શિવપુરાણમ્

પરિતસ્તસ્ય ચતુરઃ કલશાન્ દિક્ષુ વિન્યસેત્ પઞ્ચ બ્રહ્માણિ તદ્બીજૈસ્તેષુ પઞ્ચસુ પઞ્ચભિઃ

તેની આસપાસ ચાર દિશામાં કળશો મૂકવા, પાંચમાં પાંચ બ્રહ્માને તેમના બીજમંત્રથી સ્થાપવું.

ન્યસ્ય સંપૂજ્ય મુદ્રાદિ દર્શયિત્વાભિરક્ષ્ય ચ વિશોધ્ય લિંગં બેરં વા મૃત્તોયાદ્યૈર્યથા પુરા

સ્થાપન અને પૂજા કરી, મુદ્રા બતાવી, સુરક્ષા આપી, પછી પહેલાં જેવું માટી, પાણી વગેરેથી લિંગ કે મૂર્તિને શુદ્ધ કરવું.

સ્થાપયેત્પુષ્પસંછન્નમુત્તરસ્થે વરાસને નિધાય પુષ્પં શિરસિ પ્રોક્ષયેત્પ્રોક્ષણીજલૈઃ

મૂર્તિને ફૂલોથી ઢાંકી, ઉત્તરમાં શ્રેષ્ઠ આસન પર મૂકવી, શિરે ફૂલ ધરાવવું અને અભિષેક જળથી છાંટવું.

સમભ્યર્ચ્ય પુનઃ પુષ્પૈર્જયશબ્દાદિપૂર્વકમ્ કુમ્ભૈરીશાનવિદ્યાંતૈઃ સ્નાપયેન્મૂલવિદ્યયા

ફરીથી ફૂલો અને જયધ્વનિ સાથે પૂજા કરી, ઈશાન અને વિદ્યા મંત્રો તથા મૂળમંત્રથી કળશોથી અભિષેક કરવો.

તતઃ પઞ્ચકલાન્યાસં કૃત્વા પૂજાં ચ પૂર્વવત્ નિત્યમારાધયેત્તત્ર દેવ્યા દેવં ત્રિલોચનમ્

પછી પાંચ કલાનો સ્થાપન અને પહેલાં જેવું પૂજન કરી, ત્યાં દેવી સાથે ત્રિનેત્ર ભગવાનની નિત્યપૂજા કરવી.

એકમેવાથ વા કુંભં મૂર્તિમન્ત્રસમન્વિતમ્ ન્યસ્ય પદ્માંતરે સર્વં શેષં પૂર્વવદાચરેત્

બીજું, એક જ ઘડું, જે સ્વરૂપ અને મંત્રથી યુક્ત હોય, તેને કમળની અંદર મૂકી, બાકી બધાં વિધિઓ પહેલાં જેવાં હતાં તેમ જ કરવાં.

અત્યંતોપહતં લિંગં વિશોધ્ય સ્થાપયેત્પુનઃ સંપ્રોક્ષયેદુપહતમનાગુપહતં યજેત્

લિંગ સંપૂર્ણપણે નુકસાન પામ્યું હોય તો તેને શુદ્ધ કરી ફરીથી સ્થાપવું, અને થોડું નુકસાન થયેલું હોય તો માત્ર છાંટીને પૂજા કરવી.

લિંગાનિ બાણસંજ્ઞાનિ સ્થાપનીયાનિ વા ન વા તાનિ પૂર્વં શિવેનૈવ સંસ્કૃતાનિ યતસ્તતઃ

‘બાણ’ નામનાં લિંગો સ્થાપવા જોઈએ કે નહીં, એ વૈકલ્પિક છે; પણ જે લિંગો પહેલાં શિવજી દ્વારા સંસ્કાર પામેલા હોય, તેમને તે પ્રમાણે જ માનવું.

શેષાણિ સ્થાપનીયાનિ યાનિ દૃષ્ટાનિ બાણવત્ સ્વયમુદ્ભૂતલિંગે ચ દિવ્યે ચાર્ષે તથૈવ ચ

બાકીનાં લિંગો, જે બાણ જેવા દેખાય છે, અને જે સ્વયંભૂ, દિવ્ય કે ઋષિદ્વારા બનેલા હોય, એ બધાંને પણ એ જ રીતે સ્થાપવા.

અપીઠે પીઠમાવેશ્ય કૃત્વા સંપ્રોક્ષણં વિધિમ્ યજેત્તત્ર શિવં તેષાં પ્રતિષ્ઠા ન વિધીયતે

પીઠ ન હોય તો પીઠ મૂકી, વિધિ પ્રમાણે છાંટવું અને ત્યાં શિવજીની પૂજા કરવી; આ માટે ખાસ સ્થાપન વિધિ જરૂરી નથી.

દગ્ધં શ્લથં ક્ષતાંગં ચ ક્ષિપેલ્લિંગં જલાશયે સંધાનયોગ્યં સંધાય પ્રતિષ્ઠાવિધિમાચરેત્

લિંગ દાઝેલું, ઢીલું કે તૂટી ગયેલું હોય તો તેને જળાશયમાં નાખવું; જો જોડાઈ શકે તો જોડીને સ્થાપન વિધિ કરવી.

બેરાદ્વા વિકલાલ્લિંગાદ્દેવપૂજાપુરસ્સરમ્ ઉદ્વાસ્ય હૃદિ સંધાનં ત્યાગં વા યુક્તમાચરેત્

મૂર્તિ કે લિંગમાં ખામી હોય તો, યોગ્ય રીતે દેવતાને વિદાય આપી, તેને હૃદયમાં જોડવું કે યોગ્ય હોય તો ત્યાગ કરવો.

એકાહપૂજાવિહતૌ કુર્યાદ્દ્વિગુણમર્ચનમ્ દ્વિરાત્રે ચ મહાપૂજાં સંપ્રોક્ષણમતઃ પરમ્

એક દિવસ પૂજા અટકી જાય તો બમણી આરાધના કરવી; બે દિવસ અટકે તો વિશેષ પૂજા અને પછી છાંટવું.

માસાદૂર્ધ્વમનેકાહં પૂજા યદિ વિહન્યતે પ્રતિષ્ઠા પ્રોચ્યતે કૈશ્ચિત્કૈશ્ચિત્સંપ્રોક્ષણક્રમઃ

માસથી વધુ દિવસો સુધી પૂજા અટકે તો, કેટલાક સ્થાપન વિધિ કહે છે અને કેટલાક છાંટવાની વિધિ કહે છે.

સંપ્રોક્ષણે તુ લિંગાદેર્દેવમુદ્વાસ્ય પૂર્વવત્ અષ્ટપઞ્ચક્રમેણૈવ સ્નાપયિત્વા મૃદંભસા

છાંટવાની વિધિમાં, પહેલાં જે રીતે દેવતાને લિંગમાંથી વિદાય આપવી, અને પછી અષ્ટપંચ વિધિ પ્રમાણે માટી-પાણીથી સ્નાન કરાવવું.

ગવાં રસૈશ્ચ સંસ્નાપ્ય દર્ભતોયૈર્વિશોધ્ય ચ પ્રોક્ષયેત્પ્રોક્ષણીતોયૈર્મૂલેનાષ્ટોત્તરં શતમ્

પછી ગાયના ઉત્પાદનો વડે સ્નાન કરાવવું, દર્ભા પાણીથી શુદ્ધ કરવું અને છાંટવાના પાણીથી, મૂળ મંત્ર એકસો આઠ વખત બોલી છાંટવું.

સપુષ્પં સકુશં પાણિં ન્યસ્ય લિંગસ્ય મસ્તકે પઞ્ચવારં જપેન્મૂલમષ્ટોત્તરશતં તતઃ

ફૂલ અને કુશા સાથે હાથ લિંગના મસ્તક પર રાખી, મૂળ મંત્ર પાંચ વાર, દરેક વખતે એકસો આઠ વખત જપ કરવો.

તતો મૂલેન મૂર્ધાદિપીઠાંતં સંસ્પૃશેદપિ પૂજાં ચ મહતીં કુર્યાદ્દેવમાવાહ્ય પૂર્વવત્

પછી મૂળ મંત્રથી મસ્તકથી પીઠ સુધી સ્પર્શ કરવો અને પહેલાં જે રીતે દેવતાને આવાહન કરી વિશેષ પૂજા કરવી.

અલબ્ધે સ્થાપિતે લિંગે શિવસ્થાને જલે ઽથ વા વહ્નૌ રવૌ તથા વ્યોમ્નિ ભગવંતં શિવં યજેત્

લિંગ સ્થાપી શકાય નહીં તો, શિવજીને જળ, અગ્નિ, સૂર્ય કે આકાશમાં, એના સ્થાનરૂપે પૂજવું.

જ્ઞાને ક્રિયાયાં ચર્યાયાં સારમુદ્ધૃત્ય સંગ્રહાત્ ઉક્તં ભગવતા સર્વં શ્રુતં શ્રુતિસમં મયા

જ્ઞાન, કર્મ અને આચારમાંથી સાર કાઢીને, સંક્ષિપ્ત રીતે, ભગવાને જે બધું કહ્યું અને મેં સાંભળ્યું, તે વેદ જેટલું જ પવિત્ર છે.

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ યોગં પરમદુર્લભમ્ સાધિકારં ચ સાંગં ચ સવિધિં સપ્રયોજનમ્

હવે હું યોગ વિશે સાંભળવા ઇચ્છું છું, જે બહુ દુર્લભ છે, તેની યોગ્યતા, અંગો, વિધિ અને હેતુ સાથે.

યદ્યસ્તિ મરણં પૂર્વં યોગાદ્યનુપમર્દતઃ સદ્યઃ સાધયિતું શક્યં યેન સ્યાન્નાત્મહા નરઃ

જો યોગ સિદ્ધ થાય એ પહેલાં મૃત્યુ આવે, તો એવો કોઈ ઉપાય છે કે માણસ પોતાને નુકસાન કર્યા વિના તરત જ સિદ્ધિ મેળવે?

તચ્ચ તત્કારણં ચૈવ તત્કાલકરણાનિ ચ તદ્ભેદતારતમ્યં ચ વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ

એનું કારણ, સમય, સાધન અને તેના પ્રકારો તથા તફાવતો તમે સાચી રીતે સમજાવો.

સ્થાને પૃષ્ટં ત્વયા કૃષ્ણ સર્વપ્રશ્નાર્થવેદિના તતઃ ક્રમેણ તત્સર્વં વક્ષ્યે શૃણુ સમાહિતઃ

કૃષ્ણ, તું બધા પ્રશ્નોના અર્થ જાણે છે અને યોગ્ય રીતે પૂછ્યું છે. હવે હું બધું તને ક્રમવાર સમજાવીશ, ધ્યાનથી સાંભળ.

નિરુદ્ધવૃત્ત્યંતરસ્યં શિવે ચિત્તસ્ય નિશ્ચલા યા વૃત્તિઃ સ સમાસેન યોગઃ સ ખલુ પઞ્ચધા

જ્યારે મનની ચાલ અટકાવીને મન શિવમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે એ સ્થિતિને ટૂંકમાં યોગ કહે છે, અને એ પાંચ પ્રકારની હોય છે.

મંત્રયોગઃસ્પર્શયોગો ભાવયોગસ્તથાપરઃ અભાવયોગસ્સર્વેભ્યો મહાયોગઃ પરો મતઃ

મંત્રયોગ, સ્પર્શયોગ, ભાવયોગ અને અભાવયોગ એમ ચાર યોગ છે, અને એ બધામાં મહાયોગ સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે.

મંત્રાભ્યાસવશેનૈવ મંત્રવાચ્યાર્થગોચરઃ અવ્યાક્ષેપા મનોવૃત્તિર્મંત્રયોગ ઉદાહૃતઃ

મંત્રના અભ્યાસથી મન એકાગ્ર રહીને મંત્રના અર્થમાં સ્થિર થાય, ત્યારે તેને મંત્રયોગ કહે છે.

પ્રાણાયામમુખા સૈવ સ્પર્શે યોગોભિધીયતે સ મંત્રસ્પર્શનિર્મુક્તો ભાવયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ

પ્રાણાયામથી શરૂ થતો યોગ સ્પર્શયોગ કહેવાય છે; જ્યારે એમાં મંત્ર અને સ્પર્શનો ત્યાગ થાય, ત્યારે તેને ભાવયોગ કહે છે.

વિલીનાવયવં વિશ્વં રૂપં સંભાવ્યતે યતઃ અભાવયોગઃ સંપ્રોક્તો ઽનાભાસાદ્વસ્તુનઃ સતઃ

જ્યારે આખું જગત અને એના બધા ભાગો લય પામેલા માનવામાં આવે, ત્યારે એ અભાવયોગ કહેવાય છે, જે દેખાવ વગરના સત્યને લગતું છે.