન મરુતા દેહં દૃતિવત્પરિપૂરયેત્ નાસાપુટેનાપરેણ પૂરણાત્પૂરકં મતમ્

બાહ્ય શ્વાસથી શરીરને મજબૂતપણે ભરવું જોઈએ; પછી બીજી નાક દ્વારા શ્વાસ લઈ, જેને પૂરિક કહે છે, તે પૂર્ણ થાય છે.

ન મુંચતિ ન ગૃહ્ણાતિ વાયુમંતર્બહિઃ સ્થિતમ્ સંપૂર્ણં કુંભવત્તિષ્ઠેદચલઃ સ તુ કુંભક

પછી શ્વાસને બહાર છોડતો નથી કે અંદર ખેંચતો નથી; શ્વાસ અંદર અને બહાર સ્થિર રહે છે. જેમ માટલી ભરેલી હોય તેમ, અડગ રહેવું—આને કુંભક કહે છે.

રેચકાદ્યં ત્રયમિદં ન દ્રુતં ન વિલંબિતમ્ તદ્યતઃ ક્રમયોગેન ત્વભ્યસેદ્યોગસાધકઃ

રેચકથી શરૂ થતા આ ત્રણેય ક્રિયાઓને ન તો ઝડપથી કરવી જોઈએ, ન તો બહુ મોડું કરવું જોઈએ; યોગી ધીરેધીરે ક્રમશઃ અભ્યાસ કરે.

રેચકાદિષુ યોભ્યાસો નાડીશોધનપૂર્વકઃ સ્વેચ્છોત્ક્રમણપર્યંતઃ પ્રોક્તો યોગાનુશાસને

રેચક વગેરેનો અભ્યાસ, નાડીઓ શુદ્ધ કર્યા પછી અને પોતાની ઇચ્છા સુધી, યોગના નિયમ પ્રમાણે કરવો જોઈએ.

કન્યકાદિક્રમવશાત્પ્રાણાયામનિરોધનમ્ તચ્ચતુર્ધોપદિષ્ટં સ્યાન્માત્રાગુણવિભાગતઃ

કન્યકા વગેરે ક્રમ પ્રમાણે, શ્વાસ રોકવાની રીત ચાર પ્રકારની છે, જે માપ અને ગુણ પ્રમાણે અલગ પડે છે.

કન્યકસ્તુ ચતુર્ધા સ્યાત્સ ચ દ્વાદશમાત્રકઃ મધ્યમસ્તુ દ્વિરુદ્ધાતશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રકઃ

કન્યકા ચાર ભાગની છે અને તે બાર માપની ગણાય છે; મધ્યમ બે વખત રોકાય છે અને ચોવીસ માપની ગણાય છે.

ઉત્તમસ્તુ ત્રિરુદ્ધાતઃ ષડ્વિંશન્માત્રકઃ પરઃ સ્વેદકંપાદિજનકઃ પ્રાણાયામસ્તદુત્તરઃ

ઉત્તમ ત્રણ વખત રોકાય છે અને છવીસ માપની ગણાય છે; એ પછીનું શ્રેષ્ઠ પ્રાણાયામ છે, જેમાં પસીનો, કંપન વગેરે થાય છે.

આનંદોદ્ભવરોમાંચનેત્રાશ્રૂણાં વિમોચનમ્ જલ્પભ્રમણમૂર્છાદ્યં જાયતે યોગિનઃ પરમ્

આનંદ, રોમાચંન, આંખમાંથી અશ્રુ વહેવું, અડબડી બોલવું, ચક્કર, બેહોશી વગેરે અવસ્થાઓ શ્રેષ્ઠ યોગીમાં થાય છે.