શિવપુરાણમ્

દેવસારં ચ વિદ્વદ્ભિરગોચરમિતિ શ્રુતમ્ આદિમધ્યાન્તરહિતં ભેષજં ભવરોગિણામ્

પંડિતો તેને દેવોના સારરૂપ જાણે છે, પણ તે અવ્યક્ત કહેવાય છે; જેનું neither આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી, તે સંસારરોગી માટે ઔષધ છે.

શિવતત્ત્વમિતિ ખ્યાતં શિવાર્થં જગતિ સ્થિરમ્ પઞ્ચોપચારવદ્ભક્ત્યા પૂજયેલ્લિંગમુત્તમમ્

આને શિવતત્વ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે જગતમાં શિવનો અડગ હેતુ છે; શ્રદ્ધા સાથે પાંચ પ્રકારની ઉપચારથી ઉત્તમ લિંગનું પૂજન કરવું જોઈએ.

લિંગમૂર્તિર્મહેશસ્ય શિવસ્ય પરમાત્મનઃ સ્નાનકાલે પ્રકુર્વીત જયશબ્દાદિમંગલમ્

લિંગ મહાદેવ, શિવ, પરમાત્માનું સ્વરૂપ છે; સ્નાન સમયે જયના શબ્દથી આરંભ કરીને શુભક્રિયાઓ કરવી જોઈએ.

પઞ્ચગવ્યઘૃતક્ષીરદધિમધ્વાદિપૂર્વકૈઃ મૂલૈઃ ફલાનાં સારૈશ્ચ તિલસર્ષપસક્તુભિઃ

પાંચ ગૌમય વસ્તુઓ — ઘી, દૂધ, દહીં, મધ વગેરે, સાથે જ મૂળ, ફળોના રસ અને તલ, રાયડા તથા લોટના પદાર્થો વડે,

બીજૈર્યવાદિભિશ્શસ્તૈશ્ચૂર્ણૈર્માષાદિસંભવૈઃ સંસ્નાપ્યાલિપ્ય પિષ્ટાદ્યૈઃ સ્નાપયેદુષ્ણવારિભિઃ

યવ જેવા ઉત્તમ બીજ, મગ વગેરેના ચૂર્ણ વડે, લોટ વગેરેના લપસથી લિંગને સ્નાન કરાવવું અને પછી ગરમ પાણીથી ધોઈ લેવું.

ઘર્ષયેદ્વિલ્વપત્રાદ્યૈર્લેપગંધાપનુત્તયે પુનઃ સંસ્નાપ્ય સલિલૈશ્ચક્રવર્ત્યુપચારતઃ

વિલ્વપત્ર અને એવા પત્રોથી લિંગને ઘસીને લપસ અને સુગંધ દૂર કરવી; પછી ફરી પાણીથી સ્નાન કરાવી રાજાની રીત પ્રમાણે ઉપચાર કરવો.

સુગંધામલકં દદ્યાદ્ધરિદ્રાં ચ યથાક્રમમ્ તતઃ સંશોધ્ય સલિલૈર્લિંગં બેરમથાપિ વા

સુગંધિત આમળા અને હળદર ક્રમશઃ અર્પણ કરવી; ત્યારબાદ પાણીથી લિંગ કે મૂર્તિને શુદ્ધ કરવું.

સ્નાપયેદ્ગંધતોયેન કુશપુષ્પોદકેન ચ હિરણ્યરત્નતોયૈશ્ચ મંત્રસિદ્ધૈર્યથાક્રમમ્

સુગંધિત પાણી, કુશ અને ફૂલવાળું પાણી, અને મંત્રથી પવિત્ર કરેલું સોનાં-રત્નવાળું પાણી ક્રમશઃ સ્નાનમાં વાપરવું.

અસંભવે તુ દ્રવ્યાણાં યથાસંભવસંભૃતૈઃ કેવલૈર્મંત્રતોયૈર્વા સ્નાપયેચ્છ્રદ્ધયા શિવમ્

જો પદાર્થો ઉપલબ્ધ ન હોય, તો જે મળે તેનાથી, અથવા માત્ર મંત્રથી પવિત્ર કરેલા પાણીથી પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક શિવને સ્નાન કરાવવું.

કલશેનાથ શંખેન વર્ધન્યા પાણિના તથા સકુશેન સપુષ્પેણ સ્નાપયેન્મંત્રપૂર્વકમ્

પછી કળશ, શંખ, વધારાની વાસણ, હાથ, તેમજ કુશ અને ફૂલો વડે પણ મંત્રોચ્ચાર સાથે સ્નાન કરાવવું.

પવમાનેન રુદ્રેણ નીલેન ત્વરિતેન ચ લિંગસૂક્તાદિસૂક્તૈશ્ચ શિરસાથર્વણેન ચ

પવમાન, રુદ્ર, નીલ, ત્વરિત સ્તોત્રો, લિંગસૂક્ત અને અન્ય સૂક્તો, તથા અથર્વશિરસ વડે પણ,

ઋગ્ભિશ્ચ સામભિઃ શૈવૈર્બ્રહ્મભિશ્ચાપિ પઞ્ચભિઃ સ્નાપયેદ્દેવદેવેશં શિવેન પ્રણવેન ચ

ઋગ્વેદ, સામવેદ, પાંચ શૈવ બ્રાહ્મણ સ્તોત્રો અને શિવના પ્રણવથી દેવોના દેવને સ્નાન કરાવવું.

યથા દેવસ્ય દેવ્યાશ્ચ કુર્યાત્સ્નાનાદિકં તથા ન તુ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ તત્ર તૌ સદૃશૌ યતઃ

જેમ દેવ માટે સ્નાન અને અન્ય ક્રિયાઓ થાય છે, તેમ જ દેવી માટે પણ કરવી; તેમાં કોઈ ફરક નથી, કારણ કે બંને સમાન છે.

પ્રથમં દેવમુદ્દિશ્ય કૃત્વા સ્નાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ દેવ્યૈઃ પ્રશ્ચાત્પ્રકુર્વીત દેવદેવસ્ય શાસનાત્

પ્રથમ દેવ માટે સ્નાન અને અન્ય ક્રિયાઓ કરી, પછી દેવના આદેશ મુજબ દેવી માટે પણ તે જ કરવું.

અર્ધનારીશ્વરે પૂજ્યે પૌર્વાપર્યં ન વિદ્યતે તત્ર તત્રોપચારાણાં લિંગે વાન્યત્ર વા ક્વચિત્

અર્ધનારીશ્વરની પૂજામાં પહેલાપછીત્વ નથી; એ સમયે ઉપચાર લિંગને કે અન્યત્ર પણ આપી શકાય છે.

કૃત્વા ઽભિષેકં લિંગસ્ય શુચિના ચ સુગંધિના સંમૃજ્ય વાસસા દદ્યાદંબરં ચોપવીતકમ્

શુદ્ધ અને સુગંધિત પદાર્થોથી લિંગને અભિષેક કર્યા પછી, કપડાંથી પુંછવું અને વસ્ત્ર તથા ઉપવીત અર્પણ કરવું.

પાદ્યમાચમનં ચાર્ઘ્યં ગંધં પુષ્પં ચ ભૂષણમ્ ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં પાનીયં મુખશોધનમ્

પાદ્ય, આચમન, અર્ઘ્ય, સુગંધ, ફૂલ, આભૂષણ, ધૂપ, દીવો, ભોજન, પીવાનું પાણી અને મોઢું ધોવા માટેનું પાણી અર્પણ કરવું.

પુનશ્ચાચમનીયં ચ મુખવાસં તતઃ પરમ્ મુકુટં ચ શુભં ભદ્રં સર્વરત્નૈરલંકૃતમ્

પછી ફરીથી આચમન અને પછી મોઢામાં સુગંધ માટેનું પદાર્થ; ત્યારબાદ સર્વપ્રકારના રત્નોથી શોભિત સુંદર અને શુભ મુગટ અર્પણ કરવું.

ભૂષણાનિ પવિત્રાણિ માલ્યાનિ વિવિધાનિ ચ વ્યજને ચામરે છત્રં તાલવૃંતં ચ દર્પણમ્

પવિત્ર આભૂષણો, વિવિધ માળાઓ, પંખા, ચામર, છત્રી, તાડપત્રનો પંખો અને દરપણ પણ અર્પણ કરવું.

દત્ત્વા નીરાજનં કુર્યાત્સર્વમંગલનિસ્વનૈઃ ગીતનૃત્યાદિભિશ્ચૈવ જયશબ્દસમન્વિતઃ

દીવો અર્પણ કર્યા પછી, બધા શુભ અવાજો સાથે, ગીત, નૃત્ય અને જયજયકાર સાથે વિધિ કરવી જોઈએ.

હૈમે ચ રાજતે તામ્રે પાત્રે વા મૃન્મયે શુભે પદ્મકૈશ્શોભિતૈઃ પુષ્પૈર્બીજૈર્દધ્યક્ષતાદિભિઃ

સોનાં, ચાંદીનાં, તાંબાંનાં અથવા શુભ માટીનાં વાસણમાં, કમળ, સુંદર ફૂલો, બીજ, દહીં, અખંડિત ચોખા વગેરેથી શોભાયમાન કરીને—

ત્રિશૂલશંખયુગ્માબ્જનન્દ્યાવર્તૈઃ કરીષજૈઃ શ્રીવત્સસ્વસ્તિકાદર્શવજ્રૈર્વહ્ન્યાદિચિહ્નિતૈઃ

ત્રિશૂલ, શંખની જોડી, કમળ, નંદ્યાવર્ત ચિહ્નો, ગાયના ગોબરથી કરેલા નિશાન, શ્રીવત્સ, સ્વસ્તિક, અરીસા, વજ્ર, અગ્નિ અને બીજા શુભ ચિહ્નો સાથે—

અષ્ટૌ પ્રદીપાન્પરિતો વિધાયૈકં તુ મધ્યમે તેષુ વામાદિકાશ્ચિન્ત્યાઃ પૂજ્યાશ્ચ નવ શક્તયઃ

આઠ દીવા ચારે બાજુ અને એક દીવો વચ્ચે રાખીને, ડાબી બાજુથી આરંભ કરીને નવ શક્તિઓનું ધ્યાન કરીને પૂજન કરવું.

કવચેન સમાચ્છાદ્ય સંરક્ષ્યાસ્ત્રેણ સર્વતઃ ધેનુમુદ્રાં ચ સંદર્શ્ય પાણિભ્યાં પાત્રમુદ્ધરેત્

કવચથી ઢાંકી, દરેક બાજુથી શસ્ત્રોથી રક્ષા કરીને, બંને હાથથી ગાયની મુદ્રા બતાવીને વાસણ ઉંચકવું.

અથવારોપયેત્પાત્રે પઞ્ચદીપાન્યથાક્રમમ્ વિદિક્ષ્વપિ ચ મધ્યે ચ દીપમેકમથાપિ વા

અથવા તો, વાસણમાં ક્રમશઃ પાંચ દીવા મૂકી શકાય, અથવા દિશાઓમાં અને વચ્ચે એક-એક દીવો, અથવા માત્ર એક દીવો પણ મૂકી શકાય.

તતસ્તત્પાત્રમુદ્ધૃત્ય લિંગાદેરુપરિ ક્રમાત્ ત્રિઃ પ્રદક્ષિણયોગેન ભ્રામયેન્મૂલવિદ્યયા

પછી એ વાસણ લઈને, ક્રમશઃ લિંગ અથવા બીજા પ્રતિમાના ઉપર ત્રણ વાર મૂળ મંત્ર સાથે ફરવું.

દદ્યાદર્ઘ્યં તતો મૂર્ધ્નિ ભસિતં ચ સુગંધિતમ્ કૃત્વા પુષ્પાંજલિં પશ્ચાદુપહારાન્નિવેદયેત્

પછી મસ્તક પર અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું, સુગંધિત ભસ્મ ચડાવવું, પછી ફૂલોની અંજલિ આપી, ભોજનનો નૈવેદ્ય અર્પણ કરવો.

પાનીયં ચ તતો દદ્યાદ્દત્ત્વા વાચમનં પુનઃ પઞ્ચસૌગંધિકોપેતં તામ્બૂલં ચ નિવેદયેત્

પછી પાણી અર્પણ કરવું, પછી મોઢું ધોવા માટે પાણી આપી, પાંચ પ્રકારની સુગંધવાળું પાન પણ અર્પણ કરવું.

પ્રોક્ષયેત્પ્રોક્ષણીયાનિ ગાનનાટ્યાનિ કારયેત્ લિંગાદૌ શિવયોશ્ચિન્તાં કૃત્વા શક્ત્યજપેચ્છિવમ્

જે છાંટવું હોય તે છાંટી, ગીત અને નૃત્ય કરાવવું, લિંગ પાસે શિવ અને અન્ય દેવતાઓનું ધ્યાન કરીને, શક્તિ મંત્રનું મનમાં જાપ કરવું.