શિવપુરાણમ્

હરિતાલાદિધાતૂંશ્ચ બીજગંધૌષધૈરપિ શિવશાસ્ત્રોક્તવિધિના ક્ષિપેદ્બ્રહ્મશિલોપરિ

હરિતાળ વગેરે ધાતુ, બીજ, સુગંધિત દ્રવ્ય અને ઔષધિઓ શિવશાસ્ત્રમાં જણાવેલા વિધિ પ્રમાણે બ્રહ્મશિલા પર મૂકે.

પ્રતિલિંગં તુ સંસ્થાપ્ય ક્ષીરં વૃક્ષસમુદ્ભવમ્ સ્થિતં બુદ્ધ્વા તદુત્સૃજ્ય લિંગં બ્રહ્મશિલોપરિ

પ્રતિલિંગ સ્થાપી, વૃક્ષથી ઉત્પન્ન દૂધ ચડાવે. તે સ્થિર થયું જાણીને, પછી તેને છોડીને લિંગ બ્રહ્મશિલા પર મૂકે.

પ્રાગુદક્પ્રવરાં કિંચિત્સ્થાપયેન્મૂલવિદ્યયા પિંડિકાં ચાથ સંયોજ્ય શાક્તં મૂલમનુસ્મરન્

પૂર્વ દિશાનું શ્રેષ્ઠ પાણી થોડું મૂકી, મૂળમંત્રથી પિંડિકા જોડે, પછી શાક્ત મૂળમંત્રનું સ્મરણ કરે.

બન્ધનં બંધકદ્રવ્યૈઃ કૃત્વા સ્થાનં વિશોધ્ય ચ દત્ત્વા ચાર્ઘ્યં ચ પુષ્પાણિ કુર્યુર્યવનિકાં પુનઃ

બંધન માટેના દ્રવ્યો વડે બંધન બાંધી, સ્થાન શુદ્ધ કરી, અર્ઘ્ય અને ફૂલો અર્પણ કરી, પછી ફરી પડદો લગાવે.

યથાયોગ્યં નિષેકાદિ લિંગસ્ય પુરતસ્તદા આનીય શયનસ્થાનાત્કલશાન્વિન્યસેત્ક્રમાત્

પછી, લિંગની સામે, યોગ્ય રીતે નિષેકાદિ વિધિ મુજબ, શયનસ્થાનેથી કળશો લાવીને ક્રમશઃ ગોઠવે.

મહાપૂજામથારભ્ય સંપૂજ્ય કલશાન્દશ શિવમંત્રમનુસ્મૃત્ય શિવકુંભજલાંતરે

પછી મહાપૂજા શરૂ કરીને, દસ કળશોની પૂજા કરી, શિવમંત્રનું સ્મરણ કરીને, શિવકુંભના જળમાં વિધિ કરે.

અંગુષ્ઠાનામિકાયોગાદાદાય તમુદીરયેત્ ન્યસેદીશાનભાગસ્ય મધ્યે લિંગસ્ય મંત્રવિત્

અંગૂઠો અને અનામિકા જોડીને તે લઈ, મંત્ર ઉચ્ચારી, લિંગના ઈશાન ભાગના મધ્યમાં મૂકે.

શક્તિં ન્યસેત્તથા વિદ્યાં વિદ્યેશાંશ્ચ યથાક્રમમ્ લિઙ્ગમૂલે શિવજલૈસ્તતો લિંગં નિષેચયેત્

પહેલા શક્તિ, પછી વિદ્યા અને વિદ્યા-નાથોને યોગ્ય ક્રમમાં લિંગના પાયે સ્થાપવું, પછી શિવ-જળથી લિંગને અભિષેક કરવો.

વર્ધન્યાં પિંડિકાલિંગં વિદ્યેશકલશૈઃ પુનઃ અભિષિચ્યાસનં પશ્ચાદાધારાદ્યં પ્રકલ્પયેત્

પીઠ વધારવી હોય ત્યારે પીઠ અને લિંગને ફરીથી વિદ્યા-નાથોના કળશોથી અભિષેક કરવો, પછી આધારથી શરૂ કરીને આસન તૈયાર કરવું.

કૃત્વા પઞ્ચકલાન્યાસં દીપ્તં લિંગમનુસ્મરેત્ આવાહયેચ્છિવૌ સાક્ષાત્પ્રાઞ્જલિઃ પ્રાગુદઙ્મુખઃ

પાંચ કલાનો સ્થાપન કરી, તેજસ્વી લિંગનું ધ્યાન કરવું અને પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મોઢું કરીને, હાથ જોડીને, સીધા શિવ અને દેવીને આવાહન કરવું.

વૃષાધિરાજમારુહ્ય વિમાનં વા નભસ્તલાત્ અલંકૃતં સહાયાંતં દેવ્યા દેવમનુસ્મરન્ સર્વાભરણશોભાઢ્યં સર્વમંગલનિસ્વનૈઃ

વૃષભરાજા પર બેસીને અથવા આકાશમાંથી વિમાનમાં, શોભાયમાન, દેવી સાથે, સર્વાંગે આભૂષણો અને શુભ ધ્વનિથી યુક્ત ભગવાનનું સ્મરણ કરવું.

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાર્કશક્રાદ્યૈર્દેવદાનવૈઃ આનંદક્લિન્નસર્વાંગૈર્વિન્યસ્તાંજલિમસ્તકૈઃ

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ, સૂર્ય, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવ-દાનવો દ્વારા ઘેરાયેલા, આનંદથી ભરી ગયેલા, હાથ અને માથું નમાવેલા.

સ્તુવદ્ભિરેવ નૃત્યદ્ભિર્નામદ્ભિરભિતો વૃતમ્ તતઃ પઞ્ચોપચારાંશ્ચ કૃત્વા પૂજાં સમાપયેત્

તે લોકો દ્વારા સ્તુતિ, નૃત્ય અને નામોત્સાહથી ઘેરાયેલા, પછી પાંચ ઉપચાર કરીને પૂજા પૂર્ણ કરવી.

નાતઃ પરતરઃ કશ્ચિદ્વિધિઃ પઞ્ચોપચારકાત્ પ્રતિષ્ઠાં લિંગવત્કુર્યાત્પ્રતિમાસ્વપિ સર્વતઃ

પાંચ ઉપચારથી શ્રેષ્ઠ બીજું કોઈ વિધિ નથી; જેમ લિંગ માટે પ્રતિષ્ઠા થાય છે તેમ જ દરેક મૂર્તિ માટે પણ કરવી.

લક્ષણોદ્ધારસમયે કાર્યં નયનમોચનમ્ જલાધિવાસે શયને શાયયેત્તાન્ત્વધોમુખીમ્

લક્ષણો ઉકેલતી વખતે આંખ ઉઘાડવાની વિધિ કરવી; જળમાં વિસર્જન પછી મૂર્તિને નીચે મોઢું કરીને સુવડાવવી.

કુમ્ભોદશાયિતાં મંત્રૈર્હૃદિ તાં સન્નિયોજયેત્ કૃતાલયાં પરામાહુઃ પ્રતિષ્ઠામકૃતાલયાત્

મંત્રોથી, મૂર્તિને કુંભ પર સુવડાવેલી છે એમ હૃદયમાં એકરૂપ કરવી; તૈયાર ઘરવાળી મૂર્તિને 'સ્થાપિત' કહે છે, નહિતર 'અસ્થાપિત'.

શક્તઃ કૃતાલયઃ પશ્ચાત્પ્રતિષ્ઠાવિધિમાચરેત્ અશક્તશ્ચેત્પ્રતિષ્ઠાપ્ય લિંગં બેરમથાપિ વા

શક્તિ હોય તો ઘર તૈયાર કરીને પછી પ્રતિષ્ઠા વિધિ કરવી; શક્તિ ન હોય તો પણ લિંગ કે મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા કરવી.

શક્તેરનુગુણં પશ્ચાત્પ્રકુર્વીત શિવાલયમ્ ગૃહાર્ચાં ચ પુનર્વક્ષ્યે પ્રતિષ્ઠાવિધિમુત્તમમ્

પછી પોતાની શક્તિ પ્રમાણે શિવમંદિર બનાવવું; હવે હું ફરીથી ઘરપૂજા અને શ્રેષ્ઠ પ્રતિષ્ઠા વિધિ સમજાવું છું.

કૃત્વા કનીયસંબેરં લિંગં વા લક્ષણાન્વિતમ્ અયને ચોત્તરે પ્રાપ્તે શુક્લપક્શે શુભે દિને

લક્ષણયુક્ત નાની મૂર્તિ કે લિંગ બનાવી, જ્યારે સૂર્ય ઉત્તરાયણમાં જાય, શુભ દિવસે અને શુક્લપક્ષે સ્થાપવું.

દેવીં કૃત્વા શુભે દેશે તત્રાબ્જં પૂર્વવલ્લિખેત્ વિકીર્ય પત્રપુષ્પાદ્યૈર્મધ્યે કુંભં નિધાય ચ

શુદ્ધ સ્થળે દેવીની તૈયારી કરી, પહેલાં જેવું કમળ દોરવું, પાંદડા-ફૂલ વગેરે છાંયડવી અને વચ્ચે કુંભ મૂકવો.

પરિતસ્તસ્ય ચતુરઃ કલશાન્ દિક્ષુ વિન્યસેત્ પઞ્ચ બ્રહ્માણિ તદ્બીજૈસ્તેષુ પઞ્ચસુ પઞ્ચભિઃ

તેની આસપાસ ચાર દિશામાં કળશો મૂકવા, પાંચમાં પાંચ બ્રહ્માને તેમના બીજમંત્રથી સ્થાપવું.

ન્યસ્ય સંપૂજ્ય મુદ્રાદિ દર્શયિત્વાભિરક્ષ્ય ચ વિશોધ્ય લિંગં બેરં વા મૃત્તોયાદ્યૈર્યથા પુરા

સ્થાપન અને પૂજા કરી, મુદ્રા બતાવી, સુરક્ષા આપી, પછી પહેલાં જેવું માટી, પાણી વગેરેથી લિંગ કે મૂર્તિને શુદ્ધ કરવું.

સ્થાપયેત્પુષ્પસંછન્નમુત્તરસ્થે વરાસને નિધાય પુષ્પં શિરસિ પ્રોક્ષયેત્પ્રોક્ષણીજલૈઃ

મૂર્તિને ફૂલોથી ઢાંકી, ઉત્તરમાં શ્રેષ્ઠ આસન પર મૂકવી, શિરે ફૂલ ધરાવવું અને અભિષેક જળથી છાંટવું.

સમભ્યર્ચ્ય પુનઃ પુષ્પૈર્જયશબ્દાદિપૂર્વકમ્ કુમ્ભૈરીશાનવિદ્યાંતૈઃ સ્નાપયેન્મૂલવિદ્યયા

ફરીથી ફૂલો અને જયધ્વનિ સાથે પૂજા કરી, ઈશાન અને વિદ્યા મંત્રો તથા મૂળમંત્રથી કળશોથી અભિષેક કરવો.

તતઃ પઞ્ચકલાન્યાસં કૃત્વા પૂજાં ચ પૂર્વવત્ નિત્યમારાધયેત્તત્ર દેવ્યા દેવં ત્રિલોચનમ્

પછી પાંચ કલાનો સ્થાપન અને પહેલાં જેવું પૂજન કરી, ત્યાં દેવી સાથે ત્રિનેત્ર ભગવાનની નિત્યપૂજા કરવી.

એકમેવાથ વા કુંભં મૂર્તિમન્ત્રસમન્વિતમ્ ન્યસ્ય પદ્માંતરે સર્વં શેષં પૂર્વવદાચરેત્

બીજું, એક જ ઘડું, જે સ્વરૂપ અને મંત્રથી યુક્ત હોય, તેને કમળની અંદર મૂકી, બાકી બધાં વિધિઓ પહેલાં જેવાં હતાં તેમ જ કરવાં.

અત્યંતોપહતં લિંગં વિશોધ્ય સ્થાપયેત્પુનઃ સંપ્રોક્ષયેદુપહતમનાગુપહતં યજેત્

લિંગ સંપૂર્ણપણે નુકસાન પામ્યું હોય તો તેને શુદ્ધ કરી ફરીથી સ્થાપવું, અને થોડું નુકસાન થયેલું હોય તો માત્ર છાંટીને પૂજા કરવી.

લિંગાનિ બાણસંજ્ઞાનિ સ્થાપનીયાનિ વા ન વા તાનિ પૂર્વં શિવેનૈવ સંસ્કૃતાનિ યતસ્તતઃ

‘બાણ’ નામનાં લિંગો સ્થાપવા જોઈએ કે નહીં, એ વૈકલ્પિક છે; પણ જે લિંગો પહેલાં શિવજી દ્વારા સંસ્કાર પામેલા હોય, તેમને તે પ્રમાણે જ માનવું.

શેષાણિ સ્થાપનીયાનિ યાનિ દૃષ્ટાનિ બાણવત્ સ્વયમુદ્ભૂતલિંગે ચ દિવ્યે ચાર્ષે તથૈવ ચ

બાકીનાં લિંગો, જે બાણ જેવા દેખાય છે, અને જે સ્વયંભૂ, દિવ્ય કે ઋષિદ્વારા બનેલા હોય, એ બધાંને પણ એ જ રીતે સ્થાપવા.