શિવપુરાણમ્

વહ્નૌ વા સ્થણ્ડિલે વાથ ભક્ત્યા વિત્તાનુસારતઃ અથવાંતર્બહિશ્ચૈવ પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્ અંતર્યાગરતઃ પૂજાં બહિઃ કુર્વીત વા ન વા

અથવા અગ્નિમાં કે યજ્ઞવેદિ પર, પોતાની ભક્તિ અને ક્ષમતા પ્રમાણે; અથવા અંદર અને બહાર બંને રીતે પરમેશ્વરની પૂજા કરવી. જો કોઈ અંતર્યાગમાં તત્પર હોય, તો બહારની પૂજા કરે કે ન કરે, ચાલે છે.

વ્યાખ્યાં પૂજાવિધાનસ્ય પ્રવદામિ સમાસતઃ શિવશાસ્ત્રે શિવેનૈવ શિવાયૈ કથિતસ્ય તુ

હું હવે શિવશાસ્ત્રમાં, શિવે પોતે દેવીને જે પૂજાવિધિ સમજાવી છે, તેનું સંક્ષિપ્તમાં વર્ણન કરું છું.

અંગમભ્યંતરં યાગમગ્નિકાર્યાવસાનકમ્ વિધાય વા ન વા પશ્ચાદ્બહિર્યાગં સમાચરેત્

અંગ અને આંતરિક યાગ, અગ્નિકાર્ય પૂરું થાય ત્યાં સુધી, કરવું કે ન કરવું, બંને ચાલે છે; પછી બાહ્ય યાગ કરવો જોઈએ.

તત્ર દ્રવ્યાણિ મનસા કલ્પયિત્વા વિશોધ્ય ચ ધ્યાત્વા વિનાયકં દેવં પૂજયિત્વા વિધાનતઃ

ત્યાં, મનમાં જ દ્રવ્ય કલ્પી અને શુદ્ધ કરી, વિનાયક દેવનું ધ્યાન કરીને, નિયમ પ્રમાણે તેમની પૂજા કરવી.

દક્ષિણે ચોત્તરે ચૈવ નંદીશં સુયશં તથા આરાધ્ય મનસા સમ્યગાસનં કલ્પયેદ્બુધઃ

જમણી અને ડાબી બાજુએ, નંદી અને સુયશની મનથી યોગ્ય રીતે આરાધના કરીને, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ આસન તૈયાર કરવું.

આરાધનાદિકૈર્યુક્તસ્સિંહયોગાસનાદિકમ્ પદ્માસનં વા વિમલં તત્ત્વત્રયસમન્વિતમ્

પૂજા વગેરે ક્રિયાઓથી યુક્ત, સિંહયોગાસન કે સમાન આસન, અથવા શુદ્ધ પદ્માસન, ત્રણ તત્ત્વોથી યુક્ત રાખવું.

તસ્યોપરિ શિવં ધ્યાયેત્સાંબં સર્વમનોહરમ્ સર્વલક્ષણસંપન્નં સર્વાવયવશોભનમ્

આ આસન પર, શિવ અને તેમની સાથીનું ધ્યાન કરવું—જે સર્વેને મોહી લે તેવા, સર્વે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત અને દરેક અંગે સુંદર છે.

સર્વાતિશયસંયુક્તં સર્વાભરણભૂષિતમ્ રક્તાસ્યપાણિચરણં કુંદચંદ્રસ્મિતાનનમ્

સર્વ ગુણોથી યુક્ત, સર્વે આભૂષણોથી શોભિત, લાલ હોઠ, હાથ અને પગ ધરાવતી, અને કુંદ તથા ચાંદની જેવી સ્મિતવાળી સુંદર મુખવાળી છે.

શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં ફુલ્લપદ્મત્રિલોચનમ્ ચતુર્ભુજમુદારાઙ્ગં ચારુચંદ્રકલાધરમ્

શુદ્ધ સ્ફટિક જેવી તેજસ્વી, ફૂલેલા કમળ જેવા ત્રણ નેત્રો ધરાવતી, ચાર હાથવાળી, ઉદાર અંગોવાળી અને સુંદર ચાંદ્રકલા ધારણ કરનાર છે.

વરદાભયહસ્તં ચ મૃગટંકધરં હરમ્ ભુજંગહારવલયં ચારુનીલગલાંતરમ્

આશીર્વાદ અને અભય mudra ધરાવતાં હાથો, મૃગચિહ્ન ધારણ કરનાર, ભુજંગમાળા અને કંકણોથી શોભિત, સુંદર નીલકંઠ ધરાવતાં હર છે.

સર્વોપમાનરહિતં સાનુગં સપરિચ્છદમ્ તતઃ સંચિંતયેત્તસ્ય વામભાગે મહેશ્વરીમ્

જેની કોઈ સરખામણી નથી, જે પોતાના અનુયાયીઓ અને સેવકોથી ઘેરાયેલા છે; પછી, તેના ડાબા ભાગે મહેશ્વરીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

પ્રફુલ્લોત્પલપત્રાભાં વિસ્તીર્ણાયતલોચનામ્ પૂર્ણચંદ્રાભવદનાં નીલકુંચિતમૂર્ધજામ્

પૂરેપૂરી ખીલી ગયેલી નીલકમળની પાંદડીઓ જેવી વિશાળ અને લાંબી આંખો, પૂર્ણ ચંદ્ર જેવું મુખ અને ઘુંવાળાં કાળાં વાળ ધરાવે છે.

નીલોત્પલદલપ્રખ્યાં ચન્દ્રાર્ધકૃતશેખરામ્ અતિવૃત્તઘનોત્તુંગસ્નિગ્ધપીનપયોધરામ્

નીલકમળની પાંદડીઓ જેવી કાંતિવાળી, માથે અર્ધચંદ્ર ધારણ કરેલી, ખૂબ જ ગોળ, ઘન અને તેજસ્વી, ઊંચા અને મજબૂત સ્તન ધરાવે છે.

તનુમધ્યાં પૃથુશ્રોણીં પીતસૂક્ષ્મવરામ્બરામ્ સર્વાભરણસંપન્નાં લલાટતિલકોજ્જ્વલામ્

પાતળી કમર, પહોળા નિતંબ, પીળાં સુક્ષ્મ વસ્ત્રો પહેરેલા, સર્વે આભૂષણોથી શોભિત અને કપાળ પર તેજસ્વી તિલક ધરાવતી છે.

વિચિત્રપુષ્પસંકીર્ણકેશપાશોપશોભિતામ્ સર્વતો ઽનુગુણાકારાં કિંચિલ્લજ્જાનતાનનામ્

વિવિધ ફૂલો વડે શોભિત અને સુંદર રીતે ગૂંથેલા વાળ, સર્વ દિશામાં સુમેળવાળી આકૃતિ અને મુખ પર થોડુંક લાજનું ભાવ છે.

હેમારવિંદં વિલસદ્દધાનાં દક્ષિણે કરે દંડવચ્ચાપરં હસ્તે ન્યસ્યાસીનાં મહાસને

જમણા હાથમાં તેજસ્વી સુવર્ણ કમળ ધારણ કરેલું અને બીજા હાથમાં દંડ રાખીને, મહાસિંહાસન પર બેસેલી છે.

પાશવિચ્છેદિકાં સાક્ષાત્સચ્ચિદાનંદરૂપિણીમ્ એવં દેવં ચ દેવીં ચ ધ્યાત્વાસનવરે શુભે

પાશ વિચ્છેદક ધારણ કરનાર, સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ ધરાવતી; આ રીતે દેવ અને દેવીનું શુભ આસન પર ધ્યાન કરવું જોઈએ.

સર્વોપચારવદ્ભક્ત્યા ભાવપુષ્પૈસ્સમર્ચયેત્ અથવા પરિકલ્પ્યૈવં મૂર્તિમન્યતમાં વિભોઃ

સર્વ ઉપચાર અને ભક્તિપૂર્વક, મનના ફૂલો વડે પૂજા કરવી જોઈએ; અથવા, ભગવાનની બીજી કોઈ પણ મૂર્તિનું આ રીતે કલ્પન કરીને પૂજા કરવી.

શૈવીં સદાશિવાખ્યાં વા તથા માહેશ્વરીં પરામ્ ષડ્વિંશકાભિધાનાં વા શ્રીકંઠાખ્યામથાપિ વા

શિવી તરીકે, જેને સદાશિવ કહે છે, અથવા પરમ મહેશ્વરી તરીકે, અથવા જેને ષડ્વિંશકા કહે છે, અથવા શ્રીકંઠ સ્વરૂપે પણ પૂજા કરી શકાય છે.

મન્ત્રન્યાસાદિકાં ચાપિ કૃત્વા સ્વસ્યાં તનૌ યથા અસ્યાં મૂર્તૌ મૂર્તિમંતં શિવં સદસતઃ પરમ્

મંત્રન્યાસ વગેરે પોતાના શરીર પર કરીને, આ મૂર્તિમાં સદાસતથી પર એવા મૂર્તિમાન શિવનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

ધ્યાત્વા બાહ્યક્રમેણૈવ પૂજાં નિર્વર્તયેદ્ધિયા સમિદાજ્યાદિભિઃ પશ્ચાન્નાભૌ હોમં ચ ભાવયેત્

આ રીતે ધ્યાન કરીને, પછી બાહ્ય રીતે મનથી પૂજા કરવી, અને પછી નાભિસ્થાને સમિદ, ઘી વગેરે વડે હોમનું કલ્પન કરવું.

ભ્રૂમધ્યે ચ શિવં ધ્યાયેચ્છુદ્ધદીપશિખાકૃતિમ્ ઇત્થમંગે સ્વતંત્રે વા યોગે ધ્યાનમયે શુભે

ભ્રૂમધ્યમાં શુદ્ધ દીપશિખા જેવી આકારવાળા શિવનું ધ્યાન કરવું; આ રીતે શરીરમાં કે સ્વતંત્ર રીતે શુભ ધ્યાન અથવા યોગમાં કરવું.

અગ્નિકાર્યાવસાનં ચ સર્વત્રૈવ સમો વિધિઃ અથ ચિંતામયં સર્વં સમાપ્યારાધનક્રમમ્

અગ્નિકાર્ય પૂર્ણ થયા પછી સર્વત્ર એ જ વિધિ છે; પછી, સમગ્ર માનસિક આરાધના ક્રમ પૂર્ણ કરવો.

લિંગે ચ પૂજયેદ્દેવં સ્થંડિલે વાનલે ઽપિ વા

લિંગમાં, સ્થાન્ડિલ પર અથવા અગ્નિમાં પણ ભગવાનની પૂજા કરવી જોઈએ.

પ્રોક્ષયેન્મૂલમંત્રેણ પૂજાસ્થાનં વિશુદ્ધયે ગન્ધચન્દનતોયેન પુષ્પં તત્ર વિનિક્ષિપેત્

પૂજાના સ્થાનને શુદ્ધ કરવા માટે મૂળમંત્રથી છાંટવું, અને ત્યાં ચંદનસુગંધિત પાણી વડે ફૂલ ધરવું.

અસ્ત્રેણોત્સાર્ય વૈ વિઘ્નાનવગુણ્ઠ્ય ચ વર્મણા અસ્ત્રં દિક્ષુ પ્રવિન્યસ્ય કલ્પયેદર્ચનાભુવમ્

અસ્ત્ર વડે બધાં વિઘ્નો દૂર કરો અને તેમને કવચથી ઢાંકો; પછી અસ્ત્રને ચારે દિશામાં ફેંકીને પૂજાની જગ્યા તૈયાર કરો.

તત્ર દર્ભાન્પરિસ્તીર્ય ક્ષાલયેત્પ્રોક્ષણાદિભિઃ સંશોધ્ય સર્વપાત્રાણિ દ્રવ્યશુદ્ધિં સમાચરેત્

ત્યાં દરભ ઘાસ પાથરી, છાંટણી અને અન્ય વિધિથી જગ્યા શુદ્ધ કરો; બધાં વાસણો અને સામગ્રીની પણ શુદ્ધિ કરો.

પ્રોક્ષણીમર્ધ્યપાત્રં ચ પાદ્યપાત્રમતઃ પરમ્ તથૈવાચમનીયસ્ય પાત્રં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્

છાંટણી માટેનું વાસણ, પગ ધોવા માટેનું વાસણ અને આમચન માટેનું વાસણ—આ ચારેય યોગ્ય રીતે ગોઠવો.

પ્રક્ષાલ્ય પ્રોક્ષ્ય વીક્ષ્યાથ ક્ષિપેત્તેષુ જલં શિવમ્ પુણ્યદ્રવ્યાણિ સર્વાણિ યથાલાભં વિનિક્ષિપેત્

ધોઈને, છાંટીને અને તપાસીને, તેમાં શુભ જળ ભરો; અને જે પુણ્ય સામગ્રી મળે તે પ્રમાણે તેમાં મૂકો.