શિવપુરાણમ્

કરન્યાસાદ્યમપિ તૈઃ કૃત્વા વાથ ન વા ક્રમાત્ શિરોવદનહૃદ્ગુહ્યપાદેષ્વેતાનિ કલ્પયેત્

આ રીતે, હાથની નિયાસા વગેરે ક્રમશઃ કરીને અથવા ન પણ કરીને, મસ્તક, વદન, હૃદય, ગુપ્તાંગ અને પગ પર એ નિયાસા સ્થાપિત કરવી.

તતશ્ચોર્ધ્વાદિવક્ત્રાણિ પશ્ચિમાંતાનિ કલ્પયેત્ ઈશાનસ્ય કલાઃ પઞ્ચ પઞ્ચસ્વેતેષુ ચ ક્રમાત્

પછી ઉપર તરફ અને પશ્ચિમ તરફના મુખો ગોઠવવાં, અને ઈશાનના પાંચ શક્તિઓને, પાંચ સફેદ ભાગોમાં એક પછી એક સ્થાપિત કરવી.

તતશ્ચતુર્ષુ વક્ત્રેષુ પુરુષસ્ય કલા અપિ ચતસ્રઃ પ્રણિધાતવ્યાઃ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ

પછી ચાર દિશાઓમાં આવેલા ચાર મુખોમાં, પુરુષની ચાર શક્તિઓને પૂર્વથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરવી.

હૃત્કંઠાંસેષુ નાભૌ ચ કુક્ષૌ પૃષ્ઠે ચ વક્ષસિ અઘોરસ્ય કલાશ્ચાષ્ટૌ પાદયોરપિ હસ્તયોઃ

હૃદય, કંઠ, ખભા, નાભિ, પેટ, પીઠ અને છાતીમાં, તેમજ પગ અને હાથમાં પણ અઘોરની આઠ શક્તિઓ સ્થાપિત કરવી.

પશ્ચાત્ત્રયોઃદશકલાઃ પાયુમેઢ્રોરુજાનુષુ જંઘાસ્ફિક્કટિપાર્શ્વેષુ વામદેવસ્ય ભાવયેત્

પછી બંને બાજુઓમાં, દસ શક્તિઓ—મૂદ્રા, અંગ, ઘૂંટણ, પિંડળી, કટિ, કમર અને બાજુઓમાં—વામદેવની કલ્પના કરવી.

ઘ્રાણે શિરસિ બાહ્વોશ્ચ કલ્પયેત્કલ્પવિત્તમઃ અષ્ટત્રિંશત્કલાન્યાસમેવં કૃત્વાનુપૂર્વશઃ

નાક, માથું અને બાહુઓમાં પણ યોગ્ય રીતે શક્તિઓની સ્થાપના કરવી; આ રીતે, ક્રમશઃ અડત્રીસ શક્તિઓનું સ્થાન કરવું.

પશ્ચાત્પ્રણવવિદ્ધીમાન્પ્રણવન્યાસમાચરેત્ બાહુદ્વયે કૂર્પરયોસ્તથા ચ મણિબન્ધયોઃ

પછી, જે પ્રણવની રીત જાણે છે, એ બંને બાહુઓ, કોણી અને કાંડા પર પ્રણવનું સ્થાન કરવું.

પાર્શ્વોદરોરુજંઘેષુ પાદયોઃ પૃષ્ઠતસ્તથા ઇત્થં પ્રણવવિન્યાસં કૃત્વા ન્યાસવિચક્ષણઃ

બાજુઓ, પેટ, જાંઘ, પિંડળી અને પગની પીઠ પર પણ, આ રીતે પ્રણવનું સ્થાન કરીને, સ્થાપનવિદ્યા જાણનાર આગળ વધે છે.

હંસન્યાસં પ્રકુર્વીત શિવશાસ્ત્રે યથોદિતમ્ બીજં વિભજ્ય હંસસ્ય નેત્રયોર્ઘ્રાણયોરપિ

શિવશાસ્ત્રમાં જણાવ્યા મુજબ હંસનું સ્થાન કરવું; હંસના બીજાક્ષરને બંને આંખો અને નાકમાં વિભાજિત કરવું.

વિભજ્ય બાહુનેત્રાસ્યલલાટે ઘ્રાણયોરપિ કક્ષયોઃ સ્કન્ધયોશ્ચૈવ પાર્શ્વયોસ્તનયોસ્તથા

તેને બાહુ, આંખ, મોઢું, કપાળ, નાક, બગલ, ખભા, બાજુઓ અને સ્તનોમાં પણ વિભાજિત કરવું.

કઠ્યોઃ પાણ્યોર્ગુલ્ફયોશ્ચ યદ્વા પઞ્ચાંગવર્ત્મના હંસન્યાસમિમં કૃત્વા ન્યસેત્પઞ્ચાક્ષરીં તતઃ

કટિ, હાથ અને પગના ગુલ્ફમાં, અથવા પાંચ અંગોની રીતથી, આ હંસસ્થાન કર્યા પછી, પછી પાંચઅક્ષરી મંત્રનું સ્થાન કરવું.

યથા પૂર્વોક્તમાર્ગેણ શિવત્વં યેન જાયતે નાશિવઃ શિવમભ્યસ્યેન્નાશિવઃ શિવમર્ચયેત્

જે રીત અગાઉ કહી છે, જેના દ્વારા શિવત્વ મળે છે, એ રીતે જ કરવું; જે શિવ નથી, એ શિવની સાધના કે પૂજા ન કરે.

નાશિવસ્તુ શિવં ધ્યાયેન્નાશિવમ્પ્રાપ્નુયાચ્છિવમ્ તસ્માચ્છૈવીં તનું કૃત્વા ત્યક્ત્વા ચ પશુભાવનામ્

જે શિવ નથી, એ શિવનું ધ્યાન ન કરે, અને તેને શિવ પ્રાપ્ત પણ ન થાય; તેથી, શૈવ શરીર ધારણ કરીને, પશુભાવના ત્યજી દેવી.

શિવો ઽહમિતિ સંચિન્ત્ય શૈવં કર્મ સમાચરેત્ કર્મયજ્ઞસ્તપોયજ્ઞો જપયજ્ઞસ્તદુત્તરઃ ધ્યાનયજ્ઞો જ્ઞાનયજ્ઞઃ પઞ્ચ યજ્ઞાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

'હું શિવ છું' એમ મનમાં વિચારીને, શૈવ કર્મો કરવું; કર્મયજ્ઞ, તપયજ્ઞ, જપયજ્ઞ, પછી ધ્યાનયજ્ઞ અને જ્ઞાનયજ્ઞ—આ પાંચ યજ્ઞો કહેવામાં આવ્યા છે.

કર્મયજ્ઞરતાઃ કેચિત્તપોયજ્ઞરતાઃ પરે જપયજ્ઞરતાશ્ચાન્યે ધ્યાનયજ્ઞરતાસ્તથા

કેટલાક કર્મયજ્ઞમાં, કેટલાક તપયજ્ઞમાં, કેટલાક જપયજ્ઞમાં અને કેટલાક ધ્યાનયજ્ઞમાં તત્પર રહે છે.

જ્ઞાનયજ્ઞરતાશ્ચાન્યે વિશિષ્ટાશ્ચોત્તરોત્તરમ્ ક્રમયજ્ઞો દ્વિધા પ્રોક્તઃ કામાકામવિભેદતઃ

બીજાં જ્ઞાનયજ્ઞમાં તત્પર હોય છે, અને દરેક આગળ વધતાં વિશિષ્ટ હોય છે; ક્રમયજ્ઞ બે પ્રકારના કહેવાયા છે—ઇચ્છાવાળા અને નિરિચ્છા પ્રમાણે.

કામાન્કામી તતો ભુક્ત્વા કામાસક્તઃ પુનર્ભવેત્ અકામે રુદ્રભવને ભોગાન્ભુક્ત્વા તતશ્ચ્યુતઃ

જેને ઇચ્છા છે, એ ઇચ્છાઓ ભોગવીને ફરીથી ઇચ્છામાં જ બંધાઈ જાય છે; પણ જે નિરિચ્છા છે, એ રુદ્રના ધામમાં ભોગ ભોગવીને પછી ત્યાંથી વિમુક્ત થાય છે.

તપોયજ્ઞરતો ભૂત્વા જાયતે નાત્ર સંશયઃ તપસ્વી ચ પુનસ્તસ્મિન્ભોગાન્ ભુક્ત્વા તતશ્ચ્યુતઃ

તપયજ્ઞમાં તત્પર થઈને, મનુષ્ય જન્મે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી; અને તપસ્વી ત્યાં ફરીથી ભોગ ભોગવીને પછી વિમુક્ત થાય છે.

જપધ્યાનરતો ભૂત્વા જાયતે ભુવિ માનવઃ જપધ્યાનરતો મર્ત્યસ્તદ્વૈશિષ્ટ્યવશાદિહ

જપ અને ધ્યાનયજ્ઞમાં તત્પર થઈને, મનુષ્ય રૂપે પૃથ્વી પર જન્મે છે; જપ અને ધ્યાનયજ્ઞમાં તત્પર મરનાર, એ વિશિષ્ટતાથી અહીં—

જ્ઞાનં લબ્ધ્વાચિરાદેવ શિવસાયુજ્યમાપ્નુયાત્ તસ્માન્મુક્તો શિવાજ્ઞપ્તઃ કર્મયજ્ઞો ઽપિ દેહિનામ્

જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી, મનુષ્ય ઝડપથી શિવ સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે. તેથી, શિવની આજ્ઞાથી મુક્ત થયેલા લોકો દ્વારા કરવામાં આવતો કર્મયજ્ઞ પણ શરીરધારી માટે છે.

અકામઃ કામસંયુક્તો બન્ધાયૈવ ભવિષ્યતિ તસ્માત્પઞ્ચસુ યજ્ઞેષુ ધ્યાનજ્ઞાનપરો ભવેત્

કોઈ કામના વિના કરેલો યજ્ઞ મુક્તિ આપે છે, પણ ઇચ્છા સાથે કરેલો યજ્ઞ બંધન જ લાવે છે. તેથી, પાંચેય યજ્ઞોમાં મનુષ્યે ધ્યાન અને જ્ઞાનમાં જ વધુ લાગવું જોઈએ.

ધ્યાનં જ્ઞાનં ચ યસ્યાસ્તિ તીર્ણસ્તેન ભવાર્ણવઃ હિંસાદિદોષનિર્મુક્તો વિશુદ્ધશ્ચિત્તસાધનઃ

જેના પાસે ધ્યાન અને જ્ઞાન બંને છે, તે સંસાર સમુદ્ર પાર કરી જાય છે; જે હિંસા વગેરે દોષોથી મુક્ત છે અને શુદ્ધ મનથી સાધના કરે છે.

ધ્યાનયજ્ઞઃ પરસ્તસ્માદપવર્ગફલપ્રદઃ બહિઃ કર્મકરા યદ્વન્નાતીવ ફલભાગિનઃ

આ બધામાં ધ્યાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તે મુક્તિનું ફળ આપે છે; જેમ કે બહારના કર્મો કરનારને માત્ર સીમિત ફળ જ મળે છે.

દૃષ્ટ્વા નરેન્દ્રભવને તદ્વદત્રાપિ કર્મિણઃ ધ્યાનિનાં હિ વપુઃ સૂક્ષ્મં ભવેત્પ્રત્યક્ષમૈશ્વરમ્

જેમ રાજમહેલમાં, તેમ અહીં પણ કર્મ કરનારાઓ વચ્ચે, ધ્યાનમાં લીન રહેનારાનું સ્વરૂપ સૂક્ષ્મ હોય છે અને તેમનું દૈવી સાનિધ્ય સ્પષ્ટ અનુભવાય છે.

યથેહ કર્મણાં સ્થૂલં મૃત્કાષ્ઠાદ્યૈઃ પ્રકલ્પિતમ્ ધ્યાનયજ્ઞરતાસ્તસ્માદ્દેવાન્પાષાણમૃણ્મયાન્

જેમ અહીં બહારના કર્મો માટી, લાકડાં વગેરેમાંથી બનેલા છે, તેમ ધ્યાનયજ્ઞમાં તત્પર રહેનારા પથ્થર કે માટીના દેવતાઓથી પણ આગળ વધી જાય છે.

નાત્યંતં પ્રતિપદ્યંતે શિવયાથાત્મ્યવેદનાત્ આત્મસ્થં યઃ શિવં ત્યક્ત્વા બહિરભ્યર્ચયેન્નરઃ

શિવના સાચા સ્વરૂપને ઓળખ્યા વિના, તેઓ પરમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચી શકતા નથી; જે મનુષ્ય પોતાના અંતરમાં રહેલા શિવને છોડીને બહાર પૂજા કરે છે.

હસ્તસ્થં ફલમુત્સૃજ્ય લિહેત્કૂર્પરમાત્મનઃ જ્ઞાનાદ્ધ્યાનં ભવેદ્ધ્યાનાજ્જ્ઞાનં ભૂયઃ પ્રવર્તતે

જેવી રીતે હાથમાં રહેલું ફળ છોડીને કોઈએ પોતાનું કોણી ચાટવું, તેમ ન કરવું જોઈએ; જ્ઞાનથી ધ્યાન ઉત્પન્ન થાય છે અને ધ્યાનથી ફરીથી જ્ઞાન વધે છે.

તદુભાભ્યાં ભવેન્મુક્તિસ્તસ્માદ્ધ્યાનરતો ભવેત્ દ્વાદશાન્તે તથા મૂર્ધ્નિ લલાટે ભ્રૂયુગાન્તરે

ધ્યાન અને જ્ઞાન બંનેથી મુક્તિ મળે છે; તેથી, મનુષ્યે ધ્યાનમાં તત્પર રહેવું જોઈએ—બાર આંગળના અંતે, શિરો પર, કપાળ પર કે ભ્રૂમધ્યમાં.

નાસાગ્રે વા તથાસ્યે વા કન્ધરે હૃદયે તથા નાભૌ વા શાશ્વતસ્થાને શ્રદ્ધાવિદ્ધેન ચેતસા

અથવા નાકના ટોચે, મોઢા પર, ગળામાં, હૃદયમાં કે નાભિમાં—આ શાશ્વત સ્થાનોમાં, શ્રદ્ધા ભરેલા મનથી ધ્યાન કરવું જોઈએ.