શિવપુરાણમ્

દગ્ધં શ્લથં ક્ષતાંગં ચ ક્ષિપેલ્લિંગં જલાશયે સંધાનયોગ્યં સંધાય પ્રતિષ્ઠાવિધિમાચરેત્

લિંગ દાઝેલું, ઢીલું કે તૂટી ગયેલું હોય તો તેને જળાશયમાં નાખવું; જો જોડાઈ શકે તો જોડીને સ્થાપન વિધિ કરવી.

બેરાદ્વા વિકલાલ્લિંગાદ્દેવપૂજાપુરસ્સરમ્ ઉદ્વાસ્ય હૃદિ સંધાનં ત્યાગં વા યુક્તમાચરેત્

મૂર્તિ કે લિંગમાં ખામી હોય તો, યોગ્ય રીતે દેવતાને વિદાય આપી, તેને હૃદયમાં જોડવું કે યોગ્ય હોય તો ત્યાગ કરવો.

એકાહપૂજાવિહતૌ કુર્યાદ્દ્વિગુણમર્ચનમ્ દ્વિરાત્રે ચ મહાપૂજાં સંપ્રોક્ષણમતઃ પરમ્

એક દિવસ પૂજા અટકી જાય તો બમણી આરાધના કરવી; બે દિવસ અટકે તો વિશેષ પૂજા અને પછી છાંટવું.

માસાદૂર્ધ્વમનેકાહં પૂજા યદિ વિહન્યતે પ્રતિષ્ઠા પ્રોચ્યતે કૈશ્ચિત્કૈશ્ચિત્સંપ્રોક્ષણક્રમઃ

માસથી વધુ દિવસો સુધી પૂજા અટકે તો, કેટલાક સ્થાપન વિધિ કહે છે અને કેટલાક છાંટવાની વિધિ કહે છે.

સંપ્રોક્ષણે તુ લિંગાદેર્દેવમુદ્વાસ્ય પૂર્વવત્ અષ્ટપઞ્ચક્રમેણૈવ સ્નાપયિત્વા મૃદંભસા

છાંટવાની વિધિમાં, પહેલાં જે રીતે દેવતાને લિંગમાંથી વિદાય આપવી, અને પછી અષ્ટપંચ વિધિ પ્રમાણે માટી-પાણીથી સ્નાન કરાવવું.

ગવાં રસૈશ્ચ સંસ્નાપ્ય દર્ભતોયૈર્વિશોધ્ય ચ પ્રોક્ષયેત્પ્રોક્ષણીતોયૈર્મૂલેનાષ્ટોત્તરં શતમ્

પછી ગાયના ઉત્પાદનો વડે સ્નાન કરાવવું, દર્ભા પાણીથી શુદ્ધ કરવું અને છાંટવાના પાણીથી, મૂળ મંત્ર એકસો આઠ વખત બોલી છાંટવું.

સપુષ્પં સકુશં પાણિં ન્યસ્ય લિંગસ્ય મસ્તકે પઞ્ચવારં જપેન્મૂલમષ્ટોત્તરશતં તતઃ

ફૂલ અને કુશા સાથે હાથ લિંગના મસ્તક પર રાખી, મૂળ મંત્ર પાંચ વાર, દરેક વખતે એકસો આઠ વખત જપ કરવો.

તતો મૂલેન મૂર્ધાદિપીઠાંતં સંસ્પૃશેદપિ પૂજાં ચ મહતીં કુર્યાદ્દેવમાવાહ્ય પૂર્વવત્

પછી મૂળ મંત્રથી મસ્તકથી પીઠ સુધી સ્પર્શ કરવો અને પહેલાં જે રીતે દેવતાને આવાહન કરી વિશેષ પૂજા કરવી.

અલબ્ધે સ્થાપિતે લિંગે શિવસ્થાને જલે ઽથ વા વહ્નૌ રવૌ તથા વ્યોમ્નિ ભગવંતં શિવં યજેત્

લિંગ સ્થાપી શકાય નહીં તો, શિવજીને જળ, અગ્નિ, સૂર્ય કે આકાશમાં, એના સ્થાનરૂપે પૂજવું.

જ્ઞાને ક્રિયાયાં ચર્યાયાં સારમુદ્ધૃત્ય સંગ્રહાત્ ઉક્તં ભગવતા સર્વં શ્રુતં શ્રુતિસમં મયા

જ્ઞાન, કર્મ અને આચારમાંથી સાર કાઢીને, સંક્ષિપ્ત રીતે, ભગવાને જે બધું કહ્યું અને મેં સાંભળ્યું, તે વેદ જેટલું જ પવિત્ર છે.

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ યોગં પરમદુર્લભમ્ સાધિકારં ચ સાંગં ચ સવિધિં સપ્રયોજનમ્

હવે હું યોગ વિશે સાંભળવા ઇચ્છું છું, જે બહુ દુર્લભ છે, તેની યોગ્યતા, અંગો, વિધિ અને હેતુ સાથે.

યદ્યસ્તિ મરણં પૂર્વં યોગાદ્યનુપમર્દતઃ સદ્યઃ સાધયિતું શક્યં યેન સ્યાન્નાત્મહા નરઃ

જો યોગ સિદ્ધ થાય એ પહેલાં મૃત્યુ આવે, તો એવો કોઈ ઉપાય છે કે માણસ પોતાને નુકસાન કર્યા વિના તરત જ સિદ્ધિ મેળવે?

તચ્ચ તત્કારણં ચૈવ તત્કાલકરણાનિ ચ તદ્ભેદતારતમ્યં ચ વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ

એનું કારણ, સમય, સાધન અને તેના પ્રકારો તથા તફાવતો તમે સાચી રીતે સમજાવો.

સ્થાને પૃષ્ટં ત્વયા કૃષ્ણ સર્વપ્રશ્નાર્થવેદિના તતઃ ક્રમેણ તત્સર્વં વક્ષ્યે શૃણુ સમાહિતઃ

કૃષ્ણ, તું બધા પ્રશ્નોના અર્થ જાણે છે અને યોગ્ય રીતે પૂછ્યું છે. હવે હું બધું તને ક્રમવાર સમજાવીશ, ધ્યાનથી સાંભળ.

નિરુદ્ધવૃત્ત્યંતરસ્યં શિવે ચિત્તસ્ય નિશ્ચલા યા વૃત્તિઃ સ સમાસેન યોગઃ સ ખલુ પઞ્ચધા

જ્યારે મનની ચાલ અટકાવીને મન શિવમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે એ સ્થિતિને ટૂંકમાં યોગ કહે છે, અને એ પાંચ પ્રકારની હોય છે.

મંત્રયોગઃસ્પર્શયોગો ભાવયોગસ્તથાપરઃ અભાવયોગસ્સર્વેભ્યો મહાયોગઃ પરો મતઃ

મંત્રયોગ, સ્પર્શયોગ, ભાવયોગ અને અભાવયોગ એમ ચાર યોગ છે, અને એ બધામાં મહાયોગ સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે.

મંત્રાભ્યાસવશેનૈવ મંત્રવાચ્યાર્થગોચરઃ અવ્યાક્ષેપા મનોવૃત્તિર્મંત્રયોગ ઉદાહૃતઃ

મંત્રના અભ્યાસથી મન એકાગ્ર રહીને મંત્રના અર્થમાં સ્થિર થાય, ત્યારે તેને મંત્રયોગ કહે છે.

પ્રાણાયામમુખા સૈવ સ્પર્શે યોગોભિધીયતે સ મંત્રસ્પર્શનિર્મુક્તો ભાવયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ

પ્રાણાયામથી શરૂ થતો યોગ સ્પર્શયોગ કહેવાય છે; જ્યારે એમાં મંત્ર અને સ્પર્શનો ત્યાગ થાય, ત્યારે તેને ભાવયોગ કહે છે.

વિલીનાવયવં વિશ્વં રૂપં સંભાવ્યતે યતઃ અભાવયોગઃ સંપ્રોક્તો ઽનાભાસાદ્વસ્તુનઃ સતઃ

જ્યારે આખું જગત અને એના બધા ભાગો લય પામેલા માનવામાં આવે, ત્યારે એ અભાવયોગ કહેવાય છે, જે દેખાવ વગરના સત્યને લગતું છે.

શિવસ્વભાવ એવૈકશ્ચિંત્યતે નિરુપાધિકઃ યથા શૈવમનોવૃત્તિર્મહાયોગ ઇહોચ્યતે

જ્યારે માત્ર શિવનું મૂળ સ્વરૂપ, કોઈપણ લક્ષણ વગર, ધ્યાનમાં લેવાય, ત્યારે મનની ચાલ શૈવ કહેવાય છે અને એ જ અહીં મહાયોગ કહેવાય છે.

દૃષ્ટે તથાનુશ્રવિકે વિરક્તં વિષયે મનઃ યસ્ય તસ્યાધિકારોસ્તિ યોગે નાન્યસ્ય કસ્યચિત્

જેનું મન દેખાતા અને સાંભળાતા વિષયોમાંથી સંપૂર્ણ વિમુખ છે, એ જ યોગ માટે યોગ્ય છે, બીજું કોઈ નહિ.

વિષયદ્વયદોષાણાં ગુણાનામીશ્વરસ્ય ચ દર્શનાદેવ સતતં વિરક્તં જાયતે મનઃ

વિષય અને એના ગુણોના દોષો તથા ઈશ્વરના દોષો સતત જોવાથી મનમાં વિમુખતા આવે છે.

અષ્ટાંગો વા ષડંગો વા સર્વયોગઃ સમાસતઃ યમશ્ચ નિયમશ્ચૈવ સ્વસ્તિકાદ્યં તથાસનમ્

યોગ ટૂંકમાં તો અષ્ટાંગ અથવા ષડાંગ કહેવાય છે: યમ, નિયમ અને સ્વસ્તિક વગેરે આસન.

પ્રાણાયામઃ પ્રત્યાહારો ધારણા ધ્યાનમેવ ચ સમાધિરિતિ યોગાંગાન્યષ્ટાવુક્તાનિ સૂરિભિઃ

પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ—આ આઠ યોગાંગો વિદ્વાનો દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા છે.

આસનં પ્રાણસંરોધઃ પ્રત્યાહારોથ ધારણા ધ્યાનં સમાધિર્યોગસ્ય ષડંગાનિ સમાસતઃ

આસન, શ્વાસ રોકવું, ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચવી, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ—આ યોગના છ અંગો ટૂંકમાં કહેવાય છે.

પૃથગ્લક્ષણમેતેષાં શિવશાસ્ત્રે સમીરિતમ્ શિવાગમેષુ ચાન્યેષુ વિશેષાત્કામિકાદિષુ

આ બધાના અલગ-અલગ લક્ષણો શિવશાસ્ત્રમાં અને શિવાગમોમાં, ખાસ કરીને કામિકાદિ આગમોમાં સમજાવ્યા છે.

યોગશાસ્ત્રેષ્વપિ તથા પુરાણેષ્વપિ કેષુ ચ અહિંસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહઃ યમ ઇત્યુચ્યતે સદ્ભિઃ પઞ્ચાવયવયોગતઃ

યોગશાસ્ત્રો અને કેટલાક પુરાણોમાં પણ, અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ—આ પાંચને યમ તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે.

શૌચં તુષ્ટિસ્તપશ્ચૈવ જપઃ પ્રણિધિરેવ ચ ઇતિ પઞ્ચપ્રભેદસ્સ્યાન્નિયમઃ સ્વાંશભેદતઃ

શુદ્ધિ, સંતોષ, તપ, જપ અને પ્રણિધાન—આ પાંચ અલગ-અલગ પ્રકારે નિયમ કહેવાય છે.

સ્વસ્તિકં પદ્મમધ્યેંદું વીરં યોગં પ્રસાધિતમ્ પર્યંકં ચ યથેષ્ટં ચ પ્રોક્તમાસનમષ્ટધા

સ્વસ્તિક, પદ્મ, અર્ધચંદ્ર, વીર, સિદ્ધયોગ, પર્યંક અને મનગમતું—આ આઠ આસન કહેવાય છે.