શિવપુરાણમ્

ગ્રામણ્યશ્ચ તથા યક્ષાન્યાતુધાનાંસ્તથા હયાન્ સપ્તચ્છંદોમયાંશ્ચૈવ વાલખિલ્યાંશ્ચ પૂજયેત્

ગ્રામણ, યક્ષ, યાતુધાન, ઘોડા, સાત છંદમય જૂથો અને વાલખિલ્ય પણ પૂજવા યોગ્ય છે.

એવં તૃતીયાવરણે સમભ્યર્ચ્ય દિવાકરમ્ બ્રહ્માણમર્ચયેત્પશ્ચાત્ત્રિભિરાવરણૈઃ સહઃ

આ રીતે ત્રીજા આવરણમાં દિવાકરનું પૂજન કરીને, પછી ત્રણ આવરણ સાથે બ્રહ્માનું પૂજન કરવું જોઈએ.

હિરણ્યગર્ભં પૂર્વસ્યાં વિરાજં દક્ષિણે તતઃ કાલં પશ્ચિમદિગ્ભાગે પુરુષં ચોત્તરે યજેત્

પૂર્વ દિશામાં હિરણ્યગર્ભ, દક્ષિણમાં વિરાટ, પશ્ચિમમાં કાળ અને ઉત્તર દિશામાં પુરુષનું પૂજન કરવું જોઈએ.

હિરણ્યગર્ભઃ પ્રથમો બ્રહ્મા કમલસન્નિભઃ કાલો જાત્યંજનપ્રખ્યઃ પુરુષઃ સ્ફટિકોપમઃ

હિરણ્યગર્ભ પ્રથમ છે, બ્રહ્મા કમળ જેવો છે; કાળ કાજળ જેવો છે અને પુરુષ સ્ફટિક જેવો છે.

ત્રિગુણો રાજસશ્ચૈવ તામસઃ સાત્ત્વિકસ્તથા ચત્વાર એતે ક્રમશઃ પ્રથમાવરણે સ્થિતાઃ

ત્રણ ગુણો – રાજસ, તામસ અને સાક્ષાત્ સત્ત્વ – ધરાવનારા આ ચારેય, ક્રમશઃ, પ્રથમ આવરણમાં સ્થિત છે.

દ્વિતીયાવરણે પૂજ્યાઃ પૂર્વાદિપરિતઃ ક્રમાત્ સનત્કુમારઃ સનકઃ સનંદશ્ચ સનાતનઃ

બીજી વાડમાં, પૂર્વ તરફથી અને પછી ચારે બાજુ ક્રમશઃ સનત્કુમાર, સનક, સનંદન અને સનાતનનું પૂજન કરવું.

તૃતીયાવરણે પશ્ચાદર્ચયેચ્ચ પ્રજાપતીન્ અષ્ટૌ પૂર્વાંશ્ચ પૂર્વાદૌ ત્રીન્પ્રાક્પશ્ચાદનુક્રમાત્

ત્રીજી વાડમાં, પછી, આઠ પ્રજાપતિઓનું પૂજન કરવું અને તેમના પૂર્વે, પૂર્વ તરફથી શરૂ કરીને ત્રણ જણાનું પણ ક્રમશઃ પૂજન કરવું.

દક્ષો રુચિર્ભૃગુશ્ચૈવ મરીચિશ્ચ તથાંગિરાઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુરત્રિશ્ચ કશ્યપઃ

દક્ષ, રૂચિ, ભૃગુ, મરીચિ, અંંગિરા, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, અત્રિ અને કશ્યપ—

વસિષ્ઠશ્ચેતિ વિખ્યાતાઃ પ્રજાનાં પતયસ્ત્વિમે તેષાં ભાર્યાશ્ચ તૈસ્સાર્ધં પૂજનીયા યથાક્રમમ્

વશિષ્ઠ—આ બધા પ્રજાપતિ તરીકે જાણીતા છે; તેમનાં પત્નીઓનું પણ તેમના સાથે, યોગ્ય ક્રમમાં પૂજન કરવું.

પ્રસૂતિશ્ચ તથા ઽ ઽકૂતિઃ ખ્યાતિઃ સમ્ભૂતિરેવ ચ ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ક્ષમા ચૈવ સન્નતિશ્ચાનસૂયકા

પ્રસૂતિ, આકૂતિ, ખ્યાતિ, સંભૂતિ, ધૃતિ, સ્મૃતિ, ક્ષમા, સન્નતિ અને અનસૂયા—

દેવમાતારુન્ધતી ચ સર્વાઃ ખલુ પતિવ્રતાઃ શિવાર્ચનરતો નિત્યં શ્રીમત્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ

દેવમાતા અને અરુંધતી, આ બધાજ પતિવ્રતા, શિવપૂજામાં સદાય તત્પર, તેજસ્વી અને સૌમ્ય સ્વરૂપ ધરાવનારી છે.

પ્રથમાવરણે વેદાંશ્ચતુરો વા પ્રપૂજયેત્ ઇતિહાસપુરાણાનિ દ્વિતીયાવરણે પુનઃ

પ્રથમ વાડમાં, ચારેય વેદોનું પૂજન કરવું; બીજી વાડમાં, ઇતિહાસ અને પુરાણોનું પૂજન કરવું.

તૃતીયાવરણે પશ્ચાદ્ધર્મશાસ્ત્રપુરસ્સરાઃ વૈદિક્યો નિખિલા વિદ્યાઃ પૂજ્યા એવ સમંતતઃ

ત્રીજી વાડમાં, પછી, ધર્મશાસ્ત્રો અને વેદથી જોડાયેલી તમામ વિદ્યા, સર્વત્ર પૂજનીય છે.

પૂર્વાદિપુરતો વેદાસ્તદન્યે તુ યથારુચિ અષ્ટધા વા ચતુર્ધા વા કૃત્વા પૂજાં સમંતતઃ

પૂર્વ તરફથી આગળ, વેદો અને અન્ય ગ્રંથો, પોતાની ઇચ્છા મુજબ, આઠ ભાગ કે ચાર ભાગમાં વહેંચીને સર્વત્ર પૂજવા.

એવં બ્રહ્માણમભ્યર્ચ્ય ત્રિભિરાવરણૈર્યુતમ્ દક્ષિણે પશ્ચિમે પશ્ચાદ્રુદ્રં સાવરણં યજેત્

આ રીતે, ત્રણ વાડવાળાં બ્રહ્માનું પૂજન કર્યા પછી, દક્ષિણ અને પછી પશ્ચિમ તરફ રુદ્ર અને તેની વાડનું પૂજન કરવું.

તસ્ય બ્રહ્મષડંગાનિ પ્રથમાવરણં સ્મૃતમ્ દ્વિતીયાવરણે ચૈવ વિદ્યેશ્વરમયં તથા

બ્રહ્માના છ અંગો પ્રથમ વાડ ગણાય છે; બીજી વાડમાં વિદ્યા-ઈશ્વરોનો સમાવેશ થાય છે.

તૃતીયાવરણે ભેદો વિદ્યતે સ તુ કથ્યતે ચતસ્રો મૂર્તયસ્તસ્ય પૂજ્યાઃ પૂર્વાદિતઃ ક્રમાત્

ત્રીજી વાડમાં વિશેષતા છે, જે હવે કહેવામાં આવે છે: પૂર્વ તરફથી શરૂ કરીને તેની ચાર મૂર્તિઓનું ક્રમશઃ પૂજન કરવું.

ત્રિગુણાસ્સકલો દેવઃ પુરસ્તાચ્છિવસંજ્ઞકઃ રાજસો દક્ષિણે બ્રહ્મા સૃષ્ટિકૃત્પૂજ્યતે ભવઃ

ત્રણ ગુણોથી યુક્ત દેવ, પૂર્વમાં શિવ નામે પૂજાય છે; દક્ષિણમાં રાજસ ગુણવાળો બ્રહ્મા, સર્જનહાર ભવ તરીકે પૂજાય છે.

તામસઃ પશ્ચિમે ચાગ્નિઃ પૂજ્યસ્સંહારકો હરઃ સાત્ત્વિકસ્સુખકૃત્સૌમ્યે વિષ્ણુર્વિશ્વપતિર્મૃડઃ

પશ્ચિમમાં, તામસ ગુણવાળો અગ્નિ, સંહારક હર તરીકે પૂજાય છે; ઉત્તર તરફ, સાક્ષાત્ સુખ આપનાર, સાત્ત્વિક ગુણવાળો, વિશ્વના સ્વામી શ્રીવિષ્ણુ, મૃડ રૂપે પૂજાય છે.

એવં પશ્ચિમદિગ્ભાગે શમ્ભોઃ ષડ્વિંશકં શિવમ્ સમભ્યર્ચ્યોત્તરે પાર્શ્વે તતો વૈકુંઠમર્ચયેત્

આ રીતે, પશ્ચિમ દિશામાં શિવના છવીસ સ્વરૂપોનું પૂજન કર્યા પછી, પછી ઉત્તર બાજુ વૈકુંઠનું પૂજન કરવું.

વાસુદેવં પુરસ્કૃત્વા પ્રથમાવરણે યજેત્ અનિરુદ્ધં દક્ષિણતઃ પ્રદ્યુમ્નં પશ્ચિમે તતઃ

વાસુદેવને આગળ રાખીને, પ્રથમ વાડમાં તેનું પૂજન કરવું; દક્ષિણમાં અનિરુદ્ધ, પછી પશ્ચિમમાં પ્રદ્યુમ્નનું પૂજન કરવું.

સૌમ્યે સંકર્ષણં પશ્ચાદ્વ્યત્યસ્તૌ વા યજેદિમૌ પ્રથમાવરણં પ્રોક્તં દ્વિતીયાવરણં શુભમ્

ઉત્તર બાજુ સૌમ્ય દિશામાં સંકર્ષણનું પછી પૂજન કરવું; અથવા આ બેની જગ્યાઓ બદલી શકાય. આ પ્રથમ વાડ કહેવાય છે; બીજી વાડ શુભ છે.

મત્સ્યઃ કૂર્મો વરાહશ્ચ નરસિંહોથ વામનઃ રામશ્ચાન્યતમઃ કૃષ્ણો ભવાનશ્વમુખોપિ ચ

મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, નરસિંહ, વામન, રામ, અન્ય કોઈપણ, કૃષ્ણ, ભવ અને અશ્વમુખ પણ.

તૃતીયાવરણે ચક્રુઃ પૂર્વભાગે સમર્ચયેત્ નારાયણાખ્યાં યામ્યેસ્ત્રં ક્વચિદવ્યાહતં યજેત્

ત્રીજા વળયમાં, પૂર્વ દિશામાં નારાયણ સ્વરૂપની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી, દક્ષિણ તરફ યમના શસ્ત્રને જ્યાં અવરોધ ન હોય ત્યાં યજ્ઞ કરવો.

પશ્ચિમે પાંચજન્યં ચ શાર્ઙ્ગંધનુરથોત્તરે એવં ત્ર્યાવરણૈઃ સાક્ષાદ્વિશ્વાખ્યાં પરમં હરિમ્

પશ્ચિમ દિશામાં પાંચજન્ય શંખની અને ઉત્તર દિશામાં શારંગ ધનુષ્યની પૂજા કરવી; આ રીતે ત્રણ વળયોમાં, વિશ્વરૂપ પરમ હરિની સીધી પૂજા કરવી.

મહાવિષ્ણું સદાવિષ્ણું મૂર્તીકૃત્ય સમર્ચયેત્ ઇત્થં વિષ્ણોશ્ચતુર્વ્યૂહક્રમાન્મૂર્તિચતુષ્ટયમ્ પૂજયિત્વા ચ તચ્છક્તીશ્ચતસ્રઃ પુજયેત્ક્રમાત્

મહાવિષ્ણુ, સદા રહેનારા વિષ્ણુને સ્વરૂપમાં સ્થાપિત કરી હંમેશા પૂજા કરવી; પછી વિષ્ણુના ચતુર્વ્યુહ પ્રમાણે ચાર સ્વરૂપોની પૂજા કરીને, તેમની ચાર શક્તિઓની પણ ક્રમશઃ પૂજા કરવી.

પ્રભામાગ્નેયદિગ્ભાગે નૈરૃતે તુ સરસ્વતીમ્ ગણાંબિકા ચ વાયવ્યે લક્ષ્મીં રૌદ્રે સમર્ચયેત્

અગ્નિ દિશામાં પ્રભાની, દક્ષિણપશ્ચિમમાં સરસ્વતીની, ઉત્તરપશ્ચિમમાં ગણાંબિકા અને ઉત્તર દિશામાં લક્ષ્મી તથા પશ્ચિમમાં રૌદ્રીની પૂજા કરવી.

એવં ભાન્વાદિમૂર્તીનાં તચ્છક્તીનામનંતરમ્ પૂજાં વિધાય લોકેશાંસ્તત્રૈવાવરણે યજેત્

આ રીતે, ભાનુથી આરંભે જે સ્વરૂપો અને તેમની શક્તિઓ છે, તેમની વિધિવત્ પૂજા કર્યા પછી, એ જ વળયમાં લોકપાલોની પણ પૂજા કરવી.

ઇન્દ્રમગ્નિં યમં ચૈવ નિરૃતિં વરુણં તથા વાયું સોમં કુબેરં ચ પશ્ચાદીશાનમર્ચયેત્

ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ, નિૃતિ, વરુણ, વાયુ, સોમ, કુબેર અને પછી ઈશાનની ક્રમશઃ પૂજા કરવી.