શિવપુરાણમ્

અકામઃ કામસંયુક્તો બન્ધાયૈવ ભવિષ્યતિ તસ્માત્પઞ્ચસુ યજ્ઞેષુ ધ્યાનજ્ઞાનપરો ભવેત્

કોઈ કામના વિના કરેલો યજ્ઞ મુક્તિ આપે છે, પણ ઇચ્છા સાથે કરેલો યજ્ઞ બંધન જ લાવે છે. તેથી, પાંચેય યજ્ઞોમાં મનુષ્યે ધ્યાન અને જ્ઞાનમાં જ વધુ લાગવું જોઈએ.

ધ્યાનં જ્ઞાનં ચ યસ્યાસ્તિ તીર્ણસ્તેન ભવાર્ણવઃ હિંસાદિદોષનિર્મુક્તો વિશુદ્ધશ્ચિત્તસાધનઃ

જેના પાસે ધ્યાન અને જ્ઞાન બંને છે, તે સંસાર સમુદ્ર પાર કરી જાય છે; જે હિંસા વગેરે દોષોથી મુક્ત છે અને શુદ્ધ મનથી સાધના કરે છે.

ધ્યાનયજ્ઞઃ પરસ્તસ્માદપવર્ગફલપ્રદઃ બહિઃ કર્મકરા યદ્વન્નાતીવ ફલભાગિનઃ

આ બધામાં ધ્યાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તે મુક્તિનું ફળ આપે છે; જેમ કે બહારના કર્મો કરનારને માત્ર સીમિત ફળ જ મળે છે.

દૃષ્ટ્વા નરેન્દ્રભવને તદ્વદત્રાપિ કર્મિણઃ ધ્યાનિનાં હિ વપુઃ સૂક્ષ્મં ભવેત્પ્રત્યક્ષમૈશ્વરમ્

જેમ રાજમહેલમાં, તેમ અહીં પણ કર્મ કરનારાઓ વચ્ચે, ધ્યાનમાં લીન રહેનારાનું સ્વરૂપ સૂક્ષ્મ હોય છે અને તેમનું દૈવી સાનિધ્ય સ્પષ્ટ અનુભવાય છે.

યથેહ કર્મણાં સ્થૂલં મૃત્કાષ્ઠાદ્યૈઃ પ્રકલ્પિતમ્ ધ્યાનયજ્ઞરતાસ્તસ્માદ્દેવાન્પાષાણમૃણ્મયાન્

જેમ અહીં બહારના કર્મો માટી, લાકડાં વગેરેમાંથી બનેલા છે, તેમ ધ્યાનયજ્ઞમાં તત્પર રહેનારા પથ્થર કે માટીના દેવતાઓથી પણ આગળ વધી જાય છે.

નાત્યંતં પ્રતિપદ્યંતે શિવયાથાત્મ્યવેદનાત્ આત્મસ્થં યઃ શિવં ત્યક્ત્વા બહિરભ્યર્ચયેન્નરઃ

શિવના સાચા સ્વરૂપને ઓળખ્યા વિના, તેઓ પરમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચી શકતા નથી; જે મનુષ્ય પોતાના અંતરમાં રહેલા શિવને છોડીને બહાર પૂજા કરે છે.

હસ્તસ્થં ફલમુત્સૃજ્ય લિહેત્કૂર્પરમાત્મનઃ જ્ઞાનાદ્ધ્યાનં ભવેદ્ધ્યાનાજ્જ્ઞાનં ભૂયઃ પ્રવર્તતે

જેવી રીતે હાથમાં રહેલું ફળ છોડીને કોઈએ પોતાનું કોણી ચાટવું, તેમ ન કરવું જોઈએ; જ્ઞાનથી ધ્યાન ઉત્પન્ન થાય છે અને ધ્યાનથી ફરીથી જ્ઞાન વધે છે.

તદુભાભ્યાં ભવેન્મુક્તિસ્તસ્માદ્ધ્યાનરતો ભવેત્ દ્વાદશાન્તે તથા મૂર્ધ્નિ લલાટે ભ્રૂયુગાન્તરે

ધ્યાન અને જ્ઞાન બંનેથી મુક્તિ મળે છે; તેથી, મનુષ્યે ધ્યાનમાં તત્પર રહેવું જોઈએ—બાર આંગળના અંતે, શિરો પર, કપાળ પર કે ભ્રૂમધ્યમાં.

નાસાગ્રે વા તથાસ્યે વા કન્ધરે હૃદયે તથા નાભૌ વા શાશ્વતસ્થાને શ્રદ્ધાવિદ્ધેન ચેતસા

અથવા નાકના ટોચે, મોઢા પર, ગળામાં, હૃદયમાં કે નાભિમાં—આ શાશ્વત સ્થાનોમાં, શ્રદ્ધા ભરેલા મનથી ધ્યાન કરવું જોઈએ.

બહિર્યાગોપચારેણ દેવં દેવીં ચ પૂજયેત્ અથવા પૂજયેન્નિત્યં લિંગે વા કૃતકેપિ વા

બાહ્ય ઉપચારથી દેવ અને દેવીની પૂજા કરવી જોઈએ; અથવા કોઈએ હંમેશા, લીંગમાં કે બનાવટના સ્વરૂપમાં પણ પૂજા કરી શકે છે.

વહ્નૌ વા સ્થણ્ડિલે વાથ ભક્ત્યા વિત્તાનુસારતઃ અથવાંતર્બહિશ્ચૈવ પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્ અંતર્યાગરતઃ પૂજાં બહિઃ કુર્વીત વા ન વા

અથવા અગ્નિમાં કે યજ્ઞવેદિ પર, પોતાની ભક્તિ અને ક્ષમતા પ્રમાણે; અથવા અંદર અને બહાર બંને રીતે પરમેશ્વરની પૂજા કરવી. જો કોઈ અંતર્યાગમાં તત્પર હોય, તો બહારની પૂજા કરે કે ન કરે, ચાલે છે.

વ્યાખ્યાં પૂજાવિધાનસ્ય પ્રવદામિ સમાસતઃ શિવશાસ્ત્રે શિવેનૈવ શિવાયૈ કથિતસ્ય તુ

હું હવે શિવશાસ્ત્રમાં, શિવે પોતે દેવીને જે પૂજાવિધિ સમજાવી છે, તેનું સંક્ષિપ્તમાં વર્ણન કરું છું.

અંગમભ્યંતરં યાગમગ્નિકાર્યાવસાનકમ્ વિધાય વા ન વા પશ્ચાદ્બહિર્યાગં સમાચરેત્

અંગ અને આંતરિક યાગ, અગ્નિકાર્ય પૂરું થાય ત્યાં સુધી, કરવું કે ન કરવું, બંને ચાલે છે; પછી બાહ્ય યાગ કરવો જોઈએ.

તત્ર દ્રવ્યાણિ મનસા કલ્પયિત્વા વિશોધ્ય ચ ધ્યાત્વા વિનાયકં દેવં પૂજયિત્વા વિધાનતઃ

ત્યાં, મનમાં જ દ્રવ્ય કલ્પી અને શુદ્ધ કરી, વિનાયક દેવનું ધ્યાન કરીને, નિયમ પ્રમાણે તેમની પૂજા કરવી.

દક્ષિણે ચોત્તરે ચૈવ નંદીશં સુયશં તથા આરાધ્ય મનસા સમ્યગાસનં કલ્પયેદ્બુધઃ

જમણી અને ડાબી બાજુએ, નંદી અને સુયશની મનથી યોગ્ય રીતે આરાધના કરીને, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ આસન તૈયાર કરવું.

આરાધનાદિકૈર્યુક્તસ્સિંહયોગાસનાદિકમ્ પદ્માસનં વા વિમલં તત્ત્વત્રયસમન્વિતમ્

પૂજા વગેરે ક્રિયાઓથી યુક્ત, સિંહયોગાસન કે સમાન આસન, અથવા શુદ્ધ પદ્માસન, ત્રણ તત્ત્વોથી યુક્ત રાખવું.

તસ્યોપરિ શિવં ધ્યાયેત્સાંબં સર્વમનોહરમ્ સર્વલક્ષણસંપન્નં સર્વાવયવશોભનમ્

આ આસન પર, શિવ અને તેમની સાથીનું ધ્યાન કરવું—જે સર્વેને મોહી લે તેવા, સર્વે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત અને દરેક અંગે સુંદર છે.

સર્વાતિશયસંયુક્તં સર્વાભરણભૂષિતમ્ રક્તાસ્યપાણિચરણં કુંદચંદ્રસ્મિતાનનમ્

સર્વ ગુણોથી યુક્ત, સર્વે આભૂષણોથી શોભિત, લાલ હોઠ, હાથ અને પગ ધરાવતી, અને કુંદ તથા ચાંદની જેવી સ્મિતવાળી સુંદર મુખવાળી છે.

શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં ફુલ્લપદ્મત્રિલોચનમ્ ચતુર્ભુજમુદારાઙ્ગં ચારુચંદ્રકલાધરમ્

શુદ્ધ સ્ફટિક જેવી તેજસ્વી, ફૂલેલા કમળ જેવા ત્રણ નેત્રો ધરાવતી, ચાર હાથવાળી, ઉદાર અંગોવાળી અને સુંદર ચાંદ્રકલા ધારણ કરનાર છે.

વરદાભયહસ્તં ચ મૃગટંકધરં હરમ્ ભુજંગહારવલયં ચારુનીલગલાંતરમ્

આશીર્વાદ અને અભય mudra ધરાવતાં હાથો, મૃગચિહ્ન ધારણ કરનાર, ભુજંગમાળા અને કંકણોથી શોભિત, સુંદર નીલકંઠ ધરાવતાં હર છે.

સર્વોપમાનરહિતં સાનુગં સપરિચ્છદમ્ તતઃ સંચિંતયેત્તસ્ય વામભાગે મહેશ્વરીમ્

જેની કોઈ સરખામણી નથી, જે પોતાના અનુયાયીઓ અને સેવકોથી ઘેરાયેલા છે; પછી, તેના ડાબા ભાગે મહેશ્વરીનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

પ્રફુલ્લોત્પલપત્રાભાં વિસ્તીર્ણાયતલોચનામ્ પૂર્ણચંદ્રાભવદનાં નીલકુંચિતમૂર્ધજામ્

પૂરેપૂરી ખીલી ગયેલી નીલકમળની પાંદડીઓ જેવી વિશાળ અને લાંબી આંખો, પૂર્ણ ચંદ્ર જેવું મુખ અને ઘુંવાળાં કાળાં વાળ ધરાવે છે.

નીલોત્પલદલપ્રખ્યાં ચન્દ્રાર્ધકૃતશેખરામ્ અતિવૃત્તઘનોત્તુંગસ્નિગ્ધપીનપયોધરામ્

નીલકમળની પાંદડીઓ જેવી કાંતિવાળી, માથે અર્ધચંદ્ર ધારણ કરેલી, ખૂબ જ ગોળ, ઘન અને તેજસ્વી, ઊંચા અને મજબૂત સ્તન ધરાવે છે.

તનુમધ્યાં પૃથુશ્રોણીં પીતસૂક્ષ્મવરામ્બરામ્ સર્વાભરણસંપન્નાં લલાટતિલકોજ્જ્વલામ્

પાતળી કમર, પહોળા નિતંબ, પીળાં સુક્ષ્મ વસ્ત્રો પહેરેલા, સર્વે આભૂષણોથી શોભિત અને કપાળ પર તેજસ્વી તિલક ધરાવતી છે.

વિચિત્રપુષ્પસંકીર્ણકેશપાશોપશોભિતામ્ સર્વતો ઽનુગુણાકારાં કિંચિલ્લજ્જાનતાનનામ્

વિવિધ ફૂલો વડે શોભિત અને સુંદર રીતે ગૂંથેલા વાળ, સર્વ દિશામાં સુમેળવાળી આકૃતિ અને મુખ પર થોડુંક લાજનું ભાવ છે.

હેમારવિંદં વિલસદ્દધાનાં દક્ષિણે કરે દંડવચ્ચાપરં હસ્તે ન્યસ્યાસીનાં મહાસને

જમણા હાથમાં તેજસ્વી સુવર્ણ કમળ ધારણ કરેલું અને બીજા હાથમાં દંડ રાખીને, મહાસિંહાસન પર બેસેલી છે.

પાશવિચ્છેદિકાં સાક્ષાત્સચ્ચિદાનંદરૂપિણીમ્ એવં દેવં ચ દેવીં ચ ધ્યાત્વાસનવરે શુભે

પાશ વિચ્છેદક ધારણ કરનાર, સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ ધરાવતી; આ રીતે દેવ અને દેવીનું શુભ આસન પર ધ્યાન કરવું જોઈએ.

સર્વોપચારવદ્ભક્ત્યા ભાવપુષ્પૈસ્સમર્ચયેત્ અથવા પરિકલ્પ્યૈવં મૂર્તિમન્યતમાં વિભોઃ

સર્વ ઉપચાર અને ભક્તિપૂર્વક, મનના ફૂલો વડે પૂજા કરવી જોઈએ; અથવા, ભગવાનની બીજી કોઈ પણ મૂર્તિનું આ રીતે કલ્પન કરીને પૂજા કરવી.

શૈવીં સદાશિવાખ્યાં વા તથા માહેશ્વરીં પરામ્ ષડ્વિંશકાભિધાનાં વા શ્રીકંઠાખ્યામથાપિ વા

શિવી તરીકે, જેને સદાશિવ કહે છે, અથવા પરમ મહેશ્વરી તરીકે, અથવા જેને ષડ્વિંશકા કહે છે, અથવા શ્રીકંઠ સ્વરૂપે પણ પૂજા કરી શકાય છે.