શિવપુરાણમ્

ચતુર્ણામપિ દેવાનાં પૃથગાવરણાન્યથ તસ્યાંગાનિ ષડેવાદૌ દીપ્તાદ્યાભિશ્ચ શક્તિભિઃ

આ ચાર દેવતાઓ માટે જુદી જુદી ઘેરાવાળી જગ્યાઓ છે; શરૂઆતમાં, તેમની છ અંગોને તેમની તેજસ્વી શક્તિઓથી પૂજવી જોઈએ.

દીપ્તા સૂક્ષ્મા જયા ભદ્રા વિભૂતિર્વિમલા ક્રમાત્ અમોઘા વિદ્યુતા ચૈવ પૂર્વાદિ પરિતઃ સ્થિતાઃ

દિપ્તા, સૂક્ષ્મા, જય, ભદ્રા, વિભૂતિ અને વિમલા – આ ક્રમશઃ, અમોઘા અને વિદ્યુત સાથે, પૂર્વથી શરૂ કરીને ચારે તરફ સ્થિત છે.

દ્વિતીયાવરણે પૂજ્યાશ્ચતસ્રો મૂર્તયઃ ક્રમાત્ પૂર્વાદ્યુત્તરપર્યંતાઃ શક્તયશ્ચ તતઃ પરમ્

બીજા આવરણમાં, પૂર્વથી ઉત્તર સુધી ક્રમશઃ ચાર રૂપોનું અને પછી તેમની અનુગામી શક્તિઓનું પૂજન કરવું જોઈએ.

આદિત્યો ભાસ્કરો ભાનૂ રવિશ્ચેત્યનુપૂર્વશઃ અર્કો બ્રહ્મા તથા રુદ્રો વિષ્ણુશ્ચૈતે વિવસ્વતઃ

આદિત્ય, ભાસ્કર, ભાનુ, રવિ – આ ક્રમશઃ; અર્ક, બ્રહ્મા, રુદ્ર અને વિષ્ણુ – આ બધા સૂર્યના રૂપ છે.

વિસ્તારા પૂર્વદિગ્ભાગે સુતરાં દક્ષિણે સ્થિતાઃ બોધની પશ્ચિમે ભાગે આપ્યાયિન્યુત્તરે પુનઃ

પૂર્વ દિશામાં વિસ્તારા, દક્ષિણમાં સુતરા, પશ્ચિમમાં બોધની અને ઉત્તર દિશામાં ફરીથી આપ્યાયિની સ્થિત છે.

ઉષાં પ્રભાં તથા પ્રાજ્ઞાં સન્ધ્યામપિ તતઃ પરમ્ ઐશાનાદિષુ વિન્યસ્ય દ્વિતીયાવરણે યજેત્

ઉષા, પ્રભા, પ્રાજ્ઞા અને પછી સંધ્યા – આઈશાન અને અન્ય દિશાઓમાં સ્થાપિત કરીને બીજા આવરણમાં તેમનું પૂજન કરવું જોઈએ.

સોમમંગારકં ચૈવ બુધં બુદ્ધિમતાં વરમ્ બૃહસ્પતિં બૃહદ્બુદ્ધિં ભાર્ગવં તેજસાં નિધિમ્

સોમ, મંગળ, બુધ – બુદ્ધિશાળીમાંથી શ્રેષ્ઠ – બૃહસ્પતિ, વિશાળ બુદ્ધિવાળા, અને ભાર્ગવ, તેજસ્વી ખજાનો,

શનૈશ્ચરં તથા રાહું કેતું ધૂમ્રં ભયંકરમ્ સમંતતો યજેદેતાંસ્તૃતીયાવરણે ક્રમાત્

શનૈશ્ચર, તેમજ રાહુ અને કેતુ – ધૂમ્ર અને ભયંકર – આ બધાનું ત્રીજા આવરણમાં ચારે બાજુ ક્રમશઃ પૂજન કરવું જોઈએ.

અથવા દ્વાદશાદિત્યા દ્વિતીયાવરણે યજેત્ તૃતીયાવરણે ચૈવ રાશીન્દ્વાદશ પૂજયેત્

અથવા, બીજા આવરણમાં બાર આદિત્યનું અને ત્રીજા આવરણમાં બાર રાશિઓનું પૂજન કરવું જોઈએ.

સપ્તસપ્ત ગણાંશ્ચૈવ બહિસ્તસ્ય સમંતતઃ ઋષીન્દેવાંશ્ચ ગંધર્વાન્પન્નગાનપ્સરોગણાન્

સાત સાત જૂથો, બહાર ચારે બાજુ – ઋષિ, દેવ, ગંધર્વ, પન્નગ અને અપ્સરાઓના સમૂહોનું પૂજન કરવું જોઈએ.

ગ્રામણ્યશ્ચ તથા યક્ષાન્યાતુધાનાંસ્તથા હયાન્ સપ્તચ્છંદોમયાંશ્ચૈવ વાલખિલ્યાંશ્ચ પૂજયેત્

ગ્રામણ, યક્ષ, યાતુધાન, ઘોડા, સાત છંદમય જૂથો અને વાલખિલ્ય પણ પૂજવા યોગ્ય છે.

એવં તૃતીયાવરણે સમભ્યર્ચ્ય દિવાકરમ્ બ્રહ્માણમર્ચયેત્પશ્ચાત્ત્રિભિરાવરણૈઃ સહઃ

આ રીતે ત્રીજા આવરણમાં દિવાકરનું પૂજન કરીને, પછી ત્રણ આવરણ સાથે બ્રહ્માનું પૂજન કરવું જોઈએ.

હિરણ્યગર્ભં પૂર્વસ્યાં વિરાજં દક્ષિણે તતઃ કાલં પશ્ચિમદિગ્ભાગે પુરુષં ચોત્તરે યજેત્

પૂર્વ દિશામાં હિરણ્યગર્ભ, દક્ષિણમાં વિરાટ, પશ્ચિમમાં કાળ અને ઉત્તર દિશામાં પુરુષનું પૂજન કરવું જોઈએ.

હિરણ્યગર્ભઃ પ્રથમો બ્રહ્મા કમલસન્નિભઃ કાલો જાત્યંજનપ્રખ્યઃ પુરુષઃ સ્ફટિકોપમઃ

હિરણ્યગર્ભ પ્રથમ છે, બ્રહ્મા કમળ જેવો છે; કાળ કાજળ જેવો છે અને પુરુષ સ્ફટિક જેવો છે.

ત્રિગુણો રાજસશ્ચૈવ તામસઃ સાત્ત્વિકસ્તથા ચત્વાર એતે ક્રમશઃ પ્રથમાવરણે સ્થિતાઃ

ત્રણ ગુણો – રાજસ, તામસ અને સાક્ષાત્ સત્ત્વ – ધરાવનારા આ ચારેય, ક્રમશઃ, પ્રથમ આવરણમાં સ્થિત છે.

દ્વિતીયાવરણે પૂજ્યાઃ પૂર્વાદિપરિતઃ ક્રમાત્ સનત્કુમારઃ સનકઃ સનંદશ્ચ સનાતનઃ

બીજી વાડમાં, પૂર્વ તરફથી અને પછી ચારે બાજુ ક્રમશઃ સનત્કુમાર, સનક, સનંદન અને સનાતનનું પૂજન કરવું.

તૃતીયાવરણે પશ્ચાદર્ચયેચ્ચ પ્રજાપતીન્ અષ્ટૌ પૂર્વાંશ્ચ પૂર્વાદૌ ત્રીન્પ્રાક્પશ્ચાદનુક્રમાત્

ત્રીજી વાડમાં, પછી, આઠ પ્રજાપતિઓનું પૂજન કરવું અને તેમના પૂર્વે, પૂર્વ તરફથી શરૂ કરીને ત્રણ જણાનું પણ ક્રમશઃ પૂજન કરવું.

દક્ષો રુચિર્ભૃગુશ્ચૈવ મરીચિશ્ચ તથાંગિરાઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુરત્રિશ્ચ કશ્યપઃ

દક્ષ, રૂચિ, ભૃગુ, મરીચિ, અંંગિરા, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, અત્રિ અને કશ્યપ—

વસિષ્ઠશ્ચેતિ વિખ્યાતાઃ પ્રજાનાં પતયસ્ત્વિમે તેષાં ભાર્યાશ્ચ તૈસ્સાર્ધં પૂજનીયા યથાક્રમમ્

વશિષ્ઠ—આ બધા પ્રજાપતિ તરીકે જાણીતા છે; તેમનાં પત્નીઓનું પણ તેમના સાથે, યોગ્ય ક્રમમાં પૂજન કરવું.

પ્રસૂતિશ્ચ તથા ઽ ઽકૂતિઃ ખ્યાતિઃ સમ્ભૂતિરેવ ચ ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ ક્ષમા ચૈવ સન્નતિશ્ચાનસૂયકા

પ્રસૂતિ, આકૂતિ, ખ્યાતિ, સંભૂતિ, ધૃતિ, સ્મૃતિ, ક્ષમા, સન્નતિ અને અનસૂયા—

દેવમાતારુન્ધતી ચ સર્વાઃ ખલુ પતિવ્રતાઃ શિવાર્ચનરતો નિત્યં શ્રીમત્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ

દેવમાતા અને અરુંધતી, આ બધાજ પતિવ્રતા, શિવપૂજામાં સદાય તત્પર, તેજસ્વી અને સૌમ્ય સ્વરૂપ ધરાવનારી છે.

પ્રથમાવરણે વેદાંશ્ચતુરો વા પ્રપૂજયેત્ ઇતિહાસપુરાણાનિ દ્વિતીયાવરણે પુનઃ

પ્રથમ વાડમાં, ચારેય વેદોનું પૂજન કરવું; બીજી વાડમાં, ઇતિહાસ અને પુરાણોનું પૂજન કરવું.

તૃતીયાવરણે પશ્ચાદ્ધર્મશાસ્ત્રપુરસ્સરાઃ વૈદિક્યો નિખિલા વિદ્યાઃ પૂજ્યા એવ સમંતતઃ

ત્રીજી વાડમાં, પછી, ધર્મશાસ્ત્રો અને વેદથી જોડાયેલી તમામ વિદ્યા, સર્વત્ર પૂજનીય છે.

પૂર્વાદિપુરતો વેદાસ્તદન્યે તુ યથારુચિ અષ્ટધા વા ચતુર્ધા વા કૃત્વા પૂજાં સમંતતઃ

પૂર્વ તરફથી આગળ, વેદો અને અન્ય ગ્રંથો, પોતાની ઇચ્છા મુજબ, આઠ ભાગ કે ચાર ભાગમાં વહેંચીને સર્વત્ર પૂજવા.

એવં બ્રહ્માણમભ્યર્ચ્ય ત્રિભિરાવરણૈર્યુતમ્ દક્ષિણે પશ્ચિમે પશ્ચાદ્રુદ્રં સાવરણં યજેત્

આ રીતે, ત્રણ વાડવાળાં બ્રહ્માનું પૂજન કર્યા પછી, દક્ષિણ અને પછી પશ્ચિમ તરફ રુદ્ર અને તેની વાડનું પૂજન કરવું.

તસ્ય બ્રહ્મષડંગાનિ પ્રથમાવરણં સ્મૃતમ્ દ્વિતીયાવરણે ચૈવ વિદ્યેશ્વરમયં તથા

બ્રહ્માના છ અંગો પ્રથમ વાડ ગણાય છે; બીજી વાડમાં વિદ્યા-ઈશ્વરોનો સમાવેશ થાય છે.

તૃતીયાવરણે ભેદો વિદ્યતે સ તુ કથ્યતે ચતસ્રો મૂર્તયસ્તસ્ય પૂજ્યાઃ પૂર્વાદિતઃ ક્રમાત્

ત્રીજી વાડમાં વિશેષતા છે, જે હવે કહેવામાં આવે છે: પૂર્વ તરફથી શરૂ કરીને તેની ચાર મૂર્તિઓનું ક્રમશઃ પૂજન કરવું.

ત્રિગુણાસ્સકલો દેવઃ પુરસ્તાચ્છિવસંજ્ઞકઃ રાજસો દક્ષિણે બ્રહ્મા સૃષ્ટિકૃત્પૂજ્યતે ભવઃ

ત્રણ ગુણોથી યુક્ત દેવ, પૂર્વમાં શિવ નામે પૂજાય છે; દક્ષિણમાં રાજસ ગુણવાળો બ્રહ્મા, સર્જનહાર ભવ તરીકે પૂજાય છે.

તામસઃ પશ્ચિમે ચાગ્નિઃ પૂજ્યસ્સંહારકો હરઃ સાત્ત્વિકસ્સુખકૃત્સૌમ્યે વિષ્ણુર્વિશ્વપતિર્મૃડઃ

પશ્ચિમમાં, તામસ ગુણવાળો અગ્નિ, સંહારક હર તરીકે પૂજાય છે; ઉત્તર તરફ, સાક્ષાત્ સુખ આપનાર, સાત્ત્વિક ગુણવાળો, વિશ્વના સ્વામી શ્રીવિષ્ણુ, મૃડ રૂપે પૂજાય છે.