શિવપુરાણમ્

સર્વો હ્યુષઃપ્રાચીમુખશ્ચિન્તયેદ્દેવપૂર્વકાન્ ધર્માનર્થાંશ્ચ તત્ક્લેશાનાયં ચ વ્યયમેવ ચ

સવારના સમયે પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, ભગવાને જે ધર્મો નિર્ધાર્યા છે, જીવન ગુજરાનના ઉપાયો, તેમાં થતો કષ્ટ અને ખર્ચ—allનું મનન કરવું જોઈએ.

આયુર્દ્વેષશ્ચ મરણં પાપં ભાગ્યં તથૈવ ચ વ્યાધિઃ પુષ્ટિસ્તથા શક્તિઃ પ્રાતરુત્થાનદિક્ફલમ્

આયુષ્ય, દુશ્મનાવટ, મરણ, પાપ, ભાગ્ય, રોગ, પોષણ, શક્તિ અને વહેલી સવાર ઉઠવાનો લાભ—આ બધાનો વિચાર કરવો જોઈએ.

નિશાંત્યાયામોષા જ્ઞેયા યામાર્ધં સંધિરુચ્યતે તત્કાલે તુ સમુત્થાય વિણ્મૂત્રે વિસૃજેદ્દ્વિજઃ

રાત પૂરી થાય ત્યારે જે સમય આવે તેને ઉષા કહે છે; એક યામનું અડધું સંધ્યાકાળ કહેવાય છે. એ સમયે ઉઠીને દ્વિજએ મૂત્ર અને વિસર્જન કરવું જોઈએ.

ગૃહાદ્દૂરં તતો ગત્વા બાહ્યતઃ પ્રવૃતસ્તથા ઉદઙ્મુખઃ સમાવિશ્ય પ્રતિબંધે ઽન્યદિઙ્મુખઃ

ઘરથી દૂર જઈને, બહારની જગ્યા પર ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને પ્રવેશવું; જો ત્યાં અવરોધ હોય તો બીજી દિશા તરફ મોઢું કરી શકાય.

જલાગ્નિબ્રાહ્મણાદીનાં દેવાનાં નાભિમુખ્યતઃ લિંગં પિધાય વામેન મુખમન્યેન પાણિના

પાણી, અગ્નિ, બ્રાહ્મણ કે દેવતાઓ તરફ મોઢું ન રાખવું; ડાબા હાથથી અંગ ઢાંકી અને બીજા હાથથી મોઢું ઢાંકવું.

મલમુત્સૃજ્ય ચોત્થાય ન પશ્યેચ્ચૈવ તન્મલમ્ ઉદ્ધૃતેન જલેનૈવ શૌચં કુર્યાજ્જલાદ્બહિઃ

મળ વિસર્જન કર્યા પછી ઊભા થઈને એ ગંદકી તરફ જોવું નહીં; પાણી લઈને, પાણીની બહાર જ શરીર સાફ કરવું.

અથવા દેવપિત્રાર્ષતીર્થાવતરણં વિના સપ્ત વા પઞ્ચ વા ત્રીન્વા ગુદં સંશોધયેન્મૃદા

અથવા, દેવ, પિતૃ કે ઋષિ તીર્થમાં જવા વિના, માટીથી ગુદા ભાગને સાત, પાંચ કે ત્રણ વાર સાફ કરવું.

લિંગે કર્કોટમાત્રં તુ ગુદે પ્રસૃતિરિષ્યતે તત ઉત્થાય પદ્ધસ્તશૌચં ગણ્ડૂષમષ્ટકમ્

અંગને કર્કોટ સાપ જેટલી માટીથી સાફ કરવી, ગુદા ભાગને સારી રીતે ધોઈ લેવો. પછી ઊભા રહીને હાથ ધોવા અને મોઢું આઠ વાર કૂળાવવું.

યેન કેન ચ પત્રેણ કાષ્ઠેન ચ જલાદ્બહિઃ કાર્યં સંત્યજ્ય તર્જનીં દંતધાવનમીરિતમ્

કોઈ પણ વાસણ કે લાકડાથી, પાણીની બહાર, સાફ કરવું; તर्जની આંગળીનો ઉપયોગ ન કરવો. દાંત સાફ કરવું જરૂરી છે.

જલદેવાન્નમસ્કૃત્ય મંત્રેણ સ્નાનમાચરેત્ અશક્તઃ કંઠદઘ્નં વા કટિદઘ્નમથાપિ વા

પાણી અને દેવતાઓને મંત્રથી વંદન કરીને સ્નાન કરવું; જો શક્ય ન હોય તો ગળા સુધી કે કમર સુધી સ્નાન કરી શકાય.

આજાનુ જલમાવિશ્ય મંત્રસ્નાનં સમાચરેત્ દેવાદીંસ્તર્પયેદ્વિદ્વાંસ્તત્ર તીર્થજલેન ચ

મણકા સુધી પાણીમાં ઊતરીને મંત્રપૂર્વક સ્નાન કરવું; ત્યાં પવિત્ર પાણીથી દેવતાઓને અને અન્ય પિતૃઓને તર્પણ કરવું.

ધૌતવસ્ત્રં સમાદાય પઞ્ચકચ્છેન ધારયેત્ ઉત્તરીયં ચ કિં ચૈવ ધાર્યં સર્વેષુ કર્મસુ

ધોઈને સાફ કરેલું વસ્ત્ર પહેરી, પાંચ કચ્છથી ધારણ કરવું; ઉપરનું વસ્ત્ર પણ દરેક કર્મમાં પહેરવું જોઈએ.

નદ્યાદિતીર્થસ્નાને તુ સ્નાનવસ્ત્રં ન શોધયેત્ વાપીકૂપગૃહાદૌ તુ સ્નાનાદૂર્ધ્વં નયેદ્બુધઃ

નદી કે તીર્થમાં સ્નાન કરતી વખતે સ્નાનવસ્ત્ર ધોવું નહીં; પણ વાવ, કૂવા કે ઘરમાં સ્નાન કર્યા પછી બુદ્ધિમાન માણસે વસ્ત્ર ધોવું જોઈએ.

શિલાદાર્વાદિકે વાપિ જલે વાપિ સ્થલેપિ વા સંશોધ્ય પીડયેદ્વસ્ત્રં પિત્ઃણાં તૃપ્તયે દ્વિજાઃ

પથ્થર, ઘાસ, પાણી કે જમીન પર—ક્યાંય પણ વસ્ત્ર ધોઈને પિછી કાઢવી; પિતૃઓની તૃપ્તિ માટે, હે દ્વિજો.

જાબાલકોક્તમંત્રેણ ભસ્મના ચ ત્રિપુંડ્રકમ્ અન્યથા ચેજ્જલે પાત ઇતસ્તન્નરકમૃચ્છતિ

જાબાલક કહે તે મંત્રથી ભસ્મ લગાવીને ત્રિપુંડ કરવું; જો પાણીમાં કરશો તો એ પાપનું ફળ મળે છે.

આપોહિષ્ઠેતિ શિરસિ પ્રોક્ષયેત્પાપશાંતયે યસ્યેતિ મંત્રં પાદે તુ સંધિપ્રોક્ષણમુચ્યતે

પાપ દૂર કરવા માટે, 'આપોઃહિષ્ઠ' મંત્ર બોલી માથા પર પાણી છાંટવું જોઈએ; અને 'યસ્ય' મંત્ર પગ પર બોલી સંધિ પર પાણી છાંટવું કહેવાય છે.

પાદે મૂર્ધ્નિ હૃદિ ચૈવ મૂર્ધ્નિ હૃત્પાદ એવ ચ હૃત્પાદમૂર્ધ્નિ સંપ્રોક્ષ્ય મંત્રસ્નાનં વિદુર્બુધાઃ

પગ, માથું અને હૃદય પર, પછી ફરીથી માથું, હૃદય અને પગ પર, અને અંતે હૃદય, પગ અને માથું પર પાણી છાંટ્યા પછી, જ્ઞાની લોકો આને મંત્રસ્નાન કહે છે.

ઈષત્સ્પર્શે ચ દૌઃ સ્વાસ્થ્યે રાજરાષ્ટ્રભયે ઽપિ ચ અત્યાગતિકાલે ચ મંત્રસ્નાનં સમાચરેત્

થોડું સ્પર્શ થવાથી, બીમારીમાં, રાજા અથવા રાજ્યનો ભય હોય ત્યારે, અથવા લાંબા સમય સુધી દૂર રહેવાથી પણ, મંત્રસ્નાન કરવું જોઈએ.

પ્રાતઃ સૂર્યાનુવાકેન સાયમગ્ન્યનુવાકતઃ અપઃ પીત્વા તથામધ્યે પુનઃ પ્રોક્ષણમાચરેત્

સવારના સમયે સૂર્ય અનુવાકથી, સાંજે અગ્નિ અનુવાકથી, પાણી પીધા પછી અને મધ્યાહ્ને પણ ફરીથી પાણી છાંટવું જોઈએ.

ગાયત્ર્યા જપમંત્રાંતે વીરૂર્ધ્વં પ્રાગ્વિનિક્ષિપેત્ મંત્રેણ સહ ચૈકં વૈ મધ્યે ઽર્ઘ્યં તુ રવેર્દ્વિજા

ગાયત્રી મંત્રના જપ પછી, પાણી ઉપર અને પૂર્વ દિશામાં ફેંકવું જોઈએ; અને મંત્ર સાથે એક વખત મધ્યમાં સૂર્યને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ.

અથ જાતે ચ સાયાહ્ને ભુવિ પશ્ચિમદિઙ્મુખઃ ઉદ્ધૃત્ય દદ્યાત્પ્રાતસ્તુ મધ્યાહ્નેંગુલિભિસ્તથા

પછી સાંજના સમયે, પૃથ્વી પર પશ્ચિમ દિશા તરફ મોઢું કરીને પાણી ઉઠાવી અર્ઘ્ય આપવું; સવાર અને મધ્યાહ્ને પણ આંગળીઓથી એ જ રીતે અર્ઘ્ય આપવું.

અંગુલીનાં ચ રંધ્રેણ લંબં પશ્યેદ્દિવાકરમ્ આત્મપ્રદક્ષિણં કૃત્વા શુદ્ધાચમનમાચરેત્

આંગળીઓ વચ્ચેના છિદ્રથી સૂર્યને લટકતો જોઈ લેવું; પછી પોતાને પ્રદક્ષિણ કરી શુદ્ધ આચમન કરવું.

સાયં મુહૂર્તાદર્વાક્તુ કૃતા સંધ્યા વૃથા ભવેત્ અકાલાત્કાલ ઇત્યુક્તો દિને ઽતીતે યથાક્રમમ્

જો સાંજની સંધ્યા નિશ્ચિત સમય પછી થાય તો તે નિષ્ફળ થાય છે; યોગ્ય સમય વિના કરવું 'સમયસર' કહેવાય છે, પણ દિવસ પસાર થયા પછી ક્રમ પ્રમાણે જ કરવું.

દિવા ઽતીતે ચ ગાયત્રીં શતં નિત્યે ક્રમાજ્જપેત્ આદર્શાહાત્પરા ઽતીતે ગાયત્રીં લક્ષમભ્યસેત્

દિવસ પસાર થયા પછી, દરરોજ ગાયત્રી મંત્રનું એકસો વખત જપ કરવું; અને દર્પણ સમય પણ પસાર થઈ જાય ત્યારે, ગાયત્રી મંત્રનું લાખ વખત અભ્યાસ કરવું.

માસાતીતે તુ નિત્યે હિ પુનશ્ચોપનયં ચરેત્ ઈશો ગૌરીગુહો વિષ્ણુર્બ્રહ્મા ચેંદ્રશ્ચ વૈ યમઃ

મહિનો પસાર થયા પછી, રોજનું ઉપનયન ફરીથી કરવું જોઈએ; ઈશ, ગૌરી, ગુહ, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને યમ.

એવં રૂપાંશ્ચ વૈ દેવાંસ્તર્પયેદર્થસિદ્ધયે બ્રહ્માર્પણં તતઃ કૃત્વા શુદ્ધાચમનમાચરેત્

આ રીતે, ઈચ્છિત ફળ માટે આ દેવતાઓને તૃપ્ત કરવું; પછી બ્રહ્માને અર્પણ કરી શુદ્ધ આચમન કરવું.

તીર્થદક્ષિણતઃ શસ્તે મઠે મંત્રાલયે બુધઃ તત્ર દેવાલયે વાપિ ગૃહે વા નિયતસ્થલે

તીર્થના દક્ષિણ બાજુ, મઠમાં કે મંત્રાલયમાં જ્ઞાની વ્યક્તિએ કરવું; ત્યાં દેવાલયમાં કે ઘરમાં પણ નિશ્ચિત જગ્યાએ કરવું.

સર્વાન્દેવાન્નમસ્કૃત્ય સ્થિરબુદ્ધિઃ સ્થિરાસનઃ પ્રણવં પૂર્વમભ્યસ્ય ગાયત્રીમભ્યસેત્તતઃ

બધા દેવતાઓને નમસ્કાર કરીને, સ્થિર મન અને સ્થિર આસન પર બેસી, પહેલા પ્રણવ મંત્રનો જપ કરવો, પછી ગાયત્રી મંત્રનો જપ કરવો.

જીવબ્રહ્મૈક્યવિષયં બુદ્ધ્વા પ્રણવમભ્યસેત્ ત્રૈલોક્યસૃષ્ટિકર્તારં સ્થિતિકર્તારમચ્યુતમ્

જીવ અને બ્રહ્માનાં એકતાનું જ્ઞાન કરીને, પ્રણવ મંત્રનો જપ કરવો, જે ત્રણેય લોકનું સર્જન અને પાલન કરે છે, અને જે અવિનાશી છે.