શિવપુરાણમ્

તાવત્કાલં ગતશ્ચોર્ધ્વં તસ્યાંતં જ્ઞાતુમિચ્છયા શ્રાંતોત્યંતમદૃષ્ટ્વાંતં પાપતાધઃ પિતામહઃ

એટલો જ સમય બ્રહ્મા ઉપર જવા પ્રયત્ન કરતા રહ્યા, અંત શોધવા માટે; પણ થાકી ગયા, અંત દેખાયો નહીં અને તેથી પાપમાં પડી ગયા.

તથૈવ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ શ્રાંતઃ સંવિગ્નલોચનઃ ક્લેશેન મહતા તૂર્ણમધસ્તાદુત્થિતો ઽભવત્

એ જ રીતે, ભગવાન વિષ્ણુ પણ ભારે થાકેલા અને ચિંતિત આંખો સાથે, મોટાં દુઃખથી પીડાઈને, ઝડપથી નીચેમાંથી ઊભા થયા.

સમાગતાવથાન્યોન્યં વિસ્મયસ્મેરવીક્ષણૌ માયયા મોહિતૌ શંભોઃ કૃત્યાકૃત્યં ન જગ્મતુઃ

પછી, બંને એકબીજાને મળ્યા ત્યારે, આશ્ચર્ય અને સ્મિતથી ભરેલી નજરે એકબીજાને જોયા; શંભુની માયાથી બંને મોહિત થયા હતા અને શું કરવું અને શું ન કરવું તે સમજાઈ ન આવ્યું.

પૃષ્ઠતઃ પાર્શ્વતસ્તસ્ય ચાગ્રતશ્ચ સ્થિતાવુભૌ પ્રણિપત્ય કિમાત્મેદમિત્યચિંતયતાં તદા

બંને, પાછળ, બાજુએ અને સામે ઊભા રહી, નમન કરીને વિચાર કરવા લાગ્યા: 'આ આત્મા શું છે?'

અથાવિરભવત્તત્ર સનાદં શબ્દલક્ષણમ્ ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદકમ્

એ સમયે ત્યાં ધ્વનિ સાથે, 'ઓમ' એ એક અક્ષરરૂપ બ્રહ્મ પ્રગટ થયું, જે બ્રહ્મને દર્શાવતું હતું.

તદપ્યવિદિતં તાવદ્બ્રહ્મણા વિષ્ણુના તથા રજસા તમસા ચિત્તં તયોર્યસ્માત્તિરસ્કૃતમ્

ત્યારે, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ, બંને એનું જ્ઞાન ન કરી શક્યા, કારણ કે તેમના મન રાજસ અને તમસથી ઢંકાઈ ગયા હતા.

તદા વિભક્તમભવચ્ચતુર્ધૈકં તદક્ષરમ્ અ ઉ મેતિ ત્રિમાત્રાભિઃ પરસ્તાચ્ચાર્ધમાત્રયા

પછી એ એક અક્ષર ચાર ભાગમાં વહેંચાઈ ગયું: 'અ', 'ઉ', 'મ' અને આ ત્રણ પછી અર્ધ માત્રા.

તત્રાકારઃ શ્રિતો ભાગે જ્વલલ્લિંગસ્ય દક્ષિણે ઉકારશ્ચોત્તરે તદ્વન્મકારસ્તસ્ય મધ્યતઃ

ત્યાં, તેજસ્વી લિંગના જમણા ભાગે 'અ' અવસ્થિત થયું, ડાબા ભાગે 'ઉ', અને મધ્યમાં 'મ' રાખવામાં આવ્યું.

અર્ધમાત્રાત્મકો નાદઃ શ્રૂયતે લિંગમૂર્ધનિ વિભક્તે ઽપિ તદા તસ્મિન્પ્રણવે પરમાક્ષરે

અર્ધ માત્રાવાળો નાદ લિંગના શિખરે સાંભળાય છે; એ રીતે વહેંચાયા છતાં, એ પરમ અક્ષર 'પ્રણવ' ત્યાં જ રહે છે.

વિભાવાર્થં ચ તૌ દેવૌ ન કિંચિદવજગ્મતુઃ વેદાત્મના તદાવ્યક્તઃ પ્રણવો વિકૃતિં ગતઃ

પ્રગટ થવા માટે, એ બંને દેવતાઓ કશું સમજી શક્યા નહીં; એ સમયે, વેદરૂપ અવ્યક્ત પ્રણવમાં પરિવર્તન થયું.

તત્રાકારો ઋગભવદુકારો યજુરવ્યયઃ મકારસ્સામ સંજાતો નાદસ્ત્વાથર્વણી શ્રુતિઃ

ત્યાં, 'અ' ઋગ્વેદ બની ગયું, અવિનાશી 'ઉ' યજુર્વેદ, 'મ' સામવેદ અને નાદ અથર્વણ શ્રુતિ બની.

ઋગયં સ્થાપયામાસ સમાસાત્ત્વર્થમાત્મનઃ રજોગુણેષુ બ્રહ્માણં મૂર્તિષ્વાદ્યં ક્રિયાસ્વપિ

ઋગ્વેદે પોતાના સારથી અર્થ સ્થાપ્યો: બ્રહ્મા, સર્વપ્રથમ સ્વરૂપમાં, ક્રિયાઓ અને રાજસ ગુણોમાં.

સૃષ્ટિં લોકેષુ પૃથિવીં તત્ત્વેષ્વાત્માનમવ્યયમ્ કલાધ્વનિ નિવૃત્તિં ચ સદ્યં બ્રહ્મસુ પઞ્ચસુ

સૃષ્ટિ બધા લોકોમાં, પૃથ્વી તત્ત્વોમાં, અવિનાશી આત્મા, કલાના માર્ગે નિવૃત્તિ અને તરત જ પાંચ બ્રહ્મામાં.

લિંગભાગેષ્વધોભાગં બીજાખ્યં કારણત્રયે ચતુઃષષ્ટિગુણૈશ્વર્યં બૌદ્ધં યદણિમાદિષુ

લિંગના નીચલા ભાગમાં, બીજરૂપ ત્રણ કારણોમાં, ચૌસઠ પ્રકારની ઐશ્વર્ય શક્તિઓ, જેમ કે અણિમા વગેરે.

તદિત્થમર્થૈર્દશભિર્વ્યાપ્તં વિશ્વમૃચા જગત્ અથોપસ્થાપયામાસ સ્વાર્થં દશવિધં યજુઃ

આ દસ અર્થોથી, ઋગ્વેદે સમગ્ર જગતને વ્યાપી લીધું; પછી યજુર્વેદે પોતાના દસ પ્રકારના અર્થ સ્થાપ્યા.

સત્ત્વં ગુણેષુ વિષ્ણું ચ મૂર્તિષ્વાદ્યં ક્રિયાસ્વપિ સ્થિતિં લોકેષ્વંતરિક્ષં વિદ્યાં તત્ત્વેષુ ચ ત્રિષુ

ગુણોમાં સત્ત્વ, સ્વરૂપોમાં વિષ્ણુ, ક્રિયાઓમાં પ્રથમ, લોકોમાં સ્થિતિ, મધ્યલોક, અને ત્રણ તત્ત્વોમાં જ્ઞાન.

કલાધ્વસુ પ્રતિષ્ઠાં ચ વામં બ્રહ્મસુ પઞ્ચસુ મધ્યં તુ લિંગભાગેષુ યોનિં ચ ત્રિષુ હેતુષુ

કલાના માર્ગોમાં સ્થાપના, પાંચ બ્રહ્મામાં ડાબી બાજુ, લિંગના ભાગોમાં મધ્ય, અને ત્રણ કારણોમાં યોની.

પ્રાકૃતં ચ યથૈશ્વર્યં તસ્માદ્વિશ્વં યજુર્મયમ્ તતોપસ્થાપયામાસ સામાર્થં દશધાત્મનઃ

જેમ છે તેમ પ્રાકૃત ઐશ્વર્ય; તેથી સમગ્ર જગત યજુર્વેદમય છે. પછી, સામવેદે પોતાના દસ પ્રકારના અર્થ સ્થાપ્યા.

તમોગુણેષ્વથો રુદ્રં મૂર્તિષ્વાદ્યં ક્રિયાસુ ચ સંહૃતિં ત્રિષુ લોકેષુ તત્ત્વેષુ શિવમુત્તમમ્

તમસ ગુણોમાં, સ્વરૂપોમાં અને ક્રિયાઓમાં પ્રથમ રુદ્ર, ત્રણ લોકોમાં સંહાર, અને તત્ત્વોમાં શ્રેષ્ઠ શિવ.

વિદ્યાકલાસ્વઘોરં ચ તથા બ્રહ્મસુ પઞ્ચસુ લિંગભાગેષુ પીઠોર્ધ્વં બીજિનં કારણત્રયે

જ્ઞાન અને કળાઓમાં, પાંચ બ્રહ્મામાં, લિંગના પીઠ ઉપરના ભાગોમાં, ત્રણ કારણોમાં બીજ રહેલું છે.

પૌરુષં ચ તથૈશ્વર્યમિત્થં સામ્ના તતં જગત્ અથાથર્વાહ નૈર્ગુણ્યમર્થં પ્રથમમાત્મનઃ

એ જ રીતે, પુરુષ તત્વ અને ઈશ્વરત્વ પણ છે; સામવેદથી આખું જગત વ્યાપેલું છે. પછી અથર્વણ કહે છે કે આત્માનું મૂળ સ્વરૂપ ગુણોથી પર છે.

તતો મહેશ્વરં સાક્ષાન્મૂર્તિષ્વપિ સદાશિવમ્ ક્રિયાસુ નિષ્ક્રિયસ્યાપિ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

પછી મહેશ્વર અને સદા શિવ સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે, અને કર્મોમાં પણ—even કે શિવ પરમાત્મા તો કર્મથી પર છે.

ભૂતાનુગ્રહણં ચૈવ મુચ્યંતે યેન જંતવઃ લોકેષ્વપિ યતો વાચો નિવૃત્તા મનસા સહ

જેના દ્વારા સર્વ જીવોને અનુગ્રહ મળે છે, જેનાથી જીવાત્માઓ મુક્ત થાય છે; એ જગતમાં જ્યાં વાણી અને મન બંને પાછાં વળી જાય છે.

તદૂર્ધ્વમુન્મના લોકાત્સોમલોકમલૌકિકમ્ સોમસ્સહોમયા યત્ર નિત્યં નિવસતીશ્વરઃ

એના ઉપરનું અનમના લોક છે, જે ચંદ્રલોકથી પણ પર છે, એ લોક દુન્યવી નથી, જ્યાં સોમ અને હોમ સાથે ભગવાન સદા વસે છે.

તદૂર્ધ્વમુન્મના લોકાદ્યં પ્રાપ્તો ન નિવર્તતે શાંતિં ચ શાંત્યતીતાં ચ વ્યાપિકાં ચૈ કલાસ્વપિ

એ અનમના લોકથી પણ ઉપર જે પહોંચે છે, તે પાછો ફરતો નથી; ત્યાં શાંતિ અને શાંતિથી પણ પર એવી વ્યાપક શક્તિ કળાઓમાં પણ વ્યાપી છે.

તત્પૂરુષં તથેશાનં બ્રહ્મ બ્રહ્મસુ પઞ્ચસુ મૂર્ધાનમપિ લિંગસ્ય નાદભાગેષ્વનુત્તમમ્

એ પુરુષ, એ ઈશાન, પાંચ બ્રહ્મામાં બ્રહ્મા, અને લિંગના શિખર ભાગમાં પણ, શ્રેષ્ઠ નાદ ભાગોમાં છે.

યત્રાવાહ્ય સમારાધ્યઃ કેવલો નિષ્કલઃ શિવઃ તત્તેષ્વપિ તદા બિંદોર્નાદાચ્છક્તેસ્તતઃ પરાત્

જ્યાં નિર્મળ, નિષ્કલ શિવનું આવાહન અને પૂજન થાય છે, ત્યાં પણ બીંદુ, નાદ, શક્તિ અને એથી પણ પર છે.

તત્ત્વાદપિ પરં તત્ત્વમતત્ત્વં પરમાર્થતઃ કારણેષુ ત્રયાતીતાન્માયાવિક્ષોભકારણાત્

એ તત્વથી પણ પરમ તત્વ છે, જે પરમાર્થમાં તત્વ નથી, ત્રણ કારણો કરતાં પણ પર છે, અને માયાના ઉથલપાથલનું મૂળ છે.

અનંતાચ્છુદ્ધવિદ્યાયાઃ પરસ્તાચ્ચ મહેશ્વરાત્ સર્વવિદ્યેશ્વરાધીશાન્ન પરાચ્ચ સદાશિવાત્

અનંત શુદ્ધ વિદ્યા કરતાં પણ પર, મહેશ્વર કરતાં પણ પર, સર્વ વિદ્યા સ્વામીઓ કરતાં પણ પર, અને સદા શિવ કરતાં પણ પર છે.