શિવપુરાણમ્

મમાર્થેન શિવેનેદં તામસેનાભિધીયતે અથર્વાહ તુરાયાખ્યં તુરીયાતીતમેવ ચ

મારા અર્થથી, હે શિવ, આ તામસ અવસ્થાથી ઓળખાય છે; અથર્વવેદ તેને ચોથી અવસ્થા અને ચોથા પછીની અવસ્થા કહે છે.

મયાભિધીયતે તસ્માદધ્વાતીતપદોસ્મ્યહમ્ અધ્વાત્મકં તુ ત્રિતયં શિવવિદ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્

હું એ રીતે કહું છું, તેથી હું માર્ગથી પર છું એમ ઓળખાવું છું; પણ ત્રણ પ્રકારના માર્ગ, એ શિવજ્ઞાન અને આત્મા તરીકે ઓળખાય છે.

તત્ત્રૈગુણ્યં ત્રયીસાધ્યં સંશોધ્યં ચ પદૈષિણા અધ્વાતીતં તુરીયાખ્યં નિર્વાણં પરમં પદમ્

ત્રણ ગુણથી બનેલું, ત્રણ વેદથી પ્રાપ્ત થતું, એ અવસ્થાની શોધમાં રહેલા માટે શુદ્ધ કરવું જરૂરી છે; માર્ગથી પર, ચોથી અવસ્થાને મોક્ષ, સર્વોચ્ચ અવસ્થા કહે છે.

તદતીતં ચ નૈર્ગુણ્યાદધ્વનોસ્ય વિશોધકમ્ દ્વયોઃ પ્રમાપકો નાદો નદાંતશ્ચ મદાત્મકઃ

જે માર્ગથી પર છે, તે ગુણરહિત હોવાથી, આ માર્ગને શુદ્ધ કરે છે; જે ધ્વનિ બંનેનું માપ છે અને તમામ ધ્વનિઓનો અંત છે, એ મારું સ્વરૂપ છે.

તસ્માન્મમાર્થસ્વાતંત્ર્યાત્પ્રધાનઃ પરમેશ્વરઃ યદસ્તિ વસ્તુ તત્સર્વં ગુણપ્રધાન્યયોગતઃ

મારા અર્થની સ્વતંત્રતાથી પરમેશ્વર સર્વોપરી છે; જે કંઈ પણ છે, તે બધું ગુણોના પ્રભુત્વથી છે.

સમસ્તં વ્યસ્તમપિ ચ પ્રણવાર્થં પ્રચક્ષતે સવાર્થવાચકં તસ્માદેકં બ્રહ્મૈતદક્ષરમ્

સમગ્ર અને વિશિષ્ટ બંનેને 'ૐ'ના અર્થ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે; તેથી આ એક અક્ષર અવિનાશી છે અને સર્વ અર્થનો સૂચક બ્રહ્મ છે.

તેનોમિતિ જગત્કૃત્સ્નં કુરુતે પ્રથમં શિવઃ શિવો હિ પ્રણવો હ્યેષ પ્રણવો હિ શિવઃ સ્મૃતઃ

તે 'ૐ' દ્વારા, શિવ પ્રથમ સમગ્ર જગતની રચના કરે છે; શિવ જ 'ૐ' છે અને 'ૐ'ને શિવ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

વાચ્યવાચકયોર્ભેદો નાત્યંતં વિદ્યતે યતઃ ચિંતયા રહિતો રુદ્રો વાચોયન્મનસા સહ

સૂચક અને સૂચિતમાં કોઈ સંપૂર્ણ ભેદ નથી, કારણ કે રુદ્ર વિચારથી પર છે અને વાણી તથા મન એનું સાધન છે.

અપ્રાપ્ય તન્નિવર્તંતે વાચ્યસ્ત્વેકાક્ષરેણ સઃ એકાક્ષરાદકારાખ્યાદાત્મા બ્રહ્માભિધીયતે

તેને પ્રાપ્ત ન કરી શકતા, તેઓ પાછા વળી જાય છે; પણ સૂચિત એક અક્ષરે વ્યક્ત થાય છે. એ એક અક્ષર 'અ'થી આત્માને બ્રહ્મ કહે છે.

એકાક્ષરાદુકારાખ્યાદ્દ્વિધા વિષ્ણુરુદીર્યતે એકાક્ષરાન્મકારાખ્યાચ્છિવો રુદ્ર ઉદાહૃતઃ

એક અક્ષર 'ઉ'થી વિષ્ણુને બે રૂપે ઓળખવામાં આવે છે; એક અક્ષર 'મ'થી શિવ, એટલે રુદ્ર, કહેવામાં આવે છે.

દક્ષિણાંગાન્મહેશસ્ય જાતો બ્રહ્માત્મસંજ્ઞિકઃ વામાંગાદભવદ્વિષ્ણુસ્તતો વિદ્યેતિ સંજ્ઞિતઃ

મહાદેવના જમણા ભાગમાંથી બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા, જેને આત્મા કહે છે; ડાબા ભાગમાંથી વિષ્ણુ ઉત્પન્ન થયા, તેથી તેમને જ્ઞાન કહે છે.

હૃદયાન્નીલરુદ્રો ભૂચ્છિવસ્ય શિવસંજ્ઞિકઃ સૃષ્ટેઃ પ્રવર્તકો બ્રહ્મા સ્થિતેર્વિષ્ણુર્વિમોહકઃ

હૃદયમાંથી નીલરુદ્ર ઉત્પન્ન થયા, જેમને શિવ કહે છે; એ જ બ્રહ્મા તરીકે સર્જન કરે છે, વિષ્ણુ તરીકે સંચાલન કરે છે અને મોહ કરે છે.

સંહારસ્ય તથા રુદ્રસ્તયોર્નિત્યં નિયામકઃ

સંહાર માટે પણ રુદ્ર છે અને બંનેના નિયમક હંમેશા એ જ છે.

તસ્માત્ત્રયસ્તે કથ્યંતે જગતઃ કારણાનિ ચ કારણત્રયહેતુશ્ચ શિવઃ પરમકારણમ્

આથી, આ ત્રણને જગતના કારણ કહેવામાં આવે છે અને શિવ એ ત્રણ કારણનો પણ પરમ કારણ છે.

અર્થમેતમવિજ્ઞાય રજસા બદ્ધવૈરયોઃ યુવયોઃ પ્રતિબોધાય મધ્યે લિંગમુપસ્થિતમ્

આ અર્થને ન સમજતા, રજોગુણ અને વૈરથી બંધાયેલા, તમારો જાગૃતિ માટે વચ્ચે લિંગનું નિર્માણ થયું.

એવમોમિતિ માં પ્રાહુર્યદિહોક્તમથર્વણા ઋચો યજૂંષિ સામાનિ શાખાશ્ચાન્યાઃ સહસ્રશઃ

આ રીતે, અઠર્વણોએ જે નામથી મને બોલાવ્યું છે, તે નામ રુચાઓ, યજુરમંત્રો, સામગાન અને અનેક શાખાઓમાં પણ કહેવાયું છે.

વેદેષ્વેવં સ્વયં વક્ત્રૈર્વ્યક્તમિત્યવદત્સ્વપિ સ્વપ્નાનુભૂતમિવ તત્તાભ્યાં નાધ્યવસીયતે

વેદોમાં, પોતે જ બોલેલા મંત્રો દ્વારા સ્પષ્ટ રીતે કહેલું છે; છતાં, જાણે સ્વપ્નમાં અનુભવ્યું હોય તેમ, તેઓ તેને પૂરુંપણે સમજતા નથી.

તયોસ્તત્ર પ્રબોધાય તમોપનયનાય ચ લિંગેપિ મુદ્રિતં સર્વં યથા વેદૈરુદાહૃતમ્

તેમને જાગૃત કરવા અને અજ્ઞાન દૂર કરવા માટે, જે બધું વેદોમાં કહેવાયું છે, એ બધું લિંગમાં છુપાવવામાં આવ્યું છે.

તદ્દૃષ્ટ્વા મુદ્રિતં લિંગે પ્રસાદાલ્લિંગિનસ્તદા પ્રશાંતમનસૌ દેવૌ પ્રબુદ્ધૌ સંબભૂવતુઃ

જ્યારે બંને દેવોએ લિંગમાં બધું છુપાયેલું જોયું, ત્યારે લિંગની કૃપાથી તેમનો મન શાંત થયો અને તેઓ જાગૃત બન્યા.

ઉત્પત્તિં વિલયં ચૈવ યથાત્મ્યં ચ ષડધ્વનામ્ તતઃ પરતરં ધામ ધામવંતં ચ પૂરુષમ્

ઉત્પત્તિ અને લય, છ માર્ગોનું સાચું સ્વરૂપ અને પછી સર્વોચ્ચ ધામ તથા ધામવાળો પુરુષ—આ બધું જણાયું.

નિરુત્તરતરં બ્રહ્મ નિષ્કલં શિવમીશ્વરમ્ પશુપાશમયસ્યાસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય સદા પતિમ્

સર્વોત્તમ બ્રહ્મ, અખંડિત, શિવ, ઈશ્વર—પશુ અને બંધનથી બનેલી સૃષ્ટિના સદા સ્વામી—એ બધું જણાયું.

અકુતોભયમત્યંતમવૃદ્ધિક્ષયમવ્યયમ્ વાહ્યમાભ્યંતરં વ્યાપ્તં વાહ્યાભ્યંતરવર્જિતમ્

કોઈ ભય નથી, વધઘટથી પર, અવિનાશી, બહાર અને અંદર સર્વત્ર વ્યાપક, છતાં બંનેથી રહિત—એવું છે.

નિરસ્તાતિશયં શશ્વદ્વિશ્વલોકવિલક્ષણમ્ અલક્ષણમનિર્દેશ્યમવાઙ્મનસગોચરમ્

કોઈ અતિશયતા નથી, હંમેશા સર્વલોકોથી અલગ, નિશાની વગર, વર્ણનથી પર, વાણી અને મનથી અગ્રાહ્ય—એવું છે.

પ્રકાશૈકરસં શાંતં પ્રસન્નં સતતોદિતમ્ સર્વકલ્યાણનિલયં શક્ત્યા તાદૃશયાન્વિતમ્

એકજ પ્રકાશરૂપ, શાંત, પ્રસન્ન, સદા તેજસ્વી, સર્વ શુભતાનો આધાર, એવી શક્તિથી યુક્ત—એવું છે.

જ્ઞાત્વા દેવં વિરૂપાક્ષં બ્રહ્મનારાયણૌ તદા રચયિત્વાંજલિં મૂર્ધ્નિ ભીતૌ તૌ વાચમૂચતુઃ

વિરૂપાક્ષ દેવને ઓળખીને, બ્રહ્મા અને નારાયણએ ભયથી માથા પર હાથ જોડીને, વિનમ્રતાથી બોલ્યા.

અજ્ઞો વાહમભિજ્ઞો વા ત્વયાદૌ દેવ નિર્મિતઃ ઈદૃશીં ભ્રાંતિમાપન્ન ઇતિ કો ઽત્રાપરાધ્યતિ

હું અજ્ઞાની હોઉં કે જ્ઞાની, પ્રભુ, તમે જ મને આરંભે સર્જ્યા; આવી ભ્રાંતિમાં પડ્યો છું, તો અહીં કોણ દોષી છે?

આસ્તાં મમેદમજ્ઞાનં ત્વયિ સન્નિહતે પ્રભો નિર્ભયઃ કો ઽભિભાષેત કૃત્યં સ્વસ્ય પરસ્ય વા

પ્રભુ, તમારી હાજરીમાં મારું અજ્ઞાન રહેવા દો; તમારી સામે નિર્ભય થઈને પોતાનું કે બીજાનું કર્તવ્ય કોણ બોલી શકે?

આવયોર્દેવદેવસ્ય વિવાદો ઽપિ હિ શોભનઃ પાદપ્રણામફલદો નાથસ્ય ભવતો યતઃ

દેવદેવ, અમારો વિવાદ પણ શુભ છે, કેમ કે તમારા ચરણોમાં નમન કરવું ફળદાયી છે, હે નાથ!

સ્તોતું દેવ ન વાગસ્તિ મહિમ્નઃ સદૃશી તવ પ્રભોરગ્રે વિધેયાનાં તૂષ્ણીંભાવો વ્યતિક્રમઃ

દેવ, તમારી મહિમા મુજબ બોલવા માટે શબ્દો નથી; પ્રભુ, તમારી સામે ભક્તોનું મૌન રહેવું પણ અપરાધ નથી.