શિવપુરાણમ્

નિત્યોત્સવં પ્રકુર્વીત યથોક્તં શિવશાસને વિપુલે તૈજસે પાત્રે રક્તપદ્મોપશોભિતે

શિવજીના આદેશ પ્રમાણે રોજનું ઉત્સવ કરવું. તેમાં વિશાળ, તેજસ્વી અને લાલ કમળોથી શોભિત પાત્રનો ઉપયોગ કરવો.

અસ્ત્રં પાશુપતં દિવ્યં તત્રાવાહ્ય સમર્ચયેત્ શિવસ્યારોપ્યઃ તત્પાત્રં દ્વિજસ્યાલંકૃતસ્ય ચ

ત્યાં દિવ્ય પાશુપતાસ્ત્રનું આવાહન કરીને પૂજન કરવું. શિવજીનું પાત્ર શોભાયમાન બ્રાહ્મણ પર મૂકવું.

ન્યસ્તાસ્ત્રવપુષા તેન દીપ્તયષ્ટિધરસ્ય ચ પ્રાસાદપરિવારેભ્યો બહિર્મંગલનિઃસ્વનૈઃ

જ્યારે પાત્ર પર શસ્ત્રનું સ્વરૂપ રાખવામાં આવે, તેજસ્વી દંડ ધારણ કરનાર બ્રાહ્મણ મંદિરમાંથી બહાર, શુભ ધ્વનિ સાથે જાય છે.

નૃત્યગેયાદિભિશ્ચૈવ સહ દીપધ્વજાદિભિઃ પ્રદક્ષિણત્રયં કૃત્વા ન દ્રુતં ચાવિલમ્બિતમ્

નૃત્ય, ગીત અને અન્ય ઉત્સવ સાથે, દીવો, ધ્વજ વગેરે લઈને, ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણ કરવી—ન તો બહુ ઝડપી, ન તો બહુ ધીમી.

મહાપીઠં સમાવૃત્ય ત્રિઃપ્રદક્ષિણયોગતઃ પુનઃ પ્રવિષ્ટો દ્વારસ્થો યજમાનઃ કૃતાઞ્જલિઃ આદાયાભ્યંતરં નીત્વા હ્યસ્ત્રમુદ્વાસયેત્ તતઃ

મહાપીઠની ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણ કરીને, યજમાન દ્વાર પાસે ઊભા રહી, હાથ જોડીને, અંદર પ્રવેશ કરે છે અને શસ્ત્રને અંદર લઈ જઈને વિદાય આપે છે.

પ્રદક્ષિણાદિકં કૃત્વા યથાપૂર્વોદિતં ક્રમાત્ આદાય ચાષ્ટપુષ્પાણિ પૂજામથ સમાપયેત્

પ્રદક્ષિણ અને અન્ય વિધિઓ પહેલાની રીતે પૂર્ણ કરીને, આઠ ફૂલ લઈને પૂજાનું સમાપન કરવું.

અથાગ્નિકાર્યં વક્ષ્યામિ કુણ્ડે વા સ્થંડિલે ઽપિ વા વેદ્યાં વા હ્યાયસે પાત્રે મૃન્મયે વા નવે શુભે

હવે હું અગ્નિકાર્ય સમજાવું છું—કુંડમાં, જમીન પર, વેદી પર, અથવા લોખંડના કે નવા શુભ માટીના પાત્રમાં પણ કરી શકાય.

આધાયાગ્નિં વિધાનેન સંસ્કૃત્ય ચ તતઃ પરમ્ તત્રારાધ્ય મહાદેવં હોમકર્મ સમાચરેત્

વિધિ પ્રમાણે અગ્નિ સ્થાપિત કરીને, યોગ્ય રીતે તૈયાર કર્યા પછી, ત્યાં મહાદેવનું પૂજન કરીને હોમ કરવું.

કુણ્ડં દ્વિહસ્તમાનં વા હસ્તમાત્રમથાપિ વા વૃત્તં વા ચતુરસ્રં વા કુર્યાદ્વેદિં ચ મણ્ડલમ્

કુંડ બે હથેળી જેટલું પહોળું, અથવા એક હથેળી જેટલું, ગોળ કે ચોરસ બનાવી શકાય; વેદી પર પણ મંડળ બનાવવું.

કુણ્ડં વિસ્તારવન્નિમ્નં તન્મધ્યે ઽષ્ટદલામ્બુજમ્ ચતુરંગુલમુત્સેધં તસ્ય દ્વ્યંગુલમેવ વા

કુંડ પહોળું અને ઊંડું હોવું જોઈએ, તેના મધ્યમાં આઠ પાંદડાવાળું કમળ, ચાર આંગળ જેટલું ઊંચું, અથવા બે આંગળ જેટલું પણ હોઈ શકે.

વિતસ્તિદ્વિગુણોન્નત્યા નાભિમન્તઃ પ્રચક્ષતે મધ્યં ચ મધ્યમાંગુલ્યા મધ્યમોત્તમપર્વણોઃ

કુંડની ઊંચાઈ વિતસ્તિની બે ગણી, એટલે કે નાભિથી ઓછી હોવી જોઈએ; મધ્ય ભાગ મધ્યમા આંગળીના મધ્ય અને ઉપરના સાંધા વચ્ચે માપવો.

અંગુલૈઃ કથ્યતે સદ્ભિશ્ચતુર્વિંશતિભિઃ કરઃ મેખલાનાં ત્રયં વાપિ દ્વયમેકમથાપિ વા

જ્ઞાની લોકો કહે છે કે એક હાથ ચોવીસ આંગળનો હોય છે; કુંડની આસપાસ ત્રણ, બે કે એક મેખલા (પટ્ટી) બનાવી શકાય.

યથાશોભં પ્રકુર્વીત શ્લક્ષ્ણમિષ્ટં મૃદા સ્થિરમ્ અશ્વત્થપત્રવદ્યોનિં ગજાધારવદેવ વા

કુંડ માટીથી મજબૂત, ગોળ અને ઇચ્છિત રીતે સુંદર, ચીકણું બનાવવું; તે અશ્વત્થના પાન જેવી કે હાથીના આધાર જેવી આકારની હોઈ શકે.

મેખલામધ્યતઃ કુર્યાત્પશ્ચિમે દક્ષિણે ઽપિ વા શોભનામગ્નિતઃ કિંચિન્નિમ્નામુન્મીલિકાં શનૈઃ

મેખલા કુંડના મધ્યમાં, પશ્ચિમ કે દક્ષિણ બાજુમાં, સુંદર અને અગ્નિથી થોડી નીચી, ધીમે ધીમે ખુલ્લી બનાવી શકાય.

અગ્રેણ કુણ્ડાભિમુખીં કિંચિદુત્સૃજ્ય મેખલામ્ નોત્સેધનિયમો વેદ્યાઃ સા માર્દી વાથ સૈકતી

મેખલા આગળથી કુંડ તરફ થોડી ખુલ્લી રાખવી; વેદી ઊંચાઈ માટે કોઈ નિશ્ચિત નિયમ નથી, તે નરમ કે રેતાળ હોઈ શકે.

મંડલં ગોશકૃત્તોયૈર્માનં પાત્રસ્ય નોદિતમ્ કુણ્ડં ચ મૃન્મયં વેદિમાલિપેદ્ગોમયાંબુના

ગોળ આકાર ગાયના છાણ અને પાણીથી બનાવવો જોઈએ; વાસણનું માપ નિર્ધારિત નથી. અગ્નિકુંડ માટીનું હોવું જોઈએ અને વેદિ પણ ગાયના છાણ અને પાણીથી લપસાવવી.

પ્રક્ષાલ્ય તાપયેત્પાત્રં પ્રોક્ષયેદન્યદંભસા સ્વસૂત્રોક્તપ્રકારેણ કુણ્ડાદૌ વિલ્લિખેત્તતઃ

વાસણને ધોઈને પછી તેને ગરમ કરવું અને બીજા પાણીથી છાંટવું. પછી પોતાની પરંપરા મુજબ અગ્નિકુંડ વગેરે પર નિશાન દોરવા.

સંપ્રોક્ષ્ય કલ્પયેદ્દર્ભૈઃ પુષ્પૈર્વા વહ્નિવિષ્ટરમ્ અર્ચનાર્થં ચ હોમાર્થં સર્વદ્રવ્યાણિ સાધયેત્

પાણી છાંટીને, દર્ભા ઘાસ અથવા ફૂલો વડે અગ્નિ માટે બેઠક તૈયાર કરવી અને પૂજા તથા હોમ માટેના બધા સામાન ગોઠવવા.

પ્રક્ષાલ્યક્ષાલનીયાનિ પ્રોક્ષણ્યા પ્રોક્ષ્ય શોધયેત્ મણિજં કાષ્ઠજં વાથ શ્રોત્રિયાગારસમ્ભવમ્

જે વસ્તુઓ ધોવાની હોય તે ધોઈને, પાણી છાંટી શુદ્ધ કરવી; એ વસ્તુઓ રત્નની હોય કે લાકડાની, અથવા પંડિત બ્રાહ્મણના ઘરમાંથી આવેલી હોય.

અન્યં વાભ્યર્હિતં વહ્નિં તતઃ સાધારમાનયેત્ ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમાવૃત્ય કુણ્ડાદેરુપરિ ક્રમાત્

અથવા, યોગ્ય અગ્નિ લાવીને, શ્રદ્ધાપૂર્વક ત્રણ વાર અગ્નિકુંડ વગેરેની પરિક્રમા કરીને તેને સ્થાપિત કરવી.

વહ્નિબીજં સમુચ્ચાર્ય ત્વાદધીતાગ્નિમાસને યોનિમાર્ગેણ વા તદ્વદાત્મનઃ સંમુખેન વા

અગ્નિનું બીજમંત્ર ઉચ્ચારીને, અગ્નિને આસન પર મૂકે; યોનિમાર્ગથી કે પોતાને સામેથી પણ તેમ જ સ્થાપિત કરવું.

નિયોગઃ પ્રદેશ સર્વં કુંડં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ સ્વનાભ્યંતઃસ્થિતં વહ્નિં તદ્રંધ્રાદ્વિસ્ફુલિંગવદ્

પારંગત વ્યક્તિએ આખું અગ્નિકુંડ ગોઠવવું અને અગ્નિને એમ મૂકે કે જાણે એ પોતાની નાભિમાંથી નીકળીને ચમકતી ચિંગારી જેવો બહાર આવે છે.

નિર્ગમ્ય પાવકે બહ્યે લીનં બિંબાકૃતિ સ્મરેત્ આજ્યસંસ્કારપર્યંતમન્વાધાનપુરસ્સરમ્

પછી બહાર આવેલા અગ્નિને ગોળ આકારમાં એકરૂપ થયેલો માની ધ્યાન કરવું, ઘી શુદ્ધિકરણ પૂરું થાય ત્યાં સુધી પૂર્વવિધિ અનુસાર કરવું.

સ્વસૂત્રોક્તક્રમાત્કુર્યાન્મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્ શિવમૂર્તિં સમભ્યર્ચ્ય તતો દક્ષિણપાર્શ્વતઃ

પોતાની પરંપરામાં જણાવેલા ક્રમ પ્રમાણે, મંત્રજ્ઞ વ્યક્તિએ મૂળમંત્રથી વિધિ કરવી, પહેલા શિવમૂર્તિનું પૂજન કરીને પછી દક્ષિણ બાજુથી આગળ વધવું.

ન્યસ્ય મન્ત્રં ઘૃતે મુદ્રાં દર્શયેદ્ધેનુસંજ્ઞિતામ્ સ્રુક્સ્રુવૌ તૈજસૌ ગ્રાહ્યૌ ન કાંસ્યાયસસૈસકૌ

મંત્રને ઘીમાં સ્થિર કરીને, 'ગાય' નામની મુદ્રા દર્શાવવી અને સુવર્ણના બનેલા સ્રુક-સ્રુવ (હોમકપ-હોમચમચી) લેવી; તે કાંસ્ય, લોખંડ કે પથ્થરના ન હોવા જોઈએ.

યજ્ઞદારુમયૌ વાપિ સ્માર્તૌ વા શિલ્પસમ્મતૌ પર્ણે વા બ્રહ્મવૃક્ષાદેરચ્છિદ્રે મધ્ય ઉત્થિતે

અથવા, તે યજ્ઞમાં વપરાતા લાકડાના, અથવા શાસ્ત્રોક્ત રીતે માન્ય, અથવા પવિત્ર વૃક્ષની પાંદડીમાંથી બનેલા, અખંડિત અને મધ્યમાંથી ઉગેલા હોવા જોઈએ.

સંસૃજ્ય દર્ભૈસ્તૌ વહ્નૌ સંતાપ્ય પ્રોક્ષયેત્પુનઃ પારાર્ષર્ચ્યસ્વસૂત્રોક્તક્રમેણ શિવપૂર્વકૈઃ

તે બંનેને દર્ભા સાથે જોડીને અગ્નિમાં ગરમ કરવું અને ફરીથી પાણી છાંટવું, પોતાની પરંપરામાં જણાવેલા ક્રમ પ્રમાણે, શિવપૂજનથી શરૂઆત કરીને.

જુહુયાદષ્ટભિર્બીજૈરગ્નિસંસ્કારસિદ્ધયે ભ્રુંસ્તુંબ્રુશ્રું ક્રમેણૈવ પુંડ્રંદ્રમિત્યતઃ પરમ્

અગ્નિ શુદ્ધિ માટે, આઠ બીજમંત્રોથી ક્રમશઃ આહુતિ આપવી: 'ભ્રું', 'સ્તું', 'બ્રુશ્રું', 'પુંડ્રં', 'દ્રમ' વગેરે.

બીજાનિ સપ્ત સપ્તાનાં જિહ્વાનામનુપૂર્વશઃ ત્રિશિખા મધ્યમા જિહ્વા બહુરૂપસમાહ્વયા

સાત જિહ્વાઓ માટે સાત બીજમંત્રો છે, ક્રમશઃ; મધ્યની જિહ્વા 'ત્રિશિખા' કહેવાય છે અને તે અનેક રૂપ ધરાવે છે.