શિવપુરાણમ્

દેવમાતારુન્ધતી ચ સર્વાઃ ખલુ પતિવ્રતાઃ શિવાર્ચનરતો નિત્યં શ્રીમત્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ

દેવમાતા અને અરુંધતી, આ બધાજ પતિવ્રતા, શિવપૂજામાં સદાય તત્પર, તેજસ્વી અને સૌમ્ય સ્વરૂપ ધરાવનારી છે.

પ્રથમાવરણે વેદાંશ્ચતુરો વા પ્રપૂજયેત્ ઇતિહાસપુરાણાનિ દ્વિતીયાવરણે પુનઃ

પ્રથમ વાડમાં, ચારેય વેદોનું પૂજન કરવું; બીજી વાડમાં, ઇતિહાસ અને પુરાણોનું પૂજન કરવું.

તૃતીયાવરણે પશ્ચાદ્ધર્મશાસ્ત્રપુરસ્સરાઃ વૈદિક્યો નિખિલા વિદ્યાઃ પૂજ્યા એવ સમંતતઃ

ત્રીજી વાડમાં, પછી, ધર્મશાસ્ત્રો અને વેદથી જોડાયેલી તમામ વિદ્યા, સર્વત્ર પૂજનીય છે.

પૂર્વાદિપુરતો વેદાસ્તદન્યે તુ યથારુચિ અષ્ટધા વા ચતુર્ધા વા કૃત્વા પૂજાં સમંતતઃ

પૂર્વ તરફથી આગળ, વેદો અને અન્ય ગ્રંથો, પોતાની ઇચ્છા મુજબ, આઠ ભાગ કે ચાર ભાગમાં વહેંચીને સર્વત્ર પૂજવા.

એવં બ્રહ્માણમભ્યર્ચ્ય ત્રિભિરાવરણૈર્યુતમ્ દક્ષિણે પશ્ચિમે પશ્ચાદ્રુદ્રં સાવરણં યજેત્

આ રીતે, ત્રણ વાડવાળાં બ્રહ્માનું પૂજન કર્યા પછી, દક્ષિણ અને પછી પશ્ચિમ તરફ રુદ્ર અને તેની વાડનું પૂજન કરવું.

તસ્ય બ્રહ્મષડંગાનિ પ્રથમાવરણં સ્મૃતમ્ દ્વિતીયાવરણે ચૈવ વિદ્યેશ્વરમયં તથા

બ્રહ્માના છ અંગો પ્રથમ વાડ ગણાય છે; બીજી વાડમાં વિદ્યા-ઈશ્વરોનો સમાવેશ થાય છે.

તૃતીયાવરણે ભેદો વિદ્યતે સ તુ કથ્યતે ચતસ્રો મૂર્તયસ્તસ્ય પૂજ્યાઃ પૂર્વાદિતઃ ક્રમાત્

ત્રીજી વાડમાં વિશેષતા છે, જે હવે કહેવામાં આવે છે: પૂર્વ તરફથી શરૂ કરીને તેની ચાર મૂર્તિઓનું ક્રમશઃ પૂજન કરવું.

ત્રિગુણાસ્સકલો દેવઃ પુરસ્તાચ્છિવસંજ્ઞકઃ રાજસો દક્ષિણે બ્રહ્મા સૃષ્ટિકૃત્પૂજ્યતે ભવઃ

ત્રણ ગુણોથી યુક્ત દેવ, પૂર્વમાં શિવ નામે પૂજાય છે; દક્ષિણમાં રાજસ ગુણવાળો બ્રહ્મા, સર્જનહાર ભવ તરીકે પૂજાય છે.

તામસઃ પશ્ચિમે ચાગ્નિઃ પૂજ્યસ્સંહારકો હરઃ સાત્ત્વિકસ્સુખકૃત્સૌમ્યે વિષ્ણુર્વિશ્વપતિર્મૃડઃ

પશ્ચિમમાં, તામસ ગુણવાળો અગ્નિ, સંહારક હર તરીકે પૂજાય છે; ઉત્તર તરફ, સાક્ષાત્ સુખ આપનાર, સાત્ત્વિક ગુણવાળો, વિશ્વના સ્વામી શ્રીવિષ્ણુ, મૃડ રૂપે પૂજાય છે.

એવં પશ્ચિમદિગ્ભાગે શમ્ભોઃ ષડ્વિંશકં શિવમ્ સમભ્યર્ચ્યોત્તરે પાર્શ્વે તતો વૈકુંઠમર્ચયેત્

આ રીતે, પશ્ચિમ દિશામાં શિવના છવીસ સ્વરૂપોનું પૂજન કર્યા પછી, પછી ઉત્તર બાજુ વૈકુંઠનું પૂજન કરવું.

વાસુદેવં પુરસ્કૃત્વા પ્રથમાવરણે યજેત્ અનિરુદ્ધં દક્ષિણતઃ પ્રદ્યુમ્નં પશ્ચિમે તતઃ

વાસુદેવને આગળ રાખીને, પ્રથમ વાડમાં તેનું પૂજન કરવું; દક્ષિણમાં અનિરુદ્ધ, પછી પશ્ચિમમાં પ્રદ્યુમ્નનું પૂજન કરવું.

સૌમ્યે સંકર્ષણં પશ્ચાદ્વ્યત્યસ્તૌ વા યજેદિમૌ પ્રથમાવરણં પ્રોક્તં દ્વિતીયાવરણં શુભમ્

ઉત્તર બાજુ સૌમ્ય દિશામાં સંકર્ષણનું પછી પૂજન કરવું; અથવા આ બેની જગ્યાઓ બદલી શકાય. આ પ્રથમ વાડ કહેવાય છે; બીજી વાડ શુભ છે.

મત્સ્યઃ કૂર્મો વરાહશ્ચ નરસિંહોથ વામનઃ રામશ્ચાન્યતમઃ કૃષ્ણો ભવાનશ્વમુખોપિ ચ

મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, નરસિંહ, વામન, રામ, અન્ય કોઈપણ, કૃષ્ણ, ભવ અને અશ્વમુખ પણ.

તૃતીયાવરણે ચક્રુઃ પૂર્વભાગે સમર્ચયેત્ નારાયણાખ્યાં યામ્યેસ્ત્રં ક્વચિદવ્યાહતં યજેત્

ત્રીજા વળયમાં, પૂર્વ દિશામાં નારાયણ સ્વરૂપની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી, દક્ષિણ તરફ યમના શસ્ત્રને જ્યાં અવરોધ ન હોય ત્યાં યજ્ઞ કરવો.

પશ્ચિમે પાંચજન્યં ચ શાર્ઙ્ગંધનુરથોત્તરે એવં ત્ર્યાવરણૈઃ સાક્ષાદ્વિશ્વાખ્યાં પરમં હરિમ્

પશ્ચિમ દિશામાં પાંચજન્ય શંખની અને ઉત્તર દિશામાં શારંગ ધનુષ્યની પૂજા કરવી; આ રીતે ત્રણ વળયોમાં, વિશ્વરૂપ પરમ હરિની સીધી પૂજા કરવી.

મહાવિષ્ણું સદાવિષ્ણું મૂર્તીકૃત્ય સમર્ચયેત્ ઇત્થં વિષ્ણોશ્ચતુર્વ્યૂહક્રમાન્મૂર્તિચતુષ્ટયમ્ પૂજયિત્વા ચ તચ્છક્તીશ્ચતસ્રઃ પુજયેત્ક્રમાત્

મહાવિષ્ણુ, સદા રહેનારા વિષ્ણુને સ્વરૂપમાં સ્થાપિત કરી હંમેશા પૂજા કરવી; પછી વિષ્ણુના ચતુર્વ્યુહ પ્રમાણે ચાર સ્વરૂપોની પૂજા કરીને, તેમની ચાર શક્તિઓની પણ ક્રમશઃ પૂજા કરવી.

પ્રભામાગ્નેયદિગ્ભાગે નૈરૃતે તુ સરસ્વતીમ્ ગણાંબિકા ચ વાયવ્યે લક્ષ્મીં રૌદ્રે સમર્ચયેત્

અગ્નિ દિશામાં પ્રભાની, દક્ષિણપશ્ચિમમાં સરસ્વતીની, ઉત્તરપશ્ચિમમાં ગણાંબિકા અને ઉત્તર દિશામાં લક્ષ્મી તથા પશ્ચિમમાં રૌદ્રીની પૂજા કરવી.

એવં ભાન્વાદિમૂર્તીનાં તચ્છક્તીનામનંતરમ્ પૂજાં વિધાય લોકેશાંસ્તત્રૈવાવરણે યજેત્

આ રીતે, ભાનુથી આરંભે જે સ્વરૂપો અને તેમની શક્તિઓ છે, તેમની વિધિવત્ પૂજા કર્યા પછી, એ જ વળયમાં લોકપાલોની પણ પૂજા કરવી.

ઇન્દ્રમગ્નિં યમં ચૈવ નિરૃતિં વરુણં તથા વાયું સોમં કુબેરં ચ પશ્ચાદીશાનમર્ચયેત્

ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ, નિૃતિ, વરુણ, વાયુ, સોમ, કુબેર અને પછી ઈશાનની ક્રમશઃ પૂજા કરવી.

એવં ચતુર્થાવરણં પૂજયિત્વા વિધાનતઃ આયુધાનિ મહેશસ્ય પશ્ચાદ્બાંહ્યં સમર્ચયેત્

આ રીતે, ચોથા વળયની વિધિપૂર્વક પૂજા કર્યા પછી, મહેશના શસ્ત્રોની બહાર પશ્ચિમ દિશામાં પૂજા કરવી.

શ્રીમન્ત્રિશૂલમૈશાને વજ્રં માહેન્દ્રદિઙ્મુખે પરશું વહ્નિદિગ્ભાગે યામ્યે સાયકમર્ચયેત્

ઈશાનના ત્રિશૂલની પૂર્વ દિશામાં, વજ્રની ઈન્દ્ર દિશામાં, પરશુની અગ્નિ દિશામાં અને બાણની દક્ષિણ દિશામાં પૂજા કરવી.

નૈરૃતે તુ યજેત્ખડ્ગં પાશં વારુણગોચરે અંકુશં મારુતે ભાગે પિનાકં ચોત્તરે યજેત્

દક્ષિણપશ્ચિમમાં ખડગની, વરુણ દિશામાં પાશની, વાયુ દિશામાં અંકુશની અને ઉત્તર દિશામાં પિનાક ધનુષ્યની પૂજા કરવી.

પશ્ચિમાભિમુખં રૌદ્રં ક્ષેત્રપાલં સમર્ચયેત્ પઞ્ચમાવરણં ચૈવ સમ્પૂજ્યાનન્તરં બહિઃ

પશ્ચિમ તરફ મોઢું કરીને રૌદ્ર ક્ષેત્રપાલની પૂજા કરવી; અને પાંચમા વળયની પૂજા પૂર્ણ કર્યા પછી બહાર પણ પૂજા કરવી.

સર્વાવરણદેવાનાં બહિર્વા પઞ્ચમે ઽથવા પઞ્ચમે માતૃભિસ્સાર્ધં મહોક્ષ પુરતો યજેત્

બધા વળયના દેવતાઓની બહાર, અથવા પાંચમા વળયમાં, માતાઓ સાથે મહોક્ષની આગળ પૂજા કરવી.

તતઃ સમંતતઃ પૂજ્યાસ્સર્વા વૈ દેવયોનયઃ ખેચરા ઋષયસ્સિદ્ધા દૈત્યા યક્ષાશ્ચ રાક્ષસાઃ

પછી, સર્વત્ર બધા દેવયોનિઓ, આકાશમાં રહેતા, ઋષિઓ, સિદ્ધો, દૈત્યો, યક્ષો અને રાક્ષસો વગેરેની પૂજા કરવી.

અનંતાદ્યાશ્ચ નાગેંદ્રા નાગૈસ્તત્તત્કુલોદ્ભવૈઃ ડાકિનીભૂતવેતાલપ્રેતભૈરવનાયકાઃ

અનંતથી આરંભે જે નાગરાજાઓ અને તેમના કુળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા નાગો, ડાકિનીઓ, ભૂતો, વેતાળ, પ્રેત અને ભૈરવના મુખ્યઓની પૂજા કરવી.

પાતાલવાસિનશ્ચાન્યે નાનાયોનિસમુદ્ભવાઃ નદ્યસ્સમુદ્રા ગિરયઃ કાનનાનિ સરાંસિ ચ

પાતાળમાં રહેતા અન્ય વિવિધ યોનિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા, નદીઓ, સમુદ્રો, પર્વતો, જંગલો અને સરોવર વગેરેની પૂજા કરવી.

પશવઃ પક્ષિણો વૃક્ષાઃ કીટાદ્યાઃ ક્ષુદ્રયોનયઃ નરાશ્ચ વિવિધાકારા મૃગાશ્ચ ક્ષુદ્રયોનયઃ

પશુ, પક્ષીઓ, વૃક્ષો, કીટાદિ નાના જીવ, વિવિધ સ્વરૂપના મનુષ્યો અને નાના વંશના મૃગોની પૂજા કરવી.

ભુવનાન્યન્તરણ્ડસ્ય તતો બ્રહ્માણ્ડકોટયઃ બહિરંડાન્યસંખ્યાનિ ભુવનાનિ સહાધિપૈઃ

અંડકોષના અંદરના લોક, પછી અનંત બ્રહ્માંડો, બહારના અસંખ્ય અંડકો અને તેમના અધિપતિઓ સાથે લોકોની પૂજા કરવી.