શિવપુરાણમ્

વૃષાધિરાજમારુહ્ય વિમાનં વા નભસ્તલાત્ અલંકૃતં સહાયાંતં દેવ્યા દેવમનુસ્મરન્ સર્વાભરણશોભાઢ્યં સર્વમંગલનિસ્વનૈઃ

વૃષભરાજા પર બેસીને અથવા આકાશમાંથી વિમાનમાં, શોભાયમાન, દેવી સાથે, સર્વાંગે આભૂષણો અને શુભ ધ્વનિથી યુક્ત ભગવાનનું સ્મરણ કરવું.

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાર્કશક્રાદ્યૈર્દેવદાનવૈઃ આનંદક્લિન્નસર્વાંગૈર્વિન્યસ્તાંજલિમસ્તકૈઃ

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ, સૂર્ય, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવ-દાનવો દ્વારા ઘેરાયેલા, આનંદથી ભરી ગયેલા, હાથ અને માથું નમાવેલા.

સ્તુવદ્ભિરેવ નૃત્યદ્ભિર્નામદ્ભિરભિતો વૃતમ્ તતઃ પઞ્ચોપચારાંશ્ચ કૃત્વા પૂજાં સમાપયેત્

તે લોકો દ્વારા સ્તુતિ, નૃત્ય અને નામોત્સાહથી ઘેરાયેલા, પછી પાંચ ઉપચાર કરીને પૂજા પૂર્ણ કરવી.

નાતઃ પરતરઃ કશ્ચિદ્વિધિઃ પઞ્ચોપચારકાત્ પ્રતિષ્ઠાં લિંગવત્કુર્યાત્પ્રતિમાસ્વપિ સર્વતઃ

પાંચ ઉપચારથી શ્રેષ્ઠ બીજું કોઈ વિધિ નથી; જેમ લિંગ માટે પ્રતિષ્ઠા થાય છે તેમ જ દરેક મૂર્તિ માટે પણ કરવી.

લક્ષણોદ્ધારસમયે કાર્યં નયનમોચનમ્ જલાધિવાસે શયને શાયયેત્તાન્ત્વધોમુખીમ્

લક્ષણો ઉકેલતી વખતે આંખ ઉઘાડવાની વિધિ કરવી; જળમાં વિસર્જન પછી મૂર્તિને નીચે મોઢું કરીને સુવડાવવી.

કુમ્ભોદશાયિતાં મંત્રૈર્હૃદિ તાં સન્નિયોજયેત્ કૃતાલયાં પરામાહુઃ પ્રતિષ્ઠામકૃતાલયાત્

મંત્રોથી, મૂર્તિને કુંભ પર સુવડાવેલી છે એમ હૃદયમાં એકરૂપ કરવી; તૈયાર ઘરવાળી મૂર્તિને 'સ્થાપિત' કહે છે, નહિતર 'અસ્થાપિત'.

શક્તઃ કૃતાલયઃ પશ્ચાત્પ્રતિષ્ઠાવિધિમાચરેત્ અશક્તશ્ચેત્પ્રતિષ્ઠાપ્ય લિંગં બેરમથાપિ વા

શક્તિ હોય તો ઘર તૈયાર કરીને પછી પ્રતિષ્ઠા વિધિ કરવી; શક્તિ ન હોય તો પણ લિંગ કે મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા કરવી.

શક્તેરનુગુણં પશ્ચાત્પ્રકુર્વીત શિવાલયમ્ ગૃહાર્ચાં ચ પુનર્વક્ષ્યે પ્રતિષ્ઠાવિધિમુત્તમમ્

પછી પોતાની શક્તિ પ્રમાણે શિવમંદિર બનાવવું; હવે હું ફરીથી ઘરપૂજા અને શ્રેષ્ઠ પ્રતિષ્ઠા વિધિ સમજાવું છું.

કૃત્વા કનીયસંબેરં લિંગં વા લક્ષણાન્વિતમ્ અયને ચોત્તરે પ્રાપ્તે શુક્લપક્શે શુભે દિને

લક્ષણયુક્ત નાની મૂર્તિ કે લિંગ બનાવી, જ્યારે સૂર્ય ઉત્તરાયણમાં જાય, શુભ દિવસે અને શુક્લપક્ષે સ્થાપવું.

દેવીં કૃત્વા શુભે દેશે તત્રાબ્જં પૂર્વવલ્લિખેત્ વિકીર્ય પત્રપુષ્પાદ્યૈર્મધ્યે કુંભં નિધાય ચ

શુદ્ધ સ્થળે દેવીની તૈયારી કરી, પહેલાં જેવું કમળ દોરવું, પાંદડા-ફૂલ વગેરે છાંયડવી અને વચ્ચે કુંભ મૂકવો.

પરિતસ્તસ્ય ચતુરઃ કલશાન્ દિક્ષુ વિન્યસેત્ પઞ્ચ બ્રહ્માણિ તદ્બીજૈસ્તેષુ પઞ્ચસુ પઞ્ચભિઃ

તેની આસપાસ ચાર દિશામાં કળશો મૂકવા, પાંચમાં પાંચ બ્રહ્માને તેમના બીજમંત્રથી સ્થાપવું.

ન્યસ્ય સંપૂજ્ય મુદ્રાદિ દર્શયિત્વાભિરક્ષ્ય ચ વિશોધ્ય લિંગં બેરં વા મૃત્તોયાદ્યૈર્યથા પુરા

સ્થાપન અને પૂજા કરી, મુદ્રા બતાવી, સુરક્ષા આપી, પછી પહેલાં જેવું માટી, પાણી વગેરેથી લિંગ કે મૂર્તિને શુદ્ધ કરવું.

સ્થાપયેત્પુષ્પસંછન્નમુત્તરસ્થે વરાસને નિધાય પુષ્પં શિરસિ પ્રોક્ષયેત્પ્રોક્ષણીજલૈઃ

મૂર્તિને ફૂલોથી ઢાંકી, ઉત્તરમાં શ્રેષ્ઠ આસન પર મૂકવી, શિરે ફૂલ ધરાવવું અને અભિષેક જળથી છાંટવું.

સમભ્યર્ચ્ય પુનઃ પુષ્પૈર્જયશબ્દાદિપૂર્વકમ્ કુમ્ભૈરીશાનવિદ્યાંતૈઃ સ્નાપયેન્મૂલવિદ્યયા

ફરીથી ફૂલો અને જયધ્વનિ સાથે પૂજા કરી, ઈશાન અને વિદ્યા મંત્રો તથા મૂળમંત્રથી કળશોથી અભિષેક કરવો.

તતઃ પઞ્ચકલાન્યાસં કૃત્વા પૂજાં ચ પૂર્વવત્ નિત્યમારાધયેત્તત્ર દેવ્યા દેવં ત્રિલોચનમ્

પછી પાંચ કલાનો સ્થાપન અને પહેલાં જેવું પૂજન કરી, ત્યાં દેવી સાથે ત્રિનેત્ર ભગવાનની નિત્યપૂજા કરવી.

એકમેવાથ વા કુંભં મૂર્તિમન્ત્રસમન્વિતમ્ ન્યસ્ય પદ્માંતરે સર્વં શેષં પૂર્વવદાચરેત્

બીજું, એક જ ઘડું, જે સ્વરૂપ અને મંત્રથી યુક્ત હોય, તેને કમળની અંદર મૂકી, બાકી બધાં વિધિઓ પહેલાં જેવાં હતાં તેમ જ કરવાં.

અત્યંતોપહતં લિંગં વિશોધ્ય સ્થાપયેત્પુનઃ સંપ્રોક્ષયેદુપહતમનાગુપહતં યજેત્

લિંગ સંપૂર્ણપણે નુકસાન પામ્યું હોય તો તેને શુદ્ધ કરી ફરીથી સ્થાપવું, અને થોડું નુકસાન થયેલું હોય તો માત્ર છાંટીને પૂજા કરવી.

લિંગાનિ બાણસંજ્ઞાનિ સ્થાપનીયાનિ વા ન વા તાનિ પૂર્વં શિવેનૈવ સંસ્કૃતાનિ યતસ્તતઃ

‘બાણ’ નામનાં લિંગો સ્થાપવા જોઈએ કે નહીં, એ વૈકલ્પિક છે; પણ જે લિંગો પહેલાં શિવજી દ્વારા સંસ્કાર પામેલા હોય, તેમને તે પ્રમાણે જ માનવું.

શેષાણિ સ્થાપનીયાનિ યાનિ દૃષ્ટાનિ બાણવત્ સ્વયમુદ્ભૂતલિંગે ચ દિવ્યે ચાર્ષે તથૈવ ચ

બાકીનાં લિંગો, જે બાણ જેવા દેખાય છે, અને જે સ્વયંભૂ, દિવ્ય કે ઋષિદ્વારા બનેલા હોય, એ બધાંને પણ એ જ રીતે સ્થાપવા.

અપીઠે પીઠમાવેશ્ય કૃત્વા સંપ્રોક્ષણં વિધિમ્ યજેત્તત્ર શિવં તેષાં પ્રતિષ્ઠા ન વિધીયતે

પીઠ ન હોય તો પીઠ મૂકી, વિધિ પ્રમાણે છાંટવું અને ત્યાં શિવજીની પૂજા કરવી; આ માટે ખાસ સ્થાપન વિધિ જરૂરી નથી.

દગ્ધં શ્લથં ક્ષતાંગં ચ ક્ષિપેલ્લિંગં જલાશયે સંધાનયોગ્યં સંધાય પ્રતિષ્ઠાવિધિમાચરેત્

લિંગ દાઝેલું, ઢીલું કે તૂટી ગયેલું હોય તો તેને જળાશયમાં નાખવું; જો જોડાઈ શકે તો જોડીને સ્થાપન વિધિ કરવી.

બેરાદ્વા વિકલાલ્લિંગાદ્દેવપૂજાપુરસ્સરમ્ ઉદ્વાસ્ય હૃદિ સંધાનં ત્યાગં વા યુક્તમાચરેત્

મૂર્તિ કે લિંગમાં ખામી હોય તો, યોગ્ય રીતે દેવતાને વિદાય આપી, તેને હૃદયમાં જોડવું કે યોગ્ય હોય તો ત્યાગ કરવો.

એકાહપૂજાવિહતૌ કુર્યાદ્દ્વિગુણમર્ચનમ્ દ્વિરાત્રે ચ મહાપૂજાં સંપ્રોક્ષણમતઃ પરમ્

એક દિવસ પૂજા અટકી જાય તો બમણી આરાધના કરવી; બે દિવસ અટકે તો વિશેષ પૂજા અને પછી છાંટવું.

માસાદૂર્ધ્વમનેકાહં પૂજા યદિ વિહન્યતે પ્રતિષ્ઠા પ્રોચ્યતે કૈશ્ચિત્કૈશ્ચિત્સંપ્રોક્ષણક્રમઃ

માસથી વધુ દિવસો સુધી પૂજા અટકે તો, કેટલાક સ્થાપન વિધિ કહે છે અને કેટલાક છાંટવાની વિધિ કહે છે.

સંપ્રોક્ષણે તુ લિંગાદેર્દેવમુદ્વાસ્ય પૂર્વવત્ અષ્ટપઞ્ચક્રમેણૈવ સ્નાપયિત્વા મૃદંભસા

છાંટવાની વિધિમાં, પહેલાં જે રીતે દેવતાને લિંગમાંથી વિદાય આપવી, અને પછી અષ્ટપંચ વિધિ પ્રમાણે માટી-પાણીથી સ્નાન કરાવવું.

ગવાં રસૈશ્ચ સંસ્નાપ્ય દર્ભતોયૈર્વિશોધ્ય ચ પ્રોક્ષયેત્પ્રોક્ષણીતોયૈર્મૂલેનાષ્ટોત્તરં શતમ્

પછી ગાયના ઉત્પાદનો વડે સ્નાન કરાવવું, દર્ભા પાણીથી શુદ્ધ કરવું અને છાંટવાના પાણીથી, મૂળ મંત્ર એકસો આઠ વખત બોલી છાંટવું.

સપુષ્પં સકુશં પાણિં ન્યસ્ય લિંગસ્ય મસ્તકે પઞ્ચવારં જપેન્મૂલમષ્ટોત્તરશતં તતઃ

ફૂલ અને કુશા સાથે હાથ લિંગના મસ્તક પર રાખી, મૂળ મંત્ર પાંચ વાર, દરેક વખતે એકસો આઠ વખત જપ કરવો.

તતો મૂલેન મૂર્ધાદિપીઠાંતં સંસ્પૃશેદપિ પૂજાં ચ મહતીં કુર્યાદ્દેવમાવાહ્ય પૂર્વવત્

પછી મૂળ મંત્રથી મસ્તકથી પીઠ સુધી સ્પર્શ કરવો અને પહેલાં જે રીતે દેવતાને આવાહન કરી વિશેષ પૂજા કરવી.

અલબ્ધે સ્થાપિતે લિંગે શિવસ્થાને જલે ઽથ વા વહ્નૌ રવૌ તથા વ્યોમ્નિ ભગવંતં શિવં યજેત્

લિંગ સ્થાપી શકાય નહીં તો, શિવજીને જળ, અગ્નિ, સૂર્ય કે આકાશમાં, એના સ્થાનરૂપે પૂજવું.