શિવપુરાણમ્

સત્સંગાત્સર્વમેતદ્વૈ નરાણાં જાયતે દ્વિજાઃ ધનધાન્યાદિકં સર્વં દેયં વૈ ગૃહમેધિના

દ્વિજો! સજ્જનોની સંગતથી માણસને બધું મળે છે; ગૃહસ્થએ પોતાનું ધન, અનાજ વગેરે જરૂરિયાતમંદને આપવું જોઈએ.

યદ્યત્કાલે વસ્તુજાતં ફલં વા ધાન્યમેવ ચ તત્તત્સર્વં બ્રાહ્મણેભ્યો દેયં વૈ હિતમિચ્છતા

જે સમયે જે વસ્તુ, ફળ કે અનાજ મળે, તે બધું કલ્યાણ ઈચ્છનારએ બ્રાહ્મણોને આપવું જોઈએ.

જલં ચૈવ સદા દેયમન્નં ક્ષુદ્વ્યાધિશાંતયે ક્ષેત્રં ધાન્યં તથા ઽ ઽમાન્નમન્નમેવં ચતુર્વિધમ્

હંમેશાં પાણી અને ભોજન આપવું જોઈએ, જેથી ભૂખ અને રોગ દૂર થાય; ખેતર, અનાજ, પાકેલું ખોરાક અને ચાર પ્રકારનું ભોજન પણ આપવું જોઈએ.

યાવત્કાલં યદન્નં વૈ ભુક્ત્વા શ્રવણમેધતે તાવત્કૃતસ્ય પુણ્યસ્ય ત્વર્ધં દાતુર્ન સંશયઃ

જેટલા સમય સુધી આપેલું ભોજન ખવાય છે અને તેની વાત થાય છે, તેટલા સમય સુધી કરેલા પુણ્યનો અડધો ફળ દાતા ને મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ગ્રહીતાહિગૃહીતસ્ય દાનાદ્વૈ તપસા તથા પાપસંશોધનં કુર્યાદન્યથા રૌરવં વ્રજેત્

જે દાન લે છે, તેણે પાપ દૂર કરવા માટે દાન આપવું અને તપ કરવું જોઈએ; નહિંતર રૌરવ નરકમાં જવું પડે છે.

આત્મવિત્તં ત્રિધા કુર્યાદ્ધર્મવૃદ્ધ્યાત્મભોગતઃ નિત્યં નૈમિત્તકં કામ્યં કર્મ કુર્યાત્તુ ધર્મતઃ

પોતાનું ધન ત્રણ ભાગે વહેંચવું: એક ભાગ ધર્મ માટે, એક ભાગ પોતાના ઉપભોગ માટે અને એક ભાગ પોતાની જરૂરિયાત માટે; રોજ, વિશેષ પ્રસંગે અને ઇચ્છિત કર્મો હંમેશાં ધર્મથી કરવું જોઈએ.

વિત્તસ્ય વર્ધનં કુર્યાદ્વૃદ્ધ્યંશેન હિ સાધકઃ હિતેન મિતમે ધ્યેન ભોગં ભોગાંશતશ્ચરેત્

સફળતા ઇચ્છનારએ ધનની વૃદ્ધિ માટે ભાગ અલગ રાખવો જોઈએ; ઉપભોગ માટેના ભાગમાં મર્યાદિત રીતે અને હંમેશાં હિતને ધ્યાનમાં રાખીને જ ભોગ કરવો જોઈએ.

કૃષ્યર્જિતે દશાંશં હિ દેયં પાપસ્ય શુદ્ધયે શેષેણ કુર્યાદ્ધર્માદિ અન્યથા રૌરવં વ્રજેત્

ખેતીથી મળેલા ધનનો દસમો ભાગ પાપની શુદ્ધિ માટે આપવો જોઈએ; બાકી ધનથી ધર્માદિ કાર્ય કરવું, નહિંતર રૌરવ નરક મળે છે.

અથવા પાપબુદ્ધિઃ સ્યાત્ક્ષયં વા સત્યમેષ્યતિ વૃદ્ધિવાણિજ્યકે દેયષ્ષડંશો હિ વિચક્ષણૈઃ

જો મનમાં ખોટી niyat હોય તો વિનાશ નિશ્ચિત છે; પણ ધનની વૃદ્ધિ માટેના વેપારમાં બુદ્ધિશાળી લોકો છઠ્ઠો ભાગ આપવો જોઈએ.

શુદ્ધપ્રતિગ્રહે દેયશ્ચતુર્થાંશો દ્વિજોત્તમૈઃ અકસ્માદુત્થિતે ઽર્થે હિ દેયમર્ધં દ્વિજોત્તમૈઃ

શુદ્ધ મનથી આપતી વખતે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને ચોથું ભાગ આપવો જોઈએ; પણ જો અચાનક જરૂર પડે તો શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને અડધું આપવું જોઈએ.

અસત્પ્રતિગ્રહસર્વં દુર્દાનં સાગરે ક્ષિપેત્ આહૂય દાનં કર્તવ્યમાત્મભોગસમૃદ્ધયે

અયોગ્ય દાન અને મુશ્કેલ દાન બધું જ દરિયામાં ફેંકી દઈએ; આમંત્રણ મળ્યા પછી પોતાનું સુખ અને સમૃદ્ધિ માટે દાન કરવું જોઈએ.

પૃષ્ટં સર્વં સદા દેયમાત્મશક્ત્યનુસારતઃ જન્માંતરે ઋણી હિ સ્યાદદત્તે પૃષ્ટવસ્તુનિ

પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જે માંગવામાં આવે તે હંમેશા આપવું જોઈએ; જો પૂછેલું ન આપો તો આગળના જન્મમાં ઋણી થવું પડે.

પરેષાં ચ તથા દોષં ન પ્રશંસેદ્વિચક્ષણઃ વિશેષેણ તથાબ્રહ્મઞ્છ્રુતં દૃષ્ટં ચ નો વદેત્

બુદ્ધિશાળી માણસે ક્યારેય બીજાના દોષની પ્રશંસા ન કરવી; ખાસ કરીને બ્રાહ્મણ વિશે સાંભળેલું કે જોયેલું કંઈ બોલવું નહીં.

ન વદેત્સર્વજંતૂનાં હૃદિ રોષકરં બુધઃ સંધ્યયોરગ્નિકાર્યં ચ કુર્યાદૈશ્વર્યસિદ્ધયે

પંડિત માણસે કોઈ પણ જીવના હૃદયમાં રોષ પેદા કરે એવા શબ્દો ન બોલવા જોઈએ; અને સુખ-સમૃદ્ધિ માટે સંધ્યાકાળે અગ્નિનું કાર્ય કરવું જોઈએ.

અશક્તસ્ત્વેકકાલે વા સૂર્યાગ્ની ચ યથાવિધિ તંડુલં ધાન્યમાજ્યં વા ફલં કંદં હવિસ્તથા

જો કોઈ અશક્ત હોય અથવા કોઈ એક સમયે હોય તો, નિયમ પ્રમાણે, સૂર્ય અને અગ્નિને તાંદળ, અનાજ, ઘી, ફળ, કંદ અથવા અન્ય હવન સામગ્રી અર્પણ કરવી.

સ્થાલીપાકં તથા કુર્યાદ્યથાન્યાયં યથાવિધિ પ્રધાનહોમમાત્રં વા હવ્યાભાવે સમાચરેત્

પાત્રમાં યોગ્ય રીતે અને નિયમ પ્રમાણે પાક બનાવવો જોઈએ; અથવા હવન સામગ્રી ન હોય તો ઓછામાં ઓછું મુખ્ય હવન કરવું જોઈએ.

નિત્યસંધાનમિત્યુક્તં તમજસ્રં વિદુર્બુધાઃ અથવા જપમાત્રં વા સૂર્યવંદનમેવ ચ

આને જ નિત્ય સંધ્યા કહે છે, જેને બુદ્ધિશાળીઓ સતત માનતા આવ્યા છે; અથવા માત્ર જપ કરવો કે સૂર્યવંદન કરવું પણ ચાલે.

એવમાત્માર્થિનઃ કુર્યુરર્થાર્થી ચ યથાવિધિ બ્રહ્મયજ્ઞરતા નિત્યં દેવપૂજારતાસ્તથા

આ રીતે, પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છનાર કે ધન ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ નિયમ પ્રમાણે આચરણ કરવું; જે બ્રહ્મયજ્ઞ અને દેવપૂજામાં સતત લાગેલા હોય તેમને હંમેશા એ કરવું જોઈએ.

અગ્નિપૂજાપરા નિત્યં ગુરુપૂજારતાસ્તથા બ્રાહ્મણાનાં તૃપ્તિકરાઃ સર્વે સ્વર્ગસ્ય ભાગિનઃ

જે લોકો હંમેશા અગ્નિપૂજા, ગુરુપૂજા અને બ્રાહ્મણોની તૃપ્તિમાં લાગેલા હોય, તેઓ બધા સ્વર્ગના ભાગીદાર બને છે.

અગ્નિયજ્ઞદેવયજ્ઞં બ્રહ્મયજ્ઞં તથૈવ ચ ગુરુપૂજાં બ્રહ્મતૃપ્તિં ક્રમેણ બ્રૂહિ નઃ પ્રભો

હે પ્રભુ, કૃપા કરીને અમને ક્રમવાર અગ્નિયજ્ઞ, દેવયજ્ઞ, બ્રહ્મયજ્ઞ, ગુરુપૂજા અને બ્રાહ્મણોની તૃપ્તિ કેવી રીતે કરવી તે સમજાવો.

અગ્નૌ જુહોતિ યદ્દ્રવ્યમગ્નિયજ્ઞઃ સ ઉચ્યતે બ્રહ્મચર્યાશ્રમસ્થાનાં સમિદાધાનમેવ હિ

અગ્નિમાં જે કંઈ અર્પણ કરવામાં આવે તેને અગ્નિયજ્ઞ કહે છે; બ્રહ્મચારી માટે સમિદ્ધ (ઇંધણ) અર્પણ કરવું જરૂરી છે.

સમિદગ્રૌ વ્રતાદ્યં ચ વિશેષયજનાદિકમ્ પ્રથમાશ્રમિણામેવં યાવદૌપાસનં દ્વિજાઃ

અગ્નિમાં સમિદ્ધ મૂકવી, વ્રત આરંભવું અને અન્ય વિશેષ યજ્ઞો વગેરે પ્રથમ આશ્રમવાળાઓ માટે છે, દ્વિજોએ ત્યાં સુધી ઉપાસના કરવી.

આત્મન્યારોપિતાગ્નીનાં વનિનાં યતિનાં દ્વિજાઃ હિતં ચ મિતમેધ્યાન્નં સ્વકાલે ભોજનં હુતિઃ

વનવાસી અને યતિઓ માટે, હે દ્વિજો, અગ્નિ પોતાનામાં જ સ્થાપિત હોય છે; એમણે યોગ્ય સમયે શુદ્ધ અને મર્યાદિત ભોજન કરવું એજ હવન ગણાય છે.

ઔપાસનાગ્નિસંધાનં સમારભ્ય સુરક્ષિતમ્ કુંડે વાપ્યથ ભાંડે વા તદજસ્રં સમીરિતમ્

આ ઉપાસનાગ્નિને સાચવી રાખવું, કુંડમાં કે વાસણમાં, જે શરૂ કર્યું હોય અને સુરક્ષિત રાખ્યું હોય, તે સતત માનવામાં આવે છે.

અગ્નિમાત્મન્યરણ્યાં વા રાજદૈવવશાદ્ધ્રુવમ્ અગ્નિત્યાગભયાદુક્તં સમારોપિતમુચ્યતે

અગ્નિ પોતાનામાં કે વનમાં હોય શકે છે, રાજકીય કે દૈવી આજ્ઞાથી; અગ્નિ છોડવાનો ભય હોય ત્યારે તેને અંદર સ્થાપિત માનવામાં આવે છે.

સંપત્કરી તથા જ્ઞેયા સાયમગ્ન્યાહુતિર્દ્વિજાઃ આયુષ્કરીતિ વિજ્ઞેયા પ્રાતઃ સૂર્યાહુતિસ્તથા

સાંજે અગ્નિમાં આહુતિ આપવી એ સમૃદ્ધિ આપનારી છે, હે દ્વિજો; અને સવારે સૂર્યને આહુતિ આપવી એ આયુષ્ય આપનારી છે.

અગ્નિયજ્ઞો હ્યયં પ્રોક્તો દિવા સૂર્યનિવેશનાત્ ઇંદ્રાદીન્સકલાન્દેવાનુદ્દિશ્યાગ્નૌ જુહોતિયત્

આ અગ્નિયજ્ઞ દિવસમાં, સૂર્ય ઉગ્યા પછી કરવામાં આવે છે; જે ઇન્દ્રથી શરૂ કરીને બધા દેવતાઓને ઉદ્દેશીને અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે, તેને અગ્નિયજ્ઞ કહેવાય છે.

દેવયજ્ઞં હિ તં વિદ્યાત્સ્થાલીપાકાદિકાન્ક્રતૂન્ ચૌલાદિકં તથા જ્ઞેયં લૌકિકાગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતમ્

દેવોની પૂજા એટલે ઘરમાં ચોખા વગેરે પકાવીને કરાતી હવન અને ચૌળાદિક વિધિઓ સહિતની તમામ વિધિઓ, જે ઘરગથ્થુ અગ્નિમાં જ કરવી જોઈએ.

બ્રહ્મયજ્ઞં દ્વિજઃ કુર્યાદ્દેવાનાં તૃપ્તયે સકૃત્ બ્રહ્મયજ્ઞ ઇતિ પ્રોક્તો વેદસ્યા ઽધ્યયનં ભવેત્

દ્વિજાતિએ દેવોને તૃપ્ત કરવા માટે બ્રહ્મયજ્ઞ કરવો જોઈએ; વેદના પાઠનને બ્રહ્મયજ્ઞ કહે છે અને એ જ સાચો યજ્ઞ છે.