શિવપુરાણમ્

કસ્ત્વં વદેત્યમર્ષેણ પ્રહૃત્યોત્થાપ્ય માધવમ્ સ તુ હસ્તપ્રહારેણ તીવ્રેણાભિહતઃ ક્ષણાત્

ક્રોધથી માધવને ધક્કો મારીને જગાડ્યો અને પૂછ્યું: 'તુ કોણ છે? બોલ!' પણ વિષ્ણુને હાથના જોરદાર આઘાતથી તરત જ જાગી ઊઠ્યા.

પ્રબુદ્ધોત્થાય શયનાદ્દદર્શ પરમેષ્ઠિનમ્ તમાહ ચાંતસ્સંક્રુદ્ધઃ સ્વયમક્રુદ્ધવદ્ધરિઃ

જાગીને શય્યા પરથી ઊભા રહી, પરમેષ્ઠીને જોયા; હરિ અંદરથી ગુસ્સે હતા છતાં બહારથી શાંત રહીને બોલ્યા.

કુતસ્ત્વમાગતો વત્સ કસ્માત્ત્વં વ્યાકુલો વદ ઇતિ વિષ્ણુવચઃ શ્રુત્વા પ્રભુત્વગુણસૂચકમ્

'તુ ક્યાંથી આવ્યો છે, વત્સ? કેમ તુ વ્યાકુલ છે? બોલ.' વિષ્ણુના આ વચન સાંભળી, જેમાં તેમનો અધિકાર દર્શાતો હતો...

રજસા બદ્ધવૈરસ્તં બ્રહ્મા પુનરભાષત વત્સેતિ માં કુતો બ્રૂષે ગુરુઃ શિષ્યમિવાત્મનઃ

રાગ અને દ્વેષથી બંધાયેલા બ્રહ્માજીએ ફરી કહ્યું: 'તમે મને 'વત્સ' કેમ બોલાવો છો? જેમ ગુરુ પોતાને શિષ્યને બોલાવે એમ!'

માં ન જાનાસિ કિં નાથં પ્રપઞ્ચો યસ્ય મે કૃતિઃ ત્રિધાત્માનં વિભજ્યેદં સૃષ્ટ્વાથ પરિપાલ્યતે

શું તમે મને સ્વામી તરીકે ઓળખતા નથી? આ આખું જગત મારી રચના છે. હું પોતાને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી, આ સૃષ્ટિ બનાવી છે અને તેનું પાલન પણ કરું છું.

સંહરામિ નમે કશ્ચિત્સ્રષ્ટા જગતિ વિદ્યતે ઇત્યુક્તે સતિ સો ઽપ્યાહ બ્રહ્માણં વિષ્ણુરવ્યયઃ

'માત્ર હું જ સંહાર કરું છું; જગતમાં મારા સિવાય બીજો કોઈ સર્જનહાર નથી.' આવું તેણે કહ્યું ત્યારે અવિનાશી વિષ્ણુએ પણ બ્રહ્માજીને કહ્યું:

અહમેવાદિકર્તાસ્ય હર્તા ચ પરિપાલકઃ ભવાનપિ મમૈવાંગાદવતીર્ણઃ પુરાવ્યયાત્

'માત્ર હું જ આ જગતનો મૂળ સર્જનહાર, સંહારક અને પાલક છું. તમે પણ પ્રાચીન કાળે મારા શરીરમાંથી ઉતર્યા છો, અવિનાશીમાંથી.'

મન્નિયોગાત્ત્વમાત્માનં ત્રિધા કૃત્વા જગત્ત્રયમ્ સૃજસ્યવસિ ચાંતે તત્પુનઃ પ્રતિસૃજસ્યપિ

'મારા આદેશથી, તમે પોતાને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી, ત્રણેય લોકની રચના કરો છો, તેમનું પાલન કરો છો અને અંતે ફરીથી તેમનો સંહાર કરો છો.'

વિસ્મૃતોસિ જગન્નાથં નારાયણમનામયમ્ તવાપિ જનકં સાક્ષાન્મામેવમવમન્યસે

'તમે જગતના નિર્દોષ સ્વામી નારાયણને અને મને, તમારા સીધા જનકને પણ ભૂલી ગયા છો—એથી તમે મને અવગણો છો.'

તવાપરાધો નાસ્ત્યત્ર ભ્રાંતોસિ મમ માયયા મત્પ્રસાદાદિયં ભ્રાંતિરપૈષ્યતિ તવાચિરાત્

'અહીં તમારો કોઈ અપરાધ નથી; તમે મારી માયાથી ભ્રમિત થયા છો. મારા કૃપાથી, તમારો આ ભ્રમ ટૂંક સમયમાં દૂર થઈ જશે.'

શૃણુ સત્યં ચતુર્વક્ત્ર સર્વદેવેશ્વરો હ્યહમ્ કર્તા ભર્તા ચ હર્તા ચ ન મયાસ્તિ સમો વિભુઃ

'હે ચતુર્મુખ, સાચું સાંભળો: હું બધા દેવતાઓનો સ્વામી, સર્જનહાર, પાલક અને સંહારક છું. મારી સમાન શક્તિશાળી બીજું કોઈ નથી.'

એવમેવ વિવાદોભૂદ્બ્રહ્મવિષ્ણ્વોઃ પરસ્પરમ્ અભવચ્ચ મહાયુદ્ધં ભૈરવં રોમહર્ષણમ્

આ રીતે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ વચ્ચે વિવાદ થયો અને બંને વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું, જે જોઈને રોમાચંન થઇ જાય.

મુષ્ટિભિર્ન્નિઘ્નતોસ્તીવ્રં રજસા બદ્ધવૈરયોઃ તયોર્દર્પાપહારાય પ્રબોધાય ચ દેવયોઃ

બન્ને રાગ અને દ્વેષથી ભરાઈ, મુઠીઓથી જોરદાર મારમારતા, એ યુદ્ધ તેમનો અહંકાર તોડવા અને તેમને જાગૃત કરવા માટે થયું.

મધ્યે સમાવિરભવલ્લિંગમૈશ્વરમદ્ભુતમ્ જ્વાલામાલાસહસ્રાઢ્યમપ્રમેયમનૌપમમ્

એ બંને વચ્ચે અચાનક એક અદ્ભુત, દિવ્ય લિંગ પ્રગટ થયું, જે હજારો જ્વાળાઓથી શોભિત, અપરિમિત અને અનન્ય હતું.

ક્ષયવૃદ્ધિવિનિર્મુક્તમાદિમધ્યાંતવર્જિતમ્ તસ્ય જ્વાલાસહસ્રેણ બ્રહ્મવિષ્ણૂ વિમોહિતૌ

તેમાં વધઘટ નહોતો, શરૂઆત, મધ્ય કે અંત કંઈ નહોતું; એની હજારો જ્વાળાઓથી બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ બંને ભ્રમિત થઈ ગયા.

વિસૃજ્ય યુદ્ધં કિં ત્વેતદિત્યચિંતયતાં તદા ન તયોસ્તસ્ય યાથાત્મ્યં પ્રબુદ્ધમભવદ્યદા

યુદ્ધ છોડી, બંને વિચારવા લાગ્યા: 'આ શું છે?' પણ એ બંને એના સાચા સ્વરૂપને સમજવા સમર્થ થયા નહીં.

તદા સમુદ્યતૌ સ્યાતાં તસ્યાદ્યંતં પરીક્ષિતુમ્

પછી બંનેએ એનું આરંભ અને અંત શોધવાનો નિશ્ચય કર્યો.

તત્ર હંસાકૃતિર્બ્રહ્મા વિશ્વતઃ પક્ષસંયુતઃ મનોનિલજવો ભૂત્વા ગતસ્તૂર્ધ્વં પ્રયત્નતઃ

ત્યાં બ્રહ્માજીએ હંસનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, ચારેય બાજુ પાંખો ફેલાવી, મન અને પવનના જોરે ઉપર જવા પ્રયત્ન કર્યો.

નારાયણોપિ વિશ્વાત્મા લીલાઞ્જનચયોપમમ્ વારાહમમિતં રૂપમસ્થાય ગતવાનધઃ

નારાયણ, સર્વજગતના આત્મા, કાજળ જેવી કાળી વારેહનું અનંત રૂપ ધારણ કરી, નીચે જવા લાગ્યા.

એવં વર્ષસહસ્રં તુ ત્વરન્ વિષ્ણુરધોગતઃ નાપશ્યદલ્પમપ્યસ્ય મૂલં લિંગસ્ય સૂકરઃ

આ રીતે, હજારો વર્ષ સુધી વિષ્ણુ વારેહ રૂપે ઝડપથી નીચે જતા રહ્યા, પણ લિંગનું મૂળ જરા પણ દેખાયું નહીં.

તાવત્કાલં ગતશ્ચોર્ધ્વં તસ્યાંતં જ્ઞાતુમિચ્છયા શ્રાંતોત્યંતમદૃષ્ટ્વાંતં પાપતાધઃ પિતામહઃ

એટલો જ સમય બ્રહ્મા ઉપર જવા પ્રયત્ન કરતા રહ્યા, અંત શોધવા માટે; પણ થાકી ગયા, અંત દેખાયો નહીં અને તેથી પાપમાં પડી ગયા.

તથૈવ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ શ્રાંતઃ સંવિગ્નલોચનઃ ક્લેશેન મહતા તૂર્ણમધસ્તાદુત્થિતો ઽભવત્

એ જ રીતે, ભગવાન વિષ્ણુ પણ ભારે થાકેલા અને ચિંતિત આંખો સાથે, મોટાં દુઃખથી પીડાઈને, ઝડપથી નીચેમાંથી ઊભા થયા.

સમાગતાવથાન્યોન્યં વિસ્મયસ્મેરવીક્ષણૌ માયયા મોહિતૌ શંભોઃ કૃત્યાકૃત્યં ન જગ્મતુઃ

પછી, બંને એકબીજાને મળ્યા ત્યારે, આશ્ચર્ય અને સ્મિતથી ભરેલી નજરે એકબીજાને જોયા; શંભુની માયાથી બંને મોહિત થયા હતા અને શું કરવું અને શું ન કરવું તે સમજાઈ ન આવ્યું.

પૃષ્ઠતઃ પાર્શ્વતસ્તસ્ય ચાગ્રતશ્ચ સ્થિતાવુભૌ પ્રણિપત્ય કિમાત્મેદમિત્યચિંતયતાં તદા

બંને, પાછળ, બાજુએ અને સામે ઊભા રહી, નમન કરીને વિચાર કરવા લાગ્યા: 'આ આત્મા શું છે?'

અથાવિરભવત્તત્ર સનાદં શબ્દલક્ષણમ્ ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદકમ્

એ સમયે ત્યાં ધ્વનિ સાથે, 'ઓમ' એ એક અક્ષરરૂપ બ્રહ્મ પ્રગટ થયું, જે બ્રહ્મને દર્શાવતું હતું.

તદપ્યવિદિતં તાવદ્બ્રહ્મણા વિષ્ણુના તથા રજસા તમસા ચિત્તં તયોર્યસ્માત્તિરસ્કૃતમ્

ત્યારે, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ, બંને એનું જ્ઞાન ન કરી શક્યા, કારણ કે તેમના મન રાજસ અને તમસથી ઢંકાઈ ગયા હતા.

તદા વિભક્તમભવચ્ચતુર્ધૈકં તદક્ષરમ્ અ ઉ મેતિ ત્રિમાત્રાભિઃ પરસ્તાચ્ચાર્ધમાત્રયા

પછી એ એક અક્ષર ચાર ભાગમાં વહેંચાઈ ગયું: 'અ', 'ઉ', 'મ' અને આ ત્રણ પછી અર્ધ માત્રા.

તત્રાકારઃ શ્રિતો ભાગે જ્વલલ્લિંગસ્ય દક્ષિણે ઉકારશ્ચોત્તરે તદ્વન્મકારસ્તસ્ય મધ્યતઃ

ત્યાં, તેજસ્વી લિંગના જમણા ભાગે 'અ' અવસ્થિત થયું, ડાબા ભાગે 'ઉ', અને મધ્યમાં 'મ' રાખવામાં આવ્યું.

અર્ધમાત્રાત્મકો નાદઃ શ્રૂયતે લિંગમૂર્ધનિ વિભક્તે ઽપિ તદા તસ્મિન્પ્રણવે પરમાક્ષરે

અર્ધ માત્રાવાળો નાદ લિંગના શિખરે સાંભળાય છે; એ રીતે વહેંચાયા છતાં, એ પરમ અક્ષર 'પ્રણવ' ત્યાં જ રહે છે.