શિવપુરાણમ્

શૃણુ સત્યં ચતુર્વક્ત્ર સર્વદેવેશ્વરો હ્યહમ્ કર્તા ભર્તા ચ હર્તા ચ ન મયાસ્તિ સમો વિભુઃ

'હે ચતુર્મુખ, સાચું સાંભળો: હું બધા દેવતાઓનો સ્વામી, સર્જનહાર, પાલક અને સંહારક છું. મારી સમાન શક્તિશાળી બીજું કોઈ નથી.'

એવમેવ વિવાદોભૂદ્બ્રહ્મવિષ્ણ્વોઃ પરસ્પરમ્ અભવચ્ચ મહાયુદ્ધં ભૈરવં રોમહર્ષણમ્

આ રીતે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ વચ્ચે વિવાદ થયો અને બંને વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું, જે જોઈને રોમાચંન થઇ જાય.

મુષ્ટિભિર્ન્નિઘ્નતોસ્તીવ્રં રજસા બદ્ધવૈરયોઃ તયોર્દર્પાપહારાય પ્રબોધાય ચ દેવયોઃ

બન્ને રાગ અને દ્વેષથી ભરાઈ, મુઠીઓથી જોરદાર મારમારતા, એ યુદ્ધ તેમનો અહંકાર તોડવા અને તેમને જાગૃત કરવા માટે થયું.

મધ્યે સમાવિરભવલ્લિંગમૈશ્વરમદ્ભુતમ્ જ્વાલામાલાસહસ્રાઢ્યમપ્રમેયમનૌપમમ્

એ બંને વચ્ચે અચાનક એક અદ્ભુત, દિવ્ય લિંગ પ્રગટ થયું, જે હજારો જ્વાળાઓથી શોભિત, અપરિમિત અને અનન્ય હતું.

ક્ષયવૃદ્ધિવિનિર્મુક્તમાદિમધ્યાંતવર્જિતમ્ તસ્ય જ્વાલાસહસ્રેણ બ્રહ્મવિષ્ણૂ વિમોહિતૌ

તેમાં વધઘટ નહોતો, શરૂઆત, મધ્ય કે અંત કંઈ નહોતું; એની હજારો જ્વાળાઓથી બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ બંને ભ્રમિત થઈ ગયા.

વિસૃજ્ય યુદ્ધં કિં ત્વેતદિત્યચિંતયતાં તદા ન તયોસ્તસ્ય યાથાત્મ્યં પ્રબુદ્ધમભવદ્યદા

યુદ્ધ છોડી, બંને વિચારવા લાગ્યા: 'આ શું છે?' પણ એ બંને એના સાચા સ્વરૂપને સમજવા સમર્થ થયા નહીં.

તદા સમુદ્યતૌ સ્યાતાં તસ્યાદ્યંતં પરીક્ષિતુમ્

પછી બંનેએ એનું આરંભ અને અંત શોધવાનો નિશ્ચય કર્યો.

તત્ર હંસાકૃતિર્બ્રહ્મા વિશ્વતઃ પક્ષસંયુતઃ મનોનિલજવો ભૂત્વા ગતસ્તૂર્ધ્વં પ્રયત્નતઃ

ત્યાં બ્રહ્માજીએ હંસનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, ચારેય બાજુ પાંખો ફેલાવી, મન અને પવનના જોરે ઉપર જવા પ્રયત્ન કર્યો.

નારાયણોપિ વિશ્વાત્મા લીલાઞ્જનચયોપમમ્ વારાહમમિતં રૂપમસ્થાય ગતવાનધઃ

નારાયણ, સર્વજગતના આત્મા, કાજળ જેવી કાળી વારેહનું અનંત રૂપ ધારણ કરી, નીચે જવા લાગ્યા.

એવં વર્ષસહસ્રં તુ ત્વરન્ વિષ્ણુરધોગતઃ નાપશ્યદલ્પમપ્યસ્ય મૂલં લિંગસ્ય સૂકરઃ

આ રીતે, હજારો વર્ષ સુધી વિષ્ણુ વારેહ રૂપે ઝડપથી નીચે જતા રહ્યા, પણ લિંગનું મૂળ જરા પણ દેખાયું નહીં.

તાવત્કાલં ગતશ્ચોર્ધ્વં તસ્યાંતં જ્ઞાતુમિચ્છયા શ્રાંતોત્યંતમદૃષ્ટ્વાંતં પાપતાધઃ પિતામહઃ

એટલો જ સમય બ્રહ્મા ઉપર જવા પ્રયત્ન કરતા રહ્યા, અંત શોધવા માટે; પણ થાકી ગયા, અંત દેખાયો નહીં અને તેથી પાપમાં પડી ગયા.

તથૈવ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ શ્રાંતઃ સંવિગ્નલોચનઃ ક્લેશેન મહતા તૂર્ણમધસ્તાદુત્થિતો ઽભવત્

એ જ રીતે, ભગવાન વિષ્ણુ પણ ભારે થાકેલા અને ચિંતિત આંખો સાથે, મોટાં દુઃખથી પીડાઈને, ઝડપથી નીચેમાંથી ઊભા થયા.

સમાગતાવથાન્યોન્યં વિસ્મયસ્મેરવીક્ષણૌ માયયા મોહિતૌ શંભોઃ કૃત્યાકૃત્યં ન જગ્મતુઃ

પછી, બંને એકબીજાને મળ્યા ત્યારે, આશ્ચર્ય અને સ્મિતથી ભરેલી નજરે એકબીજાને જોયા; શંભુની માયાથી બંને મોહિત થયા હતા અને શું કરવું અને શું ન કરવું તે સમજાઈ ન આવ્યું.

પૃષ્ઠતઃ પાર્શ્વતસ્તસ્ય ચાગ્રતશ્ચ સ્થિતાવુભૌ પ્રણિપત્ય કિમાત્મેદમિત્યચિંતયતાં તદા

બંને, પાછળ, બાજુએ અને સામે ઊભા રહી, નમન કરીને વિચાર કરવા લાગ્યા: 'આ આત્મા શું છે?'

અથાવિરભવત્તત્ર સનાદં શબ્દલક્ષણમ્ ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદકમ્

એ સમયે ત્યાં ધ્વનિ સાથે, 'ઓમ' એ એક અક્ષરરૂપ બ્રહ્મ પ્રગટ થયું, જે બ્રહ્મને દર્શાવતું હતું.

તદપ્યવિદિતં તાવદ્બ્રહ્મણા વિષ્ણુના તથા રજસા તમસા ચિત્તં તયોર્યસ્માત્તિરસ્કૃતમ્

ત્યારે, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ, બંને એનું જ્ઞાન ન કરી શક્યા, કારણ કે તેમના મન રાજસ અને તમસથી ઢંકાઈ ગયા હતા.

તદા વિભક્તમભવચ્ચતુર્ધૈકં તદક્ષરમ્ અ ઉ મેતિ ત્રિમાત્રાભિઃ પરસ્તાચ્ચાર્ધમાત્રયા

પછી એ એક અક્ષર ચાર ભાગમાં વહેંચાઈ ગયું: 'અ', 'ઉ', 'મ' અને આ ત્રણ પછી અર્ધ માત્રા.

તત્રાકારઃ શ્રિતો ભાગે જ્વલલ્લિંગસ્ય દક્ષિણે ઉકારશ્ચોત્તરે તદ્વન્મકારસ્તસ્ય મધ્યતઃ

ત્યાં, તેજસ્વી લિંગના જમણા ભાગે 'અ' અવસ્થિત થયું, ડાબા ભાગે 'ઉ', અને મધ્યમાં 'મ' રાખવામાં આવ્યું.

અર્ધમાત્રાત્મકો નાદઃ શ્રૂયતે લિંગમૂર્ધનિ વિભક્તે ઽપિ તદા તસ્મિન્પ્રણવે પરમાક્ષરે

અર્ધ માત્રાવાળો નાદ લિંગના શિખરે સાંભળાય છે; એ રીતે વહેંચાયા છતાં, એ પરમ અક્ષર 'પ્રણવ' ત્યાં જ રહે છે.

વિભાવાર્થં ચ તૌ દેવૌ ન કિંચિદવજગ્મતુઃ વેદાત્મના તદાવ્યક્તઃ પ્રણવો વિકૃતિં ગતઃ

પ્રગટ થવા માટે, એ બંને દેવતાઓ કશું સમજી શક્યા નહીં; એ સમયે, વેદરૂપ અવ્યક્ત પ્રણવમાં પરિવર્તન થયું.

તત્રાકારો ઋગભવદુકારો યજુરવ્યયઃ મકારસ્સામ સંજાતો નાદસ્ત્વાથર્વણી શ્રુતિઃ

ત્યાં, 'અ' ઋગ્વેદ બની ગયું, અવિનાશી 'ઉ' યજુર્વેદ, 'મ' સામવેદ અને નાદ અથર્વણ શ્રુતિ બની.

ઋગયં સ્થાપયામાસ સમાસાત્ત્વર્થમાત્મનઃ રજોગુણેષુ બ્રહ્માણં મૂર્તિષ્વાદ્યં ક્રિયાસ્વપિ

ઋગ્વેદે પોતાના સારથી અર્થ સ્થાપ્યો: બ્રહ્મા, સર્વપ્રથમ સ્વરૂપમાં, ક્રિયાઓ અને રાજસ ગુણોમાં.

સૃષ્ટિં લોકેષુ પૃથિવીં તત્ત્વેષ્વાત્માનમવ્યયમ્ કલાધ્વનિ નિવૃત્તિં ચ સદ્યં બ્રહ્મસુ પઞ્ચસુ

સૃષ્ટિ બધા લોકોમાં, પૃથ્વી તત્ત્વોમાં, અવિનાશી આત્મા, કલાના માર્ગે નિવૃત્તિ અને તરત જ પાંચ બ્રહ્મામાં.

લિંગભાગેષ્વધોભાગં બીજાખ્યં કારણત્રયે ચતુઃષષ્ટિગુણૈશ્વર્યં બૌદ્ધં યદણિમાદિષુ

લિંગના નીચલા ભાગમાં, બીજરૂપ ત્રણ કારણોમાં, ચૌસઠ પ્રકારની ઐશ્વર્ય શક્તિઓ, જેમ કે અણિમા વગેરે.

તદિત્થમર્થૈર્દશભિર્વ્યાપ્તં વિશ્વમૃચા જગત્ અથોપસ્થાપયામાસ સ્વાર્થં દશવિધં યજુઃ

આ દસ અર્થોથી, ઋગ્વેદે સમગ્ર જગતને વ્યાપી લીધું; પછી યજુર્વેદે પોતાના દસ પ્રકારના અર્થ સ્થાપ્યા.

સત્ત્વં ગુણેષુ વિષ્ણું ચ મૂર્તિષ્વાદ્યં ક્રિયાસ્વપિ સ્થિતિં લોકેષ્વંતરિક્ષં વિદ્યાં તત્ત્વેષુ ચ ત્રિષુ

ગુણોમાં સત્ત્વ, સ્વરૂપોમાં વિષ્ણુ, ક્રિયાઓમાં પ્રથમ, લોકોમાં સ્થિતિ, મધ્યલોક, અને ત્રણ તત્ત્વોમાં જ્ઞાન.

કલાધ્વસુ પ્રતિષ્ઠાં ચ વામં બ્રહ્મસુ પઞ્ચસુ મધ્યં તુ લિંગભાગેષુ યોનિં ચ ત્રિષુ હેતુષુ

કલાના માર્ગોમાં સ્થાપના, પાંચ બ્રહ્મામાં ડાબી બાજુ, લિંગના ભાગોમાં મધ્ય, અને ત્રણ કારણોમાં યોની.

પ્રાકૃતં ચ યથૈશ્વર્યં તસ્માદ્વિશ્વં યજુર્મયમ્ તતોપસ્થાપયામાસ સામાર્થં દશધાત્મનઃ

જેમ છે તેમ પ્રાકૃત ઐશ્વર્ય; તેથી સમગ્ર જગત યજુર્વેદમય છે. પછી, સામવેદે પોતાના દસ પ્રકારના અર્થ સ્થાપ્યા.

તમોગુણેષ્વથો રુદ્રં મૂર્તિષ્વાદ્યં ક્રિયાસુ ચ સંહૃતિં ત્રિષુ લોકેષુ તત્ત્વેષુ શિવમુત્તમમ્

તમસ ગુણોમાં, સ્વરૂપોમાં અને ક્રિયાઓમાં પ્રથમ રુદ્ર, ત્રણ લોકોમાં સંહાર, અને તત્ત્વોમાં શ્રેષ્ઠ શિવ.