શિવપુરાણમ્

તસ્માદપિ પરાદ્બિંદોરર્ધેદોશ્ચ તતઃ પરાત્ તતઃ પરાન્નિશાધીશાન્નાદાખ્યાચ્ચ તતઃ પરાત્

એથી પણ પર, બીંદુના અર્ધ ભાગથી, એથી પણ પર, રાત્રિના સ્વામીઓથી પણ પર, અને એથી પણ પર, જે નાદ કહેવાય છે.

તતઃ પરાત્સુષુમ્નેશાદ્બ્રહ્મરંધ્રેશ્વરાદપિ તતઃ પરસ્માચ્છક્તેશ્ચ પરસ્તાચ્છિવતત્ત્વતઃ

એથી પણ પર, સુષુમ્નાના સ્વામીથી, બ્રહ્મરંધ્રના ઈશ્વરથી પણ પર, એથી પણ પર, પરમ શક્તિથી, અને એથી પણ પર, શિવ તત્વથી.

પરમં કારણં સાક્ષાત્સ્વયં નિષ્કારણં શિવમ્ કારણાનાં ચ ધાતારં ધ્યાતારાં ધ્યેયમવ્યયમ્

પરમ કારણ સ્વયં શિવ છે, જે કોઈ કારણથી બંધાયેલો નથી, બધા કારણોનો આધાર, ધ્યાન કરનારાઓ માટે ધ્યાનનો વિષય અને અવિનાશી છે.

પરમાકાશમધ્યસ્થં પરમાત્મોપરિ સ્થિતં સર્વૈશ્વર્યેણ સંપન્નં સર્વેશ્વરમનીશ્વરમ્

જે પરમ આકાશના મધ્યમાં, પરમાત્માથી પણ ઉપર સ્થિત છે, સર્વ ઐશ્વર્યથી સમૃદ્ધ, સર્વનો સ્વામી અને કોઈથી ઓછો નથી.

ઐશ્વર્યાચ્ચાપિ માયેયાદશુદ્ધાન્માનુષાદિકાત્ અપરાચ્ચ પરાત્ત્યાજ્યાદધિશુદ્ધાધ્વગોચરાત્

ઐશ્વર્યથી, માયાથી, અશુદ્ધિથી, માનવ અને અન્યોથી, નીચા અને ઊંચા માર્ગોથી, પરમ શુદ્ધિના માર્ગથી.

તત્પરાચ્છુદ્ધવિદ્યાદ્યાદુન્મનાંતાત્પરાત્પરાત્ પરમં પરમૈશ્વર્યમુન્મનાદ્યમનાદિ ચ

એથી પણ પર, શુદ્ધ વિદ્યા અને અનમના કરતાં પણ પર, પરમ, સર્વોચ્ચ ઐશ્વર્ય, અનમના અને અનાદિ.

અપારમપરાધીનં નિરસ્તાતિશયં સ્થિરમ્ ઇત્થમર્થૈર્દશવિધૈરિયમાથર્વણી શ્રુતિઃ

અપાર, બીજાથી સ્વતંત્ર, કોઈ અતિશયતા વગર સ્થિર—આ રીતે દસ પ્રકારના અર્થો સાથે આ અથર્વણ વાણી છે.

યસ્માદ્ગરીયસી તસ્માદ્વિશ્વં વ્યાપ્તમથર્વણાત્ ઋગ્વેદઃ પુનરાહેદં જાગ્રદ્રૂપં મયોચ્યતે

અથર્વવેદ સર્વથી મહાન હોવાથી, એ સમગ્ર જગતને વ્યાપે છે; ઋગ્વેદ ફરીથી આ જાગૃત અવસ્થાને જણાવે છે, જે હું કહું છું.

યેનાહમાત્મતત્ત્વસ્ય નિત્યમસ્મ્યભિધાયકઃ યજુર્વેદો ઽવદત્તદ્વત્સ્વપ્નાવસ્થા મયોચ્યતે

જે દ્વારા હું આત્માના તત્ત્વનો હંમેશા પ્રકાશક છું, એ યજુરવેદ કહે છે; એ જ રીતે, સ્વપ્નાવસ્થા પણ હું કહું છું.

ભોગ્યાત્મના પરિણતા વિદ્યાવેદ્યા યતો મયિ સામ ચાહ સુષુપ્ત્યાખ્યમેવં સર્વં મયોચ્યતે

જ્ઞાન, જે અનુભવવાનું છે, તે મારામાં જ્ઞાનરૂપે રૂપાંતરિત થાય છે; સામવેદ તેને સુષુપ્તિ એટલે ઊંઘની અવસ્થા કહે છે, આ બધું હું સ્પષ્ટ કરું છું.

મમાર્થેન શિવેનેદં તામસેનાભિધીયતે અથર્વાહ તુરાયાખ્યં તુરીયાતીતમેવ ચ

મારા અર્થથી, હે શિવ, આ તામસ અવસ્થાથી ઓળખાય છે; અથર્વવેદ તેને ચોથી અવસ્થા અને ચોથા પછીની અવસ્થા કહે છે.

મયાભિધીયતે તસ્માદધ્વાતીતપદોસ્મ્યહમ્ અધ્વાત્મકં તુ ત્રિતયં શિવવિદ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્

હું એ રીતે કહું છું, તેથી હું માર્ગથી પર છું એમ ઓળખાવું છું; પણ ત્રણ પ્રકારના માર્ગ, એ શિવજ્ઞાન અને આત્મા તરીકે ઓળખાય છે.

તત્ત્રૈગુણ્યં ત્રયીસાધ્યં સંશોધ્યં ચ પદૈષિણા અધ્વાતીતં તુરીયાખ્યં નિર્વાણં પરમં પદમ્

ત્રણ ગુણથી બનેલું, ત્રણ વેદથી પ્રાપ્ત થતું, એ અવસ્થાની શોધમાં રહેલા માટે શુદ્ધ કરવું જરૂરી છે; માર્ગથી પર, ચોથી અવસ્થાને મોક્ષ, સર્વોચ્ચ અવસ્થા કહે છે.

તદતીતં ચ નૈર્ગુણ્યાદધ્વનોસ્ય વિશોધકમ્ દ્વયોઃ પ્રમાપકો નાદો નદાંતશ્ચ મદાત્મકઃ

જે માર્ગથી પર છે, તે ગુણરહિત હોવાથી, આ માર્ગને શુદ્ધ કરે છે; જે ધ્વનિ બંનેનું માપ છે અને તમામ ધ્વનિઓનો અંત છે, એ મારું સ્વરૂપ છે.

તસ્માન્મમાર્થસ્વાતંત્ર્યાત્પ્રધાનઃ પરમેશ્વરઃ યદસ્તિ વસ્તુ તત્સર્વં ગુણપ્રધાન્યયોગતઃ

મારા અર્થની સ્વતંત્રતાથી પરમેશ્વર સર્વોપરી છે; જે કંઈ પણ છે, તે બધું ગુણોના પ્રભુત્વથી છે.

સમસ્તં વ્યસ્તમપિ ચ પ્રણવાર્થં પ્રચક્ષતે સવાર્થવાચકં તસ્માદેકં બ્રહ્મૈતદક્ષરમ્

સમગ્ર અને વિશિષ્ટ બંનેને 'ૐ'ના અર્થ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે; તેથી આ એક અક્ષર અવિનાશી છે અને સર્વ અર્થનો સૂચક બ્રહ્મ છે.

તેનોમિતિ જગત્કૃત્સ્નં કુરુતે પ્રથમં શિવઃ શિવો હિ પ્રણવો હ્યેષ પ્રણવો હિ શિવઃ સ્મૃતઃ

તે 'ૐ' દ્વારા, શિવ પ્રથમ સમગ્ર જગતની રચના કરે છે; શિવ જ 'ૐ' છે અને 'ૐ'ને શિવ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

વાચ્યવાચકયોર્ભેદો નાત્યંતં વિદ્યતે યતઃ ચિંતયા રહિતો રુદ્રો વાચોયન્મનસા સહ

સૂચક અને સૂચિતમાં કોઈ સંપૂર્ણ ભેદ નથી, કારણ કે રુદ્ર વિચારથી પર છે અને વાણી તથા મન એનું સાધન છે.

અપ્રાપ્ય તન્નિવર્તંતે વાચ્યસ્ત્વેકાક્ષરેણ સઃ એકાક્ષરાદકારાખ્યાદાત્મા બ્રહ્માભિધીયતે

તેને પ્રાપ્ત ન કરી શકતા, તેઓ પાછા વળી જાય છે; પણ સૂચિત એક અક્ષરે વ્યક્ત થાય છે. એ એક અક્ષર 'અ'થી આત્માને બ્રહ્મ કહે છે.

એકાક્ષરાદુકારાખ્યાદ્દ્વિધા વિષ્ણુરુદીર્યતે એકાક્ષરાન્મકારાખ્યાચ્છિવો રુદ્ર ઉદાહૃતઃ

એક અક્ષર 'ઉ'થી વિષ્ણુને બે રૂપે ઓળખવામાં આવે છે; એક અક્ષર 'મ'થી શિવ, એટલે રુદ્ર, કહેવામાં આવે છે.

દક્ષિણાંગાન્મહેશસ્ય જાતો બ્રહ્માત્મસંજ્ઞિકઃ વામાંગાદભવદ્વિષ્ણુસ્તતો વિદ્યેતિ સંજ્ઞિતઃ

મહાદેવના જમણા ભાગમાંથી બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા, જેને આત્મા કહે છે; ડાબા ભાગમાંથી વિષ્ણુ ઉત્પન્ન થયા, તેથી તેમને જ્ઞાન કહે છે.

હૃદયાન્નીલરુદ્રો ભૂચ્છિવસ્ય શિવસંજ્ઞિકઃ સૃષ્ટેઃ પ્રવર્તકો બ્રહ્મા સ્થિતેર્વિષ્ણુર્વિમોહકઃ

હૃદયમાંથી નીલરુદ્ર ઉત્પન્ન થયા, જેમને શિવ કહે છે; એ જ બ્રહ્મા તરીકે સર્જન કરે છે, વિષ્ણુ તરીકે સંચાલન કરે છે અને મોહ કરે છે.

સંહારસ્ય તથા રુદ્રસ્તયોર્નિત્યં નિયામકઃ

સંહાર માટે પણ રુદ્ર છે અને બંનેના નિયમક હંમેશા એ જ છે.

તસ્માત્ત્રયસ્તે કથ્યંતે જગતઃ કારણાનિ ચ કારણત્રયહેતુશ્ચ શિવઃ પરમકારણમ્

આથી, આ ત્રણને જગતના કારણ કહેવામાં આવે છે અને શિવ એ ત્રણ કારણનો પણ પરમ કારણ છે.

અર્થમેતમવિજ્ઞાય રજસા બદ્ધવૈરયોઃ યુવયોઃ પ્રતિબોધાય મધ્યે લિંગમુપસ્થિતમ્

આ અર્થને ન સમજતા, રજોગુણ અને વૈરથી બંધાયેલા, તમારો જાગૃતિ માટે વચ્ચે લિંગનું નિર્માણ થયું.

એવમોમિતિ માં પ્રાહુર્યદિહોક્તમથર્વણા ઋચો યજૂંષિ સામાનિ શાખાશ્ચાન્યાઃ સહસ્રશઃ

આ રીતે, અઠર્વણોએ જે નામથી મને બોલાવ્યું છે, તે નામ રુચાઓ, યજુરમંત્રો, સામગાન અને અનેક શાખાઓમાં પણ કહેવાયું છે.

વેદેષ્વેવં સ્વયં વક્ત્રૈર્વ્યક્તમિત્યવદત્સ્વપિ સ્વપ્નાનુભૂતમિવ તત્તાભ્યાં નાધ્યવસીયતે

વેદોમાં, પોતે જ બોલેલા મંત્રો દ્વારા સ્પષ્ટ રીતે કહેલું છે; છતાં, જાણે સ્વપ્નમાં અનુભવ્યું હોય તેમ, તેઓ તેને પૂરુંપણે સમજતા નથી.

તયોસ્તત્ર પ્રબોધાય તમોપનયનાય ચ લિંગેપિ મુદ્રિતં સર્વં યથા વેદૈરુદાહૃતમ્

તેમને જાગૃત કરવા અને અજ્ઞાન દૂર કરવા માટે, જે બધું વેદોમાં કહેવાયું છે, એ બધું લિંગમાં છુપાવવામાં આવ્યું છે.

તદ્દૃષ્ટ્વા મુદ્રિતં લિંગે પ્રસાદાલ્લિંગિનસ્તદા પ્રશાંતમનસૌ દેવૌ પ્રબુદ્ધૌ સંબભૂવતુઃ

જ્યારે બંને દેવોએ લિંગમાં બધું છુપાયેલું જોયું, ત્યારે લિંગની કૃપાથી તેમનો મન શાંત થયો અને તેઓ જાગૃત બન્યા.