શિવપુરાણમ્

ભૂતાનિ ચેન્દ્રિયૈર્જાતા લીયન્તે ઽત્ર શિવાજ્ઞયા અત એવ શિવો લિંગો લિંગમાજ્ઞાપયેદ્યતઃ

પાંચ તત્વો અને ઇન્દ્રિયોથી સર્વે ઉત્પન્ન થાય છે અને શિવજીની આજ્ઞાથી એ બધું અહીં લય પામે છે; તેથી શિવજીએ લિંગરૂપ ધારણ કર્યું છે, કારણ કે બધાની આજ્ઞા લિંગમાંથી જ થાય છે.

યતો ન તદનાજ્ઞાતં કાર્યાય પ્રભવેત્સ્વતઃ તતો જાતસ્ય વિશ્વસ્ય તત્રૈવ વિલયો યતઃ

શિવજીની આજ્ઞા વિના કોઈ કાર્ય માટે કશું જ ઉત્પન્ન થતું નથી અને સમગ્ર જગતનું લય પણ એમાં જ થાય છે.

અનેન લિંગતાં તસ્ય ભવેન્નાન્યેન કેનચિત્ લિંગં ચ શિવયોર્દેહસ્તાભ્યાં યસ્માદધિષ્ઠિતમ્

માત્ર આથી જ શિવજીને લિંગરૂપ મળ્યું છે, બીજું કોઈ કારણ નથી; અને લિંગ એ શિવ અને શક્તિનું શરીર છે, કારણ કે એ બંનેથી તે સ્થાપિત છે.

અતસ્તત્ર શિવઃ સામ્બો નિત્યમેવ સમર્ચયેત્ લિંગવેદી મહાદેવી લિંગં સાક્ષાન્મહેશ્વરઃ

આથી ત્યાં શિવજી અને અંબાને હંમેશાં પૂજવા જોઈએ; લિંગ એ જ વિધિસ્થળ છે, મહાદેવી છે અને લિંગ સ્વયં મહેશ્વર છે.

તયોઃ સંપૂજનાદેવ સ ચ સા ચ સમર્ચિતૌ ન તયોર્લિંગદેહત્વં વિદ્યતે પરમાર્થતઃ

એ બંનેની પૂજા કરતાં શિવ અને શક્તિ બંને પૂજાય છે; વાસ્તવમાં, લિંગનું કોઈ દેહરૂપ એ બંનેને નથી.

યતસ્ત્વેતૌ વિશુદ્ધૌ તૌ દેહસ્તદુપચારતઃ તદેવ પરમા શક્તિઃ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

કારણ કે એ બંને શુદ્ધ છે, તેમનું શરીર માત્ર ઉપચારરૂપ છે; એ જ પરમ શક્તિ છે, પરમાત્મા શિવની.

શક્તિરાજ્ઞાં યદાદત્તે પ્રસૂતે તચ્ચરાચરમ્ ન તસ્ય મહિમા શક્યો વક્તું વર્ષશતૈરપિ

જ્યારે શક્તિ આજ્ઞા મેળવે છે ત્યારે તે આખું ચરાચર જગત ઉત્પન્ન કરે છે; એની મહિમા તો સો વર્ષમાં પણ વર્ણવી શકાય તેવી નથી.

યેનાદૌ મોહિતૌ સ્યાતાં બ્રહ્મનારાયણાવપિ પુરા ત્રિભુવનસ્યાસ્ય પ્રલયે સમુપસ્થિતે

જેની માયાથી શરૂઆતમાં બ્રહ્મા અને નારાયણ પણ મોહિત થઈ ગયા, જ્યારે ત્રણેય લોકનું પ્રલય નજીક આવ્યું હતું.

વારિશય્યાગતો વિષ્ણુઃ સુષ્વાપાનાકુલઃ સુખમ્ યદૃચ્છયા ગતસ્તત્ર બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

જળ ઉપર શયન કરતો વિષ્ણુ સુખપૂર્વક ઊંઘતો હતો; ત્યારે યથાસંભવ બ્રહ્મા, લોકપિતામહ, ત્યાં આવ્યા.

દદર્શ પુણ્ડરીકાક્ષં સ્વપન્તં તમનાકુલમ્ માયયા મોહિતઃ શમ્ભોર્વિષ્ણુમાહ પિતામહઃ

બ્રહ્માએ કમળનેત્ર વિષ્ણુને ઊંઘતો અને નિરાંતિથી જોયો; શંભુની માયાથી મોહિત થઈ, બ્રહ્માએ વિષ્ણુને કહ્યું.

કસ્ત્વં વદેત્યમર્ષેણ પ્રહૃત્યોત્થાપ્ય માધવમ્ સ તુ હસ્તપ્રહારેણ તીવ્રેણાભિહતઃ ક્ષણાત્

ક્રોધથી માધવને ધક્કો મારીને જગાડ્યો અને પૂછ્યું: 'તુ કોણ છે? બોલ!' પણ વિષ્ણુને હાથના જોરદાર આઘાતથી તરત જ જાગી ઊઠ્યા.

પ્રબુદ્ધોત્થાય શયનાદ્દદર્શ પરમેષ્ઠિનમ્ તમાહ ચાંતસ્સંક્રુદ્ધઃ સ્વયમક્રુદ્ધવદ્ધરિઃ

જાગીને શય્યા પરથી ઊભા રહી, પરમેષ્ઠીને જોયા; હરિ અંદરથી ગુસ્સે હતા છતાં બહારથી શાંત રહીને બોલ્યા.

કુતસ્ત્વમાગતો વત્સ કસ્માત્ત્વં વ્યાકુલો વદ ઇતિ વિષ્ણુવચઃ શ્રુત્વા પ્રભુત્વગુણસૂચકમ્

'તુ ક્યાંથી આવ્યો છે, વત્સ? કેમ તુ વ્યાકુલ છે? બોલ.' વિષ્ણુના આ વચન સાંભળી, જેમાં તેમનો અધિકાર દર્શાતો હતો...

રજસા બદ્ધવૈરસ્તં બ્રહ્મા પુનરભાષત વત્સેતિ માં કુતો બ્રૂષે ગુરુઃ શિષ્યમિવાત્મનઃ

રાગ અને દ્વેષથી બંધાયેલા બ્રહ્માજીએ ફરી કહ્યું: 'તમે મને 'વત્સ' કેમ બોલાવો છો? જેમ ગુરુ પોતાને શિષ્યને બોલાવે એમ!'

માં ન જાનાસિ કિં નાથં પ્રપઞ્ચો યસ્ય મે કૃતિઃ ત્રિધાત્માનં વિભજ્યેદં સૃષ્ટ્વાથ પરિપાલ્યતે

શું તમે મને સ્વામી તરીકે ઓળખતા નથી? આ આખું જગત મારી રચના છે. હું પોતાને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી, આ સૃષ્ટિ બનાવી છે અને તેનું પાલન પણ કરું છું.

સંહરામિ નમે કશ્ચિત્સ્રષ્ટા જગતિ વિદ્યતે ઇત્યુક્તે સતિ સો ઽપ્યાહ બ્રહ્માણં વિષ્ણુરવ્યયઃ

'માત્ર હું જ સંહાર કરું છું; જગતમાં મારા સિવાય બીજો કોઈ સર્જનહાર નથી.' આવું તેણે કહ્યું ત્યારે અવિનાશી વિષ્ણુએ પણ બ્રહ્માજીને કહ્યું:

અહમેવાદિકર્તાસ્ય હર્તા ચ પરિપાલકઃ ભવાનપિ મમૈવાંગાદવતીર્ણઃ પુરાવ્યયાત્

'માત્ર હું જ આ જગતનો મૂળ સર્જનહાર, સંહારક અને પાલક છું. તમે પણ પ્રાચીન કાળે મારા શરીરમાંથી ઉતર્યા છો, અવિનાશીમાંથી.'

મન્નિયોગાત્ત્વમાત્માનં ત્રિધા કૃત્વા જગત્ત્રયમ્ સૃજસ્યવસિ ચાંતે તત્પુનઃ પ્રતિસૃજસ્યપિ

'મારા આદેશથી, તમે પોતાને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી, ત્રણેય લોકની રચના કરો છો, તેમનું પાલન કરો છો અને અંતે ફરીથી તેમનો સંહાર કરો છો.'

વિસ્મૃતોસિ જગન્નાથં નારાયણમનામયમ્ તવાપિ જનકં સાક્ષાન્મામેવમવમન્યસે

'તમે જગતના નિર્દોષ સ્વામી નારાયણને અને મને, તમારા સીધા જનકને પણ ભૂલી ગયા છો—એથી તમે મને અવગણો છો.'

તવાપરાધો નાસ્ત્યત્ર ભ્રાંતોસિ મમ માયયા મત્પ્રસાદાદિયં ભ્રાંતિરપૈષ્યતિ તવાચિરાત્

'અહીં તમારો કોઈ અપરાધ નથી; તમે મારી માયાથી ભ્રમિત થયા છો. મારા કૃપાથી, તમારો આ ભ્રમ ટૂંક સમયમાં દૂર થઈ જશે.'

શૃણુ સત્યં ચતુર્વક્ત્ર સર્વદેવેશ્વરો હ્યહમ્ કર્તા ભર્તા ચ હર્તા ચ ન મયાસ્તિ સમો વિભુઃ

'હે ચતુર્મુખ, સાચું સાંભળો: હું બધા દેવતાઓનો સ્વામી, સર્જનહાર, પાલક અને સંહારક છું. મારી સમાન શક્તિશાળી બીજું કોઈ નથી.'

એવમેવ વિવાદોભૂદ્બ્રહ્મવિષ્ણ્વોઃ પરસ્પરમ્ અભવચ્ચ મહાયુદ્ધં ભૈરવં રોમહર્ષણમ્

આ રીતે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ વચ્ચે વિવાદ થયો અને બંને વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું, જે જોઈને રોમાચંન થઇ જાય.

મુષ્ટિભિર્ન્નિઘ્નતોસ્તીવ્રં રજસા બદ્ધવૈરયોઃ તયોર્દર્પાપહારાય પ્રબોધાય ચ દેવયોઃ

બન્ને રાગ અને દ્વેષથી ભરાઈ, મુઠીઓથી જોરદાર મારમારતા, એ યુદ્ધ તેમનો અહંકાર તોડવા અને તેમને જાગૃત કરવા માટે થયું.

મધ્યે સમાવિરભવલ્લિંગમૈશ્વરમદ્ભુતમ્ જ્વાલામાલાસહસ્રાઢ્યમપ્રમેયમનૌપમમ્

એ બંને વચ્ચે અચાનક એક અદ્ભુત, દિવ્ય લિંગ પ્રગટ થયું, જે હજારો જ્વાળાઓથી શોભિત, અપરિમિત અને અનન્ય હતું.

ક્ષયવૃદ્ધિવિનિર્મુક્તમાદિમધ્યાંતવર્જિતમ્ તસ્ય જ્વાલાસહસ્રેણ બ્રહ્મવિષ્ણૂ વિમોહિતૌ

તેમાં વધઘટ નહોતો, શરૂઆત, મધ્ય કે અંત કંઈ નહોતું; એની હજારો જ્વાળાઓથી બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ બંને ભ્રમિત થઈ ગયા.

વિસૃજ્ય યુદ્ધં કિં ત્વેતદિત્યચિંતયતાં તદા ન તયોસ્તસ્ય યાથાત્મ્યં પ્રબુદ્ધમભવદ્યદા

યુદ્ધ છોડી, બંને વિચારવા લાગ્યા: 'આ શું છે?' પણ એ બંને એના સાચા સ્વરૂપને સમજવા સમર્થ થયા નહીં.

તદા સમુદ્યતૌ સ્યાતાં તસ્યાદ્યંતં પરીક્ષિતુમ્

પછી બંનેએ એનું આરંભ અને અંત શોધવાનો નિશ્ચય કર્યો.

તત્ર હંસાકૃતિર્બ્રહ્મા વિશ્વતઃ પક્ષસંયુતઃ મનોનિલજવો ભૂત્વા ગતસ્તૂર્ધ્વં પ્રયત્નતઃ

ત્યાં બ્રહ્માજીએ હંસનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, ચારેય બાજુ પાંખો ફેલાવી, મન અને પવનના જોરે ઉપર જવા પ્રયત્ન કર્યો.

નારાયણોપિ વિશ્વાત્મા લીલાઞ્જનચયોપમમ્ વારાહમમિતં રૂપમસ્થાય ગતવાનધઃ

નારાયણ, સર્વજગતના આત્મા, કાજળ જેવી કાળી વારેહનું અનંત રૂપ ધારણ કરી, નીચે જવા લાગ્યા.