શિવપુરાણમ્

શૌર્યં વૈ જગતિ ખ્યાતિશ્શિવમર્ચયતો ભવેત્ તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય શિવૈકાહિતમાનસઃ

શિવજીની પૂજા કરનારને જગતમાં શૌર્ય અને યશ મળે છે; તેથી, બધું છોડીને, જેનું મન માત્ર શિવજીમાં એકાગ્ર છે—

શિવપૂજાવિધિં કુર્યાદ્યદીચ્છેચ્છિવમાત્મનઃ ત્વરિતં જીવિતં યાતિ ત્વરિતં યાતિ યૌવનમ્

જેને પોતાના માટે શિવજીને મેળવવાની ઈચ્છા હોય, તેણે શિવપૂજાની રીત કરવી જોઈએ; જીવન ઝડપથી પસાર થઈ જાય છે, યુવાની પણ ઝડપથી ઓસી પડી જાય છે—

ત્વરિતં વ્યાધિરભ્યેતિ તસ્માત્પૂજ્યઃ પિનાકધૃક્ યાવન્નાયાતિ મરણં યાવન્નાક્રમતે જરા

રોગ પણ ઝડપથી આવી જાય છે; એટલે પિનાકધારીની પૂજા કરવી જોઈએ, જ્યાં સુધી મૃત્યુ આવ્યું નથી, જ્યાં સુધી વૃદ્ધાવસ્થા આવી નથી—

યાવન્નેન્દ્રિયવૈકલ્યં તાવત્પૂજય શંકરમ્ ન શિવાર્ચનતુલ્યો ઽસ્તિ ધર્મો ઽન્યો ભુવનત્રયે

જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયોમાં શક્તિ છે, ત્યાં સુધી શંકરજીની પૂજા કરવી જોઈએ; ત્રણેય લોકમાં શિવપૂજાથી સમાન બીજું કોઈ ધર્મ નથી.

ઇતિ વિજ્ઞાય યત્નેન પૂજનીયસ્સદાશિવઃ દ્વારયાગં જવનિકાં પરિવારબલિક્રિયામ્

આ વાત સમજીને, મનુષ્યે પુરુષાર્થપૂર્વક સદાશિવજીની પૂજા કરવી જોઈએ—દરવાજાની વિધિ, પડદો અને પરિકર માટેની બલિ સાથે.

નિત્યોત્સવં ચ કુર્વીત પ્રસાદે યદિ પૂજયેત્ હવિર્નિવેદનાદૂર્ધ્વં સ્વયં ચાનુચરો ઽપિ વા

હંમેશાં ઉત્સવ કરવો જોઈએ, અને શક્ય હોય ત્યારે પ્રસાદ સમયે પૂજા કરવી જોઈએ; હવન અર્પણ કર્યા પછી, પોતે કે સહાયક દ્વારા પણ.

પ્રસાદપરિવારેભ્યો બલિં દદ્યાદ્યથાક્રમમ્ નિર્ગમ્ય સહ વાદિત્રૈસ્તદાશાભિમુખઃ સ્થિતઃ

પ્રસાદના પરિકરોને યોગ્ય ક્રમમાં બલિ આપવી, પછી વાદ્યયંત્રો સાથે બહાર જઈ, તે દિશામાં મોઢું કરીને ઊભા રહેવું.

પુષ્પં ધૂપં ચ દીપઞ્ચ દદ્યાદન્નં જલૈઃ સહ તતો દદ્યાન્મહાપીઠે તિષ્ઠન્બલિમુદઙ્મુખઃ

પછી ફૂલ, ધૂપ, દીવો, અન્ન અને પાણી ભેગાં કરીને, મહાપીઠ પર ઊભા રહીને, પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, શ્રદ્ધાપૂર્વક બલિ અર્પણ કરવો.

તતો નિવેદિતં દેવે યત્તદન્નાદિકં પુરા તત્સર્વં સાવશેષં વા ચણ્ડાય વિનિવેદયેત્

પછી દેવને જે અન્નાદિ વસ્તુઓ અર્પણ કરવામાં આવી હોય, તે બધું, બચેલું હોય કે ન હોય, ચંડને અર્પણ કરવું.

હુત્વા ચ વિધિવત્પશ્ચાત્પૂજાશેષં સમાપયેત્ કૃત્વા પ્રયોગં વિધિવદ્યાવન્મન્ત્રં જપં તતઃ

વિધિ પ્રમાણે હોમ કર્યા પછી, પૂજાનો બાકી રહેલો ભાગ પૂર્ણ કરવો. પછી વિધિ પ્રમાણે યજ્ઞની ક્રિયા પૂરી કરીને, જે મંત્ર કહેવામાં આવ્યો હોય તે જાપ કરવો.

નિત્યોત્સવં પ્રકુર્વીત યથોક્તં શિવશાસને વિપુલે તૈજસે પાત્રે રક્તપદ્મોપશોભિતે

શિવજીના આદેશ પ્રમાણે રોજનું ઉત્સવ કરવું. તેમાં વિશાળ, તેજસ્વી અને લાલ કમળોથી શોભિત પાત્રનો ઉપયોગ કરવો.

અસ્ત્રં પાશુપતં દિવ્યં તત્રાવાહ્ય સમર્ચયેત્ શિવસ્યારોપ્યઃ તત્પાત્રં દ્વિજસ્યાલંકૃતસ્ય ચ

ત્યાં દિવ્ય પાશુપતાસ્ત્રનું આવાહન કરીને પૂજન કરવું. શિવજીનું પાત્ર શોભાયમાન બ્રાહ્મણ પર મૂકવું.

ન્યસ્તાસ્ત્રવપુષા તેન દીપ્તયષ્ટિધરસ્ય ચ પ્રાસાદપરિવારેભ્યો બહિર્મંગલનિઃસ્વનૈઃ

જ્યારે પાત્ર પર શસ્ત્રનું સ્વરૂપ રાખવામાં આવે, તેજસ્વી દંડ ધારણ કરનાર બ્રાહ્મણ મંદિરમાંથી બહાર, શુભ ધ્વનિ સાથે જાય છે.

નૃત્યગેયાદિભિશ્ચૈવ સહ દીપધ્વજાદિભિઃ પ્રદક્ષિણત્રયં કૃત્વા ન દ્રુતં ચાવિલમ્બિતમ્

નૃત્ય, ગીત અને અન્ય ઉત્સવ સાથે, દીવો, ધ્વજ વગેરે લઈને, ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણ કરવી—ન તો બહુ ઝડપી, ન તો બહુ ધીમી.

મહાપીઠં સમાવૃત્ય ત્રિઃપ્રદક્ષિણયોગતઃ પુનઃ પ્રવિષ્ટો દ્વારસ્થો યજમાનઃ કૃતાઞ્જલિઃ આદાયાભ્યંતરં નીત્વા હ્યસ્ત્રમુદ્વાસયેત્ તતઃ

મહાપીઠની ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણ કરીને, યજમાન દ્વાર પાસે ઊભા રહી, હાથ જોડીને, અંદર પ્રવેશ કરે છે અને શસ્ત્રને અંદર લઈ જઈને વિદાય આપે છે.

પ્રદક્ષિણાદિકં કૃત્વા યથાપૂર્વોદિતં ક્રમાત્ આદાય ચાષ્ટપુષ્પાણિ પૂજામથ સમાપયેત્

પ્રદક્ષિણ અને અન્ય વિધિઓ પહેલાની રીતે પૂર્ણ કરીને, આઠ ફૂલ લઈને પૂજાનું સમાપન કરવું.

અથાગ્નિકાર્યં વક્ષ્યામિ કુણ્ડે વા સ્થંડિલે ઽપિ વા વેદ્યાં વા હ્યાયસે પાત્રે મૃન્મયે વા નવે શુભે

હવે હું અગ્નિકાર્ય સમજાવું છું—કુંડમાં, જમીન પર, વેદી પર, અથવા લોખંડના કે નવા શુભ માટીના પાત્રમાં પણ કરી શકાય.

આધાયાગ્નિં વિધાનેન સંસ્કૃત્ય ચ તતઃ પરમ્ તત્રારાધ્ય મહાદેવં હોમકર્મ સમાચરેત્

વિધિ પ્રમાણે અગ્નિ સ્થાપિત કરીને, યોગ્ય રીતે તૈયાર કર્યા પછી, ત્યાં મહાદેવનું પૂજન કરીને હોમ કરવું.

કુણ્ડં દ્વિહસ્તમાનં વા હસ્તમાત્રમથાપિ વા વૃત્તં વા ચતુરસ્રં વા કુર્યાદ્વેદિં ચ મણ્ડલમ્

કુંડ બે હથેળી જેટલું પહોળું, અથવા એક હથેળી જેટલું, ગોળ કે ચોરસ બનાવી શકાય; વેદી પર પણ મંડળ બનાવવું.

કુણ્ડં વિસ્તારવન્નિમ્નં તન્મધ્યે ઽષ્ટદલામ્બુજમ્ ચતુરંગુલમુત્સેધં તસ્ય દ્વ્યંગુલમેવ વા

કુંડ પહોળું અને ઊંડું હોવું જોઈએ, તેના મધ્યમાં આઠ પાંદડાવાળું કમળ, ચાર આંગળ જેટલું ઊંચું, અથવા બે આંગળ જેટલું પણ હોઈ શકે.

વિતસ્તિદ્વિગુણોન્નત્યા નાભિમન્તઃ પ્રચક્ષતે મધ્યં ચ મધ્યમાંગુલ્યા મધ્યમોત્તમપર્વણોઃ

કુંડની ઊંચાઈ વિતસ્તિની બે ગણી, એટલે કે નાભિથી ઓછી હોવી જોઈએ; મધ્ય ભાગ મધ્યમા આંગળીના મધ્ય અને ઉપરના સાંધા વચ્ચે માપવો.

અંગુલૈઃ કથ્યતે સદ્ભિશ્ચતુર્વિંશતિભિઃ કરઃ મેખલાનાં ત્રયં વાપિ દ્વયમેકમથાપિ વા

જ્ઞાની લોકો કહે છે કે એક હાથ ચોવીસ આંગળનો હોય છે; કુંડની આસપાસ ત્રણ, બે કે એક મેખલા (પટ્ટી) બનાવી શકાય.

યથાશોભં પ્રકુર્વીત શ્લક્ષ્ણમિષ્ટં મૃદા સ્થિરમ્ અશ્વત્થપત્રવદ્યોનિં ગજાધારવદેવ વા

કુંડ માટીથી મજબૂત, ગોળ અને ઇચ્છિત રીતે સુંદર, ચીકણું બનાવવું; તે અશ્વત્થના પાન જેવી કે હાથીના આધાર જેવી આકારની હોઈ શકે.

મેખલામધ્યતઃ કુર્યાત્પશ્ચિમે દક્ષિણે ઽપિ વા શોભનામગ્નિતઃ કિંચિન્નિમ્નામુન્મીલિકાં શનૈઃ

મેખલા કુંડના મધ્યમાં, પશ્ચિમ કે દક્ષિણ બાજુમાં, સુંદર અને અગ્નિથી થોડી નીચી, ધીમે ધીમે ખુલ્લી બનાવી શકાય.

અગ્રેણ કુણ્ડાભિમુખીં કિંચિદુત્સૃજ્ય મેખલામ્ નોત્સેધનિયમો વેદ્યાઃ સા માર્દી વાથ સૈકતી

મેખલા આગળથી કુંડ તરફ થોડી ખુલ્લી રાખવી; વેદી ઊંચાઈ માટે કોઈ નિશ્ચિત નિયમ નથી, તે નરમ કે રેતાળ હોઈ શકે.

મંડલં ગોશકૃત્તોયૈર્માનં પાત્રસ્ય નોદિતમ્ કુણ્ડં ચ મૃન્મયં વેદિમાલિપેદ્ગોમયાંબુના

ગોળ આકાર ગાયના છાણ અને પાણીથી બનાવવો જોઈએ; વાસણનું માપ નિર્ધારિત નથી. અગ્નિકુંડ માટીનું હોવું જોઈએ અને વેદિ પણ ગાયના છાણ અને પાણીથી લપસાવવી.

પ્રક્ષાલ્ય તાપયેત્પાત્રં પ્રોક્ષયેદન્યદંભસા સ્વસૂત્રોક્તપ્રકારેણ કુણ્ડાદૌ વિલ્લિખેત્તતઃ

વાસણને ધોઈને પછી તેને ગરમ કરવું અને બીજા પાણીથી છાંટવું. પછી પોતાની પરંપરા મુજબ અગ્નિકુંડ વગેરે પર નિશાન દોરવા.

સંપ્રોક્ષ્ય કલ્પયેદ્દર્ભૈઃ પુષ્પૈર્વા વહ્નિવિષ્ટરમ્ અર્ચનાર્થં ચ હોમાર્થં સર્વદ્રવ્યાણિ સાધયેત્

પાણી છાંટીને, દર્ભા ઘાસ અથવા ફૂલો વડે અગ્નિ માટે બેઠક તૈયાર કરવી અને પૂજા તથા હોમ માટેના બધા સામાન ગોઠવવા.

પ્રક્ષાલ્યક્ષાલનીયાનિ પ્રોક્ષણ્યા પ્રોક્ષ્ય શોધયેત્ મણિજં કાષ્ઠજં વાથ શ્રોત્રિયાગારસમ્ભવમ્

જે વસ્તુઓ ધોવાની હોય તે ધોઈને, પાણી છાંટી શુદ્ધ કરવી; એ વસ્તુઓ રત્નની હોય કે લાકડાની, અથવા પંડિત બ્રાહ્મણના ઘરમાંથી આવેલી હોય.