શિવપુરાણમ્

વિતસ્તિદ્વિગુણોન્નત્યા નાભિમન્તઃ પ્રચક્ષતે મધ્યં ચ મધ્યમાંગુલ્યા મધ્યમોત્તમપર્વણોઃ

કુંડની ઊંચાઈ વિતસ્તિની બે ગણી, એટલે કે નાભિથી ઓછી હોવી જોઈએ; મધ્ય ભાગ મધ્યમા આંગળીના મધ્ય અને ઉપરના સાંધા વચ્ચે માપવો.

અંગુલૈઃ કથ્યતે સદ્ભિશ્ચતુર્વિંશતિભિઃ કરઃ મેખલાનાં ત્રયં વાપિ દ્વયમેકમથાપિ વા

જ્ઞાની લોકો કહે છે કે એક હાથ ચોવીસ આંગળનો હોય છે; કુંડની આસપાસ ત્રણ, બે કે એક મેખલા (પટ્ટી) બનાવી શકાય.

યથાશોભં પ્રકુર્વીત શ્લક્ષ્ણમિષ્ટં મૃદા સ્થિરમ્ અશ્વત્થપત્રવદ્યોનિં ગજાધારવદેવ વા

કુંડ માટીથી મજબૂત, ગોળ અને ઇચ્છિત રીતે સુંદર, ચીકણું બનાવવું; તે અશ્વત્થના પાન જેવી કે હાથીના આધાર જેવી આકારની હોઈ શકે.

મેખલામધ્યતઃ કુર્યાત્પશ્ચિમે દક્ષિણે ઽપિ વા શોભનામગ્નિતઃ કિંચિન્નિમ્નામુન્મીલિકાં શનૈઃ

મેખલા કુંડના મધ્યમાં, પશ્ચિમ કે દક્ષિણ બાજુમાં, સુંદર અને અગ્નિથી થોડી નીચી, ધીમે ધીમે ખુલ્લી બનાવી શકાય.

અગ્રેણ કુણ્ડાભિમુખીં કિંચિદુત્સૃજ્ય મેખલામ્ નોત્સેધનિયમો વેદ્યાઃ સા માર્દી વાથ સૈકતી

મેખલા આગળથી કુંડ તરફ થોડી ખુલ્લી રાખવી; વેદી ઊંચાઈ માટે કોઈ નિશ્ચિત નિયમ નથી, તે નરમ કે રેતાળ હોઈ શકે.

મંડલં ગોશકૃત્તોયૈર્માનં પાત્રસ્ય નોદિતમ્ કુણ્ડં ચ મૃન્મયં વેદિમાલિપેદ્ગોમયાંબુના

ગોળ આકાર ગાયના છાણ અને પાણીથી બનાવવો જોઈએ; વાસણનું માપ નિર્ધારિત નથી. અગ્નિકુંડ માટીનું હોવું જોઈએ અને વેદિ પણ ગાયના છાણ અને પાણીથી લપસાવવી.

પ્રક્ષાલ્ય તાપયેત્પાત્રં પ્રોક્ષયેદન્યદંભસા સ્વસૂત્રોક્તપ્રકારેણ કુણ્ડાદૌ વિલ્લિખેત્તતઃ

વાસણને ધોઈને પછી તેને ગરમ કરવું અને બીજા પાણીથી છાંટવું. પછી પોતાની પરંપરા મુજબ અગ્નિકુંડ વગેરે પર નિશાન દોરવા.

સંપ્રોક્ષ્ય કલ્પયેદ્દર્ભૈઃ પુષ્પૈર્વા વહ્નિવિષ્ટરમ્ અર્ચનાર્થં ચ હોમાર્થં સર્વદ્રવ્યાણિ સાધયેત્

પાણી છાંટીને, દર્ભા ઘાસ અથવા ફૂલો વડે અગ્નિ માટે બેઠક તૈયાર કરવી અને પૂજા તથા હોમ માટેના બધા સામાન ગોઠવવા.

પ્રક્ષાલ્યક્ષાલનીયાનિ પ્રોક્ષણ્યા પ્રોક્ષ્ય શોધયેત્ મણિજં કાષ્ઠજં વાથ શ્રોત્રિયાગારસમ્ભવમ્

જે વસ્તુઓ ધોવાની હોય તે ધોઈને, પાણી છાંટી શુદ્ધ કરવી; એ વસ્તુઓ રત્નની હોય કે લાકડાની, અથવા પંડિત બ્રાહ્મણના ઘરમાંથી આવેલી હોય.

અન્યં વાભ્યર્હિતં વહ્નિં તતઃ સાધારમાનયેત્ ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમાવૃત્ય કુણ્ડાદેરુપરિ ક્રમાત્

અથવા, યોગ્ય અગ્નિ લાવીને, શ્રદ્ધાપૂર્વક ત્રણ વાર અગ્નિકુંડ વગેરેની પરિક્રમા કરીને તેને સ્થાપિત કરવી.

વહ્નિબીજં સમુચ્ચાર્ય ત્વાદધીતાગ્નિમાસને યોનિમાર્ગેણ વા તદ્વદાત્મનઃ સંમુખેન વા

અગ્નિનું બીજમંત્ર ઉચ્ચારીને, અગ્નિને આસન પર મૂકે; યોનિમાર્ગથી કે પોતાને સામેથી પણ તેમ જ સ્થાપિત કરવું.

નિયોગઃ પ્રદેશ સર્વં કુંડં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ સ્વનાભ્યંતઃસ્થિતં વહ્નિં તદ્રંધ્રાદ્વિસ્ફુલિંગવદ્

પારંગત વ્યક્તિએ આખું અગ્નિકુંડ ગોઠવવું અને અગ્નિને એમ મૂકે કે જાણે એ પોતાની નાભિમાંથી નીકળીને ચમકતી ચિંગારી જેવો બહાર આવે છે.

નિર્ગમ્ય પાવકે બહ્યે લીનં બિંબાકૃતિ સ્મરેત્ આજ્યસંસ્કારપર્યંતમન્વાધાનપુરસ્સરમ્

પછી બહાર આવેલા અગ્નિને ગોળ આકારમાં એકરૂપ થયેલો માની ધ્યાન કરવું, ઘી શુદ્ધિકરણ પૂરું થાય ત્યાં સુધી પૂર્વવિધિ અનુસાર કરવું.

સ્વસૂત્રોક્તક્રમાત્કુર્યાન્મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્ શિવમૂર્તિં સમભ્યર્ચ્ય તતો દક્ષિણપાર્શ્વતઃ

પોતાની પરંપરામાં જણાવેલા ક્રમ પ્રમાણે, મંત્રજ્ઞ વ્યક્તિએ મૂળમંત્રથી વિધિ કરવી, પહેલા શિવમૂર્તિનું પૂજન કરીને પછી દક્ષિણ બાજુથી આગળ વધવું.

ન્યસ્ય મન્ત્રં ઘૃતે મુદ્રાં દર્શયેદ્ધેનુસંજ્ઞિતામ્ સ્રુક્સ્રુવૌ તૈજસૌ ગ્રાહ્યૌ ન કાંસ્યાયસસૈસકૌ

મંત્રને ઘીમાં સ્થિર કરીને, 'ગાય' નામની મુદ્રા દર્શાવવી અને સુવર્ણના બનેલા સ્રુક-સ્રુવ (હોમકપ-હોમચમચી) લેવી; તે કાંસ્ય, લોખંડ કે પથ્થરના ન હોવા જોઈએ.

યજ્ઞદારુમયૌ વાપિ સ્માર્તૌ વા શિલ્પસમ્મતૌ પર્ણે વા બ્રહ્મવૃક્ષાદેરચ્છિદ્રે મધ્ય ઉત્થિતે

અથવા, તે યજ્ઞમાં વપરાતા લાકડાના, અથવા શાસ્ત્રોક્ત રીતે માન્ય, અથવા પવિત્ર વૃક્ષની પાંદડીમાંથી બનેલા, અખંડિત અને મધ્યમાંથી ઉગેલા હોવા જોઈએ.

સંસૃજ્ય દર્ભૈસ્તૌ વહ્નૌ સંતાપ્ય પ્રોક્ષયેત્પુનઃ પારાર્ષર્ચ્યસ્વસૂત્રોક્તક્રમેણ શિવપૂર્વકૈઃ

તે બંનેને દર્ભા સાથે જોડીને અગ્નિમાં ગરમ કરવું અને ફરીથી પાણી છાંટવું, પોતાની પરંપરામાં જણાવેલા ક્રમ પ્રમાણે, શિવપૂજનથી શરૂઆત કરીને.

જુહુયાદષ્ટભિર્બીજૈરગ્નિસંસ્કારસિદ્ધયે ભ્રુંસ્તુંબ્રુશ્રું ક્રમેણૈવ પુંડ્રંદ્રમિત્યતઃ પરમ્

અગ્નિ શુદ્ધિ માટે, આઠ બીજમંત્રોથી ક્રમશઃ આહુતિ આપવી: 'ભ્રું', 'સ્તું', 'બ્રુશ્રું', 'પુંડ્રં', 'દ્રમ' વગેરે.

બીજાનિ સપ્ત સપ્તાનાં જિહ્વાનામનુપૂર્વશઃ ત્રિશિખા મધ્યમા જિહ્વા બહુરૂપસમાહ્વયા

સાત જિહ્વાઓ માટે સાત બીજમંત્રો છે, ક્રમશઃ; મધ્યની જિહ્વા 'ત્રિશિખા' કહેવાય છે અને તે અનેક રૂપ ધરાવે છે.

રક્તાગ્નેયી નૈરૃતી ચ કૃષ્ણાન્યા સુપ્રભા મતા અતિરિક્તા મરુજ્જિહ્વા સ્વનામાનુગુણપ્રભા

જિહ્વાઓ છે: લાલ (રક્તા), અગ્નિ જેવી (આગ્નેયી), નૈઋતિ દિશાની (નૈઋતી), કાળી (કૃષ્ણા), બીજી 'સુપ્રભા' કહેવાય છે અને વધારાની 'મરુત્જિહ્વા', દરેક પોતાનાં નામ પ્રમાણે પ્રકાશમાન છે.

સ્વબિજાનન્તરં વાચ્યા સ્વાહાંતઞ્ચ યથાક્રમમ્ જિહ્વામંત્રૈસ્તુ તૈર્હુત્વાજ્યં જિહ્વાસ્ત્વેકૈકશ ક્રમાત્

દરેક બીજમંત્ર પછી 'સ્વાહા' ઉચ્ચારવી, અને એ જિહ્વામંત્રોથી ઘી અર્પણ કરવું; દરેક જિહ્વાને ક્રમશઃ આહુતિ આપવી.

રં વહ્નયેતિ સ્વાહેતિ મધ્યે હુત્વાહુતિત્રયમ્ સર્પિષા વા સમિદ્ભિર્વા પરિષેચનમાચરેત્

મધ્યમાં 'રં', 'વહ્નયે', 'સ્વાહા' એમ ત્રણ આહુતિ આપવી, પછી ઘી અથવા સમિદ્ધ વડે છાંટવું.

એવં કૃતે શિવાગ્નિઃ સ્યાત્સ્મરેત્તત્ર શિવાસનમ્ તત્રાવાહ્ય યજેદ્દેવમર્ધનારીશ્વરં શિવમ્ દીપાન્તં પરિષિચ્યાથ સમિદ્ધોમં સમાચરેત્

આ રીતે કરવાથી શિવઅગ્નિ સ્થાપિત થાય છે; ત્યાં શિવાસનનું ધ્યાન કરવું. પછી દેવતા અવાહન કરીને અર્ધનારીશ્વર શિવની પૂજા કરવી, દીપ સુધી છાંટવું અને પછી સારી રીતે પ્રજ્વલિત હોમ કરવો.

તાઃ પાલાશ્યઃ પરા વાપિ યાજ્ઞિયા દ્વાદશાંગુલાઃ અવક્રા ન સ્વયં શુષ્કાસ્સત્વચો નિર્વ્રણાઃ સમાઃ

પાળાશ અથવા અન્ય યોગ્ય વૃક્ષની, યજ્ઞ માટેની લાકડીઓ બાર આંગળ જેટલી લાંબી, સીધી, કુદરતી રીતે સુકાઈ ન ગઈ હોય, છાલ યથાવત્, દાગ-ધબ્બા વગર અને બધી એકસરખી હોવી જોઈએ.

દશાંગુલા વા વિહિતાઃ કનિષ્ઠાંગુલિસંમિતાઃ પ્રાદેશમાત્રા વાલાભે હોતવ્યાઃ સકલા અપિ

અથવા, એ લાકડીઓ દસ આંગળ જેટલી લાંબી, નાની આંગળીથી માપેલી, કે હાથની પાંખડી જેટલી લાંબી પણ હોઈ શકે; એ બધાને અગ્નિમાં અર્પણ કરવી જોઈએ.

દૂર્વાપત્રસમાકારાં ચતુરંગુલમાયતામ્ દદ્યાદાજ્યાહુતિં પશ્ચાદન્નમક્ષપ્રમાણતઃ

પછી, દુર્વા ઘાસની પાંદડાની આકારની અને ચાર આંગળ લાંબી ઘીથી ભરેલી આહુતિ આપવી, અને પછી એક દાણા જેટલી માત્રામાં અન્ન અર્પણ કરવું.

લાજાંસ્તથા સર્ષપાંશ્ચ યવાંશ્ચૈવ તિલાંસ્તથા સર્પિષાક્તાનિ ભક્ષ્યાણિ લેહ્યચોષ્યાણિ સમ્ભવે

તેથી, લાજ, રાયડા, જૌ અને તલ, તેમજ ખાવા, ચાટવા કે ચૂસવા જેવી વસ્તુઓ, જો મળે તો, બધું ઘીમાં ભેળવીને ઉપયોગ કરી શકાય.

દશૈવાહુતયસ્તત્ર પઞ્ચ વા ત્રિતયં ચ વા હોતવ્યાઃ શક્તિતો દદ્યાદેકમેવાથ વાહુતિમ્

ત્યાં દસ, પાંચ કે ત્રણ આહુતિ આપવી, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે; અથવા એક જ આહુતિ પણ આપી શકાય.

શ્રુવેણાજ્યં સમિત્યાદ્યાસ્રુચાશેષાત્કરેણ વા તત્ર દિવ્યેન હોતવ્યં તીર્થેનાર્ષેણ વા તથા

ઘી શરુવીથી અર્પણ કરવું, અથવા શરુવી ન હોય તો હાથથી, દૈવી અથવા નિયમિત પાત્રથી, કે ઋષિ દ્વારા પવિત્ર કરેલા જળથી પણ કરી શકાય.