શિવપુરાણમ્

પૌરુષં ચ તથૈશ્વર્યમિત્થં સામ્ના તતં જગત્ અથાથર્વાહ નૈર્ગુણ્યમર્થં પ્રથમમાત્મનઃ

એ જ રીતે, પુરુષ તત્વ અને ઈશ્વરત્વ પણ છે; સામવેદથી આખું જગત વ્યાપેલું છે. પછી અથર્વણ કહે છે કે આત્માનું મૂળ સ્વરૂપ ગુણોથી પર છે.

તતો મહેશ્વરં સાક્ષાન્મૂર્તિષ્વપિ સદાશિવમ્ ક્રિયાસુ નિષ્ક્રિયસ્યાપિ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

પછી મહેશ્વર અને સદા શિવ સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે, અને કર્મોમાં પણ—even કે શિવ પરમાત્મા તો કર્મથી પર છે.

ભૂતાનુગ્રહણં ચૈવ મુચ્યંતે યેન જંતવઃ લોકેષ્વપિ યતો વાચો નિવૃત્તા મનસા સહ

જેના દ્વારા સર્વ જીવોને અનુગ્રહ મળે છે, જેનાથી જીવાત્માઓ મુક્ત થાય છે; એ જગતમાં જ્યાં વાણી અને મન બંને પાછાં વળી જાય છે.

તદૂર્ધ્વમુન્મના લોકાત્સોમલોકમલૌકિકમ્ સોમસ્સહોમયા યત્ર નિત્યં નિવસતીશ્વરઃ

એના ઉપરનું અનમના લોક છે, જે ચંદ્રલોકથી પણ પર છે, એ લોક દુન્યવી નથી, જ્યાં સોમ અને હોમ સાથે ભગવાન સદા વસે છે.

તદૂર્ધ્વમુન્મના લોકાદ્યં પ્રાપ્તો ન નિવર્તતે શાંતિં ચ શાંત્યતીતાં ચ વ્યાપિકાં ચૈ કલાસ્વપિ

એ અનમના લોકથી પણ ઉપર જે પહોંચે છે, તે પાછો ફરતો નથી; ત્યાં શાંતિ અને શાંતિથી પણ પર એવી વ્યાપક શક્તિ કળાઓમાં પણ વ્યાપી છે.

તત્પૂરુષં તથેશાનં બ્રહ્મ બ્રહ્મસુ પઞ્ચસુ મૂર્ધાનમપિ લિંગસ્ય નાદભાગેષ્વનુત્તમમ્

એ પુરુષ, એ ઈશાન, પાંચ બ્રહ્મામાં બ્રહ્મા, અને લિંગના શિખર ભાગમાં પણ, શ્રેષ્ઠ નાદ ભાગોમાં છે.

યત્રાવાહ્ય સમારાધ્યઃ કેવલો નિષ્કલઃ શિવઃ તત્તેષ્વપિ તદા બિંદોર્નાદાચ્છક્તેસ્તતઃ પરાત્

જ્યાં નિર્મળ, નિષ્કલ શિવનું આવાહન અને પૂજન થાય છે, ત્યાં પણ બીંદુ, નાદ, શક્તિ અને એથી પણ પર છે.

તત્ત્વાદપિ પરં તત્ત્વમતત્ત્વં પરમાર્થતઃ કારણેષુ ત્રયાતીતાન્માયાવિક્ષોભકારણાત્

એ તત્વથી પણ પરમ તત્વ છે, જે પરમાર્થમાં તત્વ નથી, ત્રણ કારણો કરતાં પણ પર છે, અને માયાના ઉથલપાથલનું મૂળ છે.

અનંતાચ્છુદ્ધવિદ્યાયાઃ પરસ્તાચ્ચ મહેશ્વરાત્ સર્વવિદ્યેશ્વરાધીશાન્ન પરાચ્ચ સદાશિવાત્

અનંત શુદ્ધ વિદ્યા કરતાં પણ પર, મહેશ્વર કરતાં પણ પર, સર્વ વિદ્યા સ્વામીઓ કરતાં પણ પર, અને સદા શિવ કરતાં પણ પર છે.

સર્વમંત્રતનોર્દેવાચ્છક્તિત્રયસમન્વિતાત્ પઞ્ચવક્ત્રાદ્દશભુજાત્સાક્ષાત્સકલનિષ્કલાત્

સર્વ મંત્રમય દેવ, ત્રણ શક્તિઓથી યુક્ત, પાંચ મુખ અને દસ ભુજાવાળા, સાક્ષાત્ સર્વ અને નિષ્કલ સ્વરૂપથી.

તસ્માદપિ પરાદ્બિંદોરર્ધેદોશ્ચ તતઃ પરાત્ તતઃ પરાન્નિશાધીશાન્નાદાખ્યાચ્ચ તતઃ પરાત્

એથી પણ પર, બીંદુના અર્ધ ભાગથી, એથી પણ પર, રાત્રિના સ્વામીઓથી પણ પર, અને એથી પણ પર, જે નાદ કહેવાય છે.

તતઃ પરાત્સુષુમ્નેશાદ્બ્રહ્મરંધ્રેશ્વરાદપિ તતઃ પરસ્માચ્છક્તેશ્ચ પરસ્તાચ્છિવતત્ત્વતઃ

એથી પણ પર, સુષુમ્નાના સ્વામીથી, બ્રહ્મરંધ્રના ઈશ્વરથી પણ પર, એથી પણ પર, પરમ શક્તિથી, અને એથી પણ પર, શિવ તત્વથી.

પરમં કારણં સાક્ષાત્સ્વયં નિષ્કારણં શિવમ્ કારણાનાં ચ ધાતારં ધ્યાતારાં ધ્યેયમવ્યયમ્

પરમ કારણ સ્વયં શિવ છે, જે કોઈ કારણથી બંધાયેલો નથી, બધા કારણોનો આધાર, ધ્યાન કરનારાઓ માટે ધ્યાનનો વિષય અને અવિનાશી છે.

પરમાકાશમધ્યસ્થં પરમાત્મોપરિ સ્થિતં સર્વૈશ્વર્યેણ સંપન્નં સર્વેશ્વરમનીશ્વરમ્

જે પરમ આકાશના મધ્યમાં, પરમાત્માથી પણ ઉપર સ્થિત છે, સર્વ ઐશ્વર્યથી સમૃદ્ધ, સર્વનો સ્વામી અને કોઈથી ઓછો નથી.

ઐશ્વર્યાચ્ચાપિ માયેયાદશુદ્ધાન્માનુષાદિકાત્ અપરાચ્ચ પરાત્ત્યાજ્યાદધિશુદ્ધાધ્વગોચરાત્

ઐશ્વર્યથી, માયાથી, અશુદ્ધિથી, માનવ અને અન્યોથી, નીચા અને ઊંચા માર્ગોથી, પરમ શુદ્ધિના માર્ગથી.

તત્પરાચ્છુદ્ધવિદ્યાદ્યાદુન્મનાંતાત્પરાત્પરાત્ પરમં પરમૈશ્વર્યમુન્મનાદ્યમનાદિ ચ

એથી પણ પર, શુદ્ધ વિદ્યા અને અનમના કરતાં પણ પર, પરમ, સર્વોચ્ચ ઐશ્વર્ય, અનમના અને અનાદિ.

અપારમપરાધીનં નિરસ્તાતિશયં સ્થિરમ્ ઇત્થમર્થૈર્દશવિધૈરિયમાથર્વણી શ્રુતિઃ

અપાર, બીજાથી સ્વતંત્ર, કોઈ અતિશયતા વગર સ્થિર—આ રીતે દસ પ્રકારના અર્થો સાથે આ અથર્વણ વાણી છે.

યસ્માદ્ગરીયસી તસ્માદ્વિશ્વં વ્યાપ્તમથર્વણાત્ ઋગ્વેદઃ પુનરાહેદં જાગ્રદ્રૂપં મયોચ્યતે

અથર્વવેદ સર્વથી મહાન હોવાથી, એ સમગ્ર જગતને વ્યાપે છે; ઋગ્વેદ ફરીથી આ જાગૃત અવસ્થાને જણાવે છે, જે હું કહું છું.

યેનાહમાત્મતત્ત્વસ્ય નિત્યમસ્મ્યભિધાયકઃ યજુર્વેદો ઽવદત્તદ્વત્સ્વપ્નાવસ્થા મયોચ્યતે

જે દ્વારા હું આત્માના તત્ત્વનો હંમેશા પ્રકાશક છું, એ યજુરવેદ કહે છે; એ જ રીતે, સ્વપ્નાવસ્થા પણ હું કહું છું.

ભોગ્યાત્મના પરિણતા વિદ્યાવેદ્યા યતો મયિ સામ ચાહ સુષુપ્ત્યાખ્યમેવં સર્વં મયોચ્યતે

જ્ઞાન, જે અનુભવવાનું છે, તે મારામાં જ્ઞાનરૂપે રૂપાંતરિત થાય છે; સામવેદ તેને સુષુપ્તિ એટલે ઊંઘની અવસ્થા કહે છે, આ બધું હું સ્પષ્ટ કરું છું.

મમાર્થેન શિવેનેદં તામસેનાભિધીયતે અથર્વાહ તુરાયાખ્યં તુરીયાતીતમેવ ચ

મારા અર્થથી, હે શિવ, આ તામસ અવસ્થાથી ઓળખાય છે; અથર્વવેદ તેને ચોથી અવસ્થા અને ચોથા પછીની અવસ્થા કહે છે.

મયાભિધીયતે તસ્માદધ્વાતીતપદોસ્મ્યહમ્ અધ્વાત્મકં તુ ત્રિતયં શિવવિદ્યાત્મસંજ્ઞિતમ્

હું એ રીતે કહું છું, તેથી હું માર્ગથી પર છું એમ ઓળખાવું છું; પણ ત્રણ પ્રકારના માર્ગ, એ શિવજ્ઞાન અને આત્મા તરીકે ઓળખાય છે.

તત્ત્રૈગુણ્યં ત્રયીસાધ્યં સંશોધ્યં ચ પદૈષિણા અધ્વાતીતં તુરીયાખ્યં નિર્વાણં પરમં પદમ્

ત્રણ ગુણથી બનેલું, ત્રણ વેદથી પ્રાપ્ત થતું, એ અવસ્થાની શોધમાં રહેલા માટે શુદ્ધ કરવું જરૂરી છે; માર્ગથી પર, ચોથી અવસ્થાને મોક્ષ, સર્વોચ્ચ અવસ્થા કહે છે.

તદતીતં ચ નૈર્ગુણ્યાદધ્વનોસ્ય વિશોધકમ્ દ્વયોઃ પ્રમાપકો નાદો નદાંતશ્ચ મદાત્મકઃ

જે માર્ગથી પર છે, તે ગુણરહિત હોવાથી, આ માર્ગને શુદ્ધ કરે છે; જે ધ્વનિ બંનેનું માપ છે અને તમામ ધ્વનિઓનો અંત છે, એ મારું સ્વરૂપ છે.

તસ્માન્મમાર્થસ્વાતંત્ર્યાત્પ્રધાનઃ પરમેશ્વરઃ યદસ્તિ વસ્તુ તત્સર્વં ગુણપ્રધાન્યયોગતઃ

મારા અર્થની સ્વતંત્રતાથી પરમેશ્વર સર્વોપરી છે; જે કંઈ પણ છે, તે બધું ગુણોના પ્રભુત્વથી છે.

સમસ્તં વ્યસ્તમપિ ચ પ્રણવાર્થં પ્રચક્ષતે સવાર્થવાચકં તસ્માદેકં બ્રહ્મૈતદક્ષરમ્

સમગ્ર અને વિશિષ્ટ બંનેને 'ૐ'ના અર્થ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે; તેથી આ એક અક્ષર અવિનાશી છે અને સર્વ અર્થનો સૂચક બ્રહ્મ છે.

તેનોમિતિ જગત્કૃત્સ્નં કુરુતે પ્રથમં શિવઃ શિવો હિ પ્રણવો હ્યેષ પ્રણવો હિ શિવઃ સ્મૃતઃ

તે 'ૐ' દ્વારા, શિવ પ્રથમ સમગ્ર જગતની રચના કરે છે; શિવ જ 'ૐ' છે અને 'ૐ'ને શિવ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

વાચ્યવાચકયોર્ભેદો નાત્યંતં વિદ્યતે યતઃ ચિંતયા રહિતો રુદ્રો વાચોયન્મનસા સહ

સૂચક અને સૂચિતમાં કોઈ સંપૂર્ણ ભેદ નથી, કારણ કે રુદ્ર વિચારથી પર છે અને વાણી તથા મન એનું સાધન છે.

અપ્રાપ્ય તન્નિવર્તંતે વાચ્યસ્ત્વેકાક્ષરેણ સઃ એકાક્ષરાદકારાખ્યાદાત્મા બ્રહ્માભિધીયતે

તેને પ્રાપ્ત ન કરી શકતા, તેઓ પાછા વળી જાય છે; પણ સૂચિત એક અક્ષરે વ્યક્ત થાય છે. એ એક અક્ષર 'અ'થી આત્માને બ્રહ્મ કહે છે.