શિવપુરાણમ્

અથ યસ્યાસ્ત્યવસરો નાસ્તિ વા મતિવિભ્રમઃ સ વિસ્તીર્ણેન કલ્પેન ન્યાસકર્મ સમાચરેત્

જો સમય હોય કે ન હોય, અથવા મન ચંચળ હોય, તો પણ નિયમ પ્રમાણે વિસ્તૃત રીતે નિયાસકર્મ કરવું જોઈએ.

તત્રાદ્યો માતૃકાન્યાસો બ્રહ્મન્યાસસ્તતઃ પરઃ તૃતીયઃ પ્રણવન્યાસો હંસન્યાસસ્તદુત્તરઃ

અહીં, પ્રથમ માતૃકાની નિયાસા, પછી બ્રહ્મની નિયાસા, ત્રીજું પ્રણવની નિયાસા અને પછી હંસની નિયાસા કરવી જોઈએ.

પઞ્ચમઃ કથ્યતે સદ્ભિર્ન્યાસઃ પઞ્ચાક્ષરાત્મકઃ એતેષ્વેકમનેકં વા કુર્યાત્પૂજાદિ કર્મસુ

પાંચમું, વિદ્વાનો કહે છે તે પ્રમાણે, પંચાક્ષરી મંત્રની નિયાસા છે; આમાંથી એક કે અનેક નિયાસા પૂજા વગેરેમાં કરી શકાય છે.

અકારં મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્ય આકારં ચ લલાટકે ઇં ઈં ચ નેત્રયોસ્તદ્વત્ ઉં ઊં શ્રવણયોસ્તથા

'અ' ને મસ્તક પર, 'આ' ને કપાળ પર, 'ઇ' અને 'ઈ' ને બંને આંખો પર, 'ઉ' અને 'ઊ' ને બંને કાન પર રાખવું જોઈએ.

ઋં ઃં કપોલયોશ્ચૈવ ઌં ૡં નાસાપુટદ્વયે એમેમોષ્ઠદ્વયોરોમૌં દંતપંક્તિદ્વયોઃ ક્રમાત્

'ઋ' અને 'ૠ' ને બંને ગાલ પર, 'ઌ' અને 'ૡ' ને બંને નાકના છિદ્રોમાં, 'એ' અને 'ઐ' ને બંને હોઠ પર, 'ઓ' અને 'ઔ' ને બંને દાંતની પંક્તિ પર ક્રમશઃ રાખવું જોઈએ.

અં જિહ્વાયામથો તાલુન્યઃ પ્રયોજ્યો યથાક્રમમ્ કવર્ગં દક્ષિણે હસ્તે ન્યસેત્પઞ્ચસુ સંધિષુ

'અં' ને જીભ પર અને પછી તાળુ પર યોગ્ય રીતે રાખવું; 'ક' વર્ગના અક્ષરોને જમણા હાથના પાંચ સાંધા પર રાખવા.

ચવર્ગં ચ તથા વામહસ્તસંધિષુ વિન્યસેત્ ટવર્ગં ચ તવર્ગં ચ પાદયોરુભયોરપિ

એ જ રીતે 'ચ' વર્ગના અક્ષરોને ડાબા હાથના સાંધા પર, અને 'ટ' તથા 'ત' વર્ગના અક્ષરોને બંને પગના સાંધા પર રાખવા.

પફૌ તુ પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠે નાભૌ ચાપિ બભૌ તતઃ ન્યસેન્મકારં હૃદયે ત્વગાદિષુ યથાક્રમમ્

'પ' અને 'ફ' ને બંને બાજુ અને પીઠ પર, 'બ' અને 'ભ' ને નાભિ પર, પછી 'મ' ને હૃદય પર અને પછી ચામડી વગેરે પર ક્રમશઃ રાખવું.

યકરાદિસકારાંતાન્ન્યસેત્સપ્તસુ ધાતુષુ હંકારં હૃદયસ્યાંતઃ ક્ષકારં ભ્રૂયુગાંતરે

'ય' થી 'સ' સુધીના અક્ષરોને સાત ધાતુઓમાં રાખવા, 'હં' ને હૃદયની અંદર અને 'ક્ષ' ને ભ્રૂમધ્યમાં રાખવું.

એવં વર્ણાન્પ્રવિન્યસ્ય પઞ્ચાશદ્રુદ્રવર્ત્મના અંગવક્ત્રકલાભેદાત્પઞ્ચ બ્રહ્માણિ વિન્યસેત્

આ રીતે પચાસ રુદ્રોના માર્ગ પ્રમાણે અક્ષરોની નિયાસા કરીને, અંગ, વદન અને કલાના વિભાગ પ્રમાણે પાંચ બ્રહ્મોની નિયાસા કરવી.

કરન્યાસાદ્યમપિ તૈઃ કૃત્વા વાથ ન વા ક્રમાત્ શિરોવદનહૃદ્ગુહ્યપાદેષ્વેતાનિ કલ્પયેત્

આ રીતે, હાથની નિયાસા વગેરે ક્રમશઃ કરીને અથવા ન પણ કરીને, મસ્તક, વદન, હૃદય, ગુપ્તાંગ અને પગ પર એ નિયાસા સ્થાપિત કરવી.

તતશ્ચોર્ધ્વાદિવક્ત્રાણિ પશ્ચિમાંતાનિ કલ્પયેત્ ઈશાનસ્ય કલાઃ પઞ્ચ પઞ્ચસ્વેતેષુ ચ ક્રમાત્

પછી ઉપર તરફ અને પશ્ચિમ તરફના મુખો ગોઠવવાં, અને ઈશાનના પાંચ શક્તિઓને, પાંચ સફેદ ભાગોમાં એક પછી એક સ્થાપિત કરવી.

તતશ્ચતુર્ષુ વક્ત્રેષુ પુરુષસ્ય કલા અપિ ચતસ્રઃ પ્રણિધાતવ્યાઃ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ

પછી ચાર દિશાઓમાં આવેલા ચાર મુખોમાં, પુરુષની ચાર શક્તિઓને પૂર્વથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરવી.

હૃત્કંઠાંસેષુ નાભૌ ચ કુક્ષૌ પૃષ્ઠે ચ વક્ષસિ અઘોરસ્ય કલાશ્ચાષ્ટૌ પાદયોરપિ હસ્તયોઃ

હૃદય, કંઠ, ખભા, નાભિ, પેટ, પીઠ અને છાતીમાં, તેમજ પગ અને હાથમાં પણ અઘોરની આઠ શક્તિઓ સ્થાપિત કરવી.

પશ્ચાત્ત્રયોઃદશકલાઃ પાયુમેઢ્રોરુજાનુષુ જંઘાસ્ફિક્કટિપાર્શ્વેષુ વામદેવસ્ય ભાવયેત્

પછી બંને બાજુઓમાં, દસ શક્તિઓ—મૂદ્રા, અંગ, ઘૂંટણ, પિંડળી, કટિ, કમર અને બાજુઓમાં—વામદેવની કલ્પના કરવી.

ઘ્રાણે શિરસિ બાહ્વોશ્ચ કલ્પયેત્કલ્પવિત્તમઃ અષ્ટત્રિંશત્કલાન્યાસમેવં કૃત્વાનુપૂર્વશઃ

નાક, માથું અને બાહુઓમાં પણ યોગ્ય રીતે શક્તિઓની સ્થાપના કરવી; આ રીતે, ક્રમશઃ અડત્રીસ શક્તિઓનું સ્થાન કરવું.

પશ્ચાત્પ્રણવવિદ્ધીમાન્પ્રણવન્યાસમાચરેત્ બાહુદ્વયે કૂર્પરયોસ્તથા ચ મણિબન્ધયોઃ

પછી, જે પ્રણવની રીત જાણે છે, એ બંને બાહુઓ, કોણી અને કાંડા પર પ્રણવનું સ્થાન કરવું.

પાર્શ્વોદરોરુજંઘેષુ પાદયોઃ પૃષ્ઠતસ્તથા ઇત્થં પ્રણવવિન્યાસં કૃત્વા ન્યાસવિચક્ષણઃ

બાજુઓ, પેટ, જાંઘ, પિંડળી અને પગની પીઠ પર પણ, આ રીતે પ્રણવનું સ્થાન કરીને, સ્થાપનવિદ્યા જાણનાર આગળ વધે છે.

હંસન્યાસં પ્રકુર્વીત શિવશાસ્ત્રે યથોદિતમ્ બીજં વિભજ્ય હંસસ્ય નેત્રયોર્ઘ્રાણયોરપિ

શિવશાસ્ત્રમાં જણાવ્યા મુજબ હંસનું સ્થાન કરવું; હંસના બીજાક્ષરને બંને આંખો અને નાકમાં વિભાજિત કરવું.

વિભજ્ય બાહુનેત્રાસ્યલલાટે ઘ્રાણયોરપિ કક્ષયોઃ સ્કન્ધયોશ્ચૈવ પાર્શ્વયોસ્તનયોસ્તથા

તેને બાહુ, આંખ, મોઢું, કપાળ, નાક, બગલ, ખભા, બાજુઓ અને સ્તનોમાં પણ વિભાજિત કરવું.

કઠ્યોઃ પાણ્યોર્ગુલ્ફયોશ્ચ યદ્વા પઞ્ચાંગવર્ત્મના હંસન્યાસમિમં કૃત્વા ન્યસેત્પઞ્ચાક્ષરીં તતઃ

કટિ, હાથ અને પગના ગુલ્ફમાં, અથવા પાંચ અંગોની રીતથી, આ હંસસ્થાન કર્યા પછી, પછી પાંચઅક્ષરી મંત્રનું સ્થાન કરવું.

યથા પૂર્વોક્તમાર્ગેણ શિવત્વં યેન જાયતે નાશિવઃ શિવમભ્યસ્યેન્નાશિવઃ શિવમર્ચયેત્

જે રીત અગાઉ કહી છે, જેના દ્વારા શિવત્વ મળે છે, એ રીતે જ કરવું; જે શિવ નથી, એ શિવની સાધના કે પૂજા ન કરે.

નાશિવસ્તુ શિવં ધ્યાયેન્નાશિવમ્પ્રાપ્નુયાચ્છિવમ્ તસ્માચ્છૈવીં તનું કૃત્વા ત્યક્ત્વા ચ પશુભાવનામ્

જે શિવ નથી, એ શિવનું ધ્યાન ન કરે, અને તેને શિવ પ્રાપ્ત પણ ન થાય; તેથી, શૈવ શરીર ધારણ કરીને, પશુભાવના ત્યજી દેવી.

શિવો ઽહમિતિ સંચિન્ત્ય શૈવં કર્મ સમાચરેત્ કર્મયજ્ઞસ્તપોયજ્ઞો જપયજ્ઞસ્તદુત્તરઃ ધ્યાનયજ્ઞો જ્ઞાનયજ્ઞઃ પઞ્ચ યજ્ઞાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

'હું શિવ છું' એમ મનમાં વિચારીને, શૈવ કર્મો કરવું; કર્મયજ્ઞ, તપયજ્ઞ, જપયજ્ઞ, પછી ધ્યાનયજ્ઞ અને જ્ઞાનયજ્ઞ—આ પાંચ યજ્ઞો કહેવામાં આવ્યા છે.

કર્મયજ્ઞરતાઃ કેચિત્તપોયજ્ઞરતાઃ પરે જપયજ્ઞરતાશ્ચાન્યે ધ્યાનયજ્ઞરતાસ્તથા

કેટલાક કર્મયજ્ઞમાં, કેટલાક તપયજ્ઞમાં, કેટલાક જપયજ્ઞમાં અને કેટલાક ધ્યાનયજ્ઞમાં તત્પર રહે છે.

જ્ઞાનયજ્ઞરતાશ્ચાન્યે વિશિષ્ટાશ્ચોત્તરોત્તરમ્ ક્રમયજ્ઞો દ્વિધા પ્રોક્તઃ કામાકામવિભેદતઃ

બીજાં જ્ઞાનયજ્ઞમાં તત્પર હોય છે, અને દરેક આગળ વધતાં વિશિષ્ટ હોય છે; ક્રમયજ્ઞ બે પ્રકારના કહેવાયા છે—ઇચ્છાવાળા અને નિરિચ્છા પ્રમાણે.

કામાન્કામી તતો ભુક્ત્વા કામાસક્તઃ પુનર્ભવેત્ અકામે રુદ્રભવને ભોગાન્ભુક્ત્વા તતશ્ચ્યુતઃ

જેને ઇચ્છા છે, એ ઇચ્છાઓ ભોગવીને ફરીથી ઇચ્છામાં જ બંધાઈ જાય છે; પણ જે નિરિચ્છા છે, એ રુદ્રના ધામમાં ભોગ ભોગવીને પછી ત્યાંથી વિમુક્ત થાય છે.

તપોયજ્ઞરતો ભૂત્વા જાયતે નાત્ર સંશયઃ તપસ્વી ચ પુનસ્તસ્મિન્ભોગાન્ ભુક્ત્વા તતશ્ચ્યુતઃ

તપયજ્ઞમાં તત્પર થઈને, મનુષ્ય જન્મે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી; અને તપસ્વી ત્યાં ફરીથી ભોગ ભોગવીને પછી વિમુક્ત થાય છે.

જપધ્યાનરતો ભૂત્વા જાયતે ભુવિ માનવઃ જપધ્યાનરતો મર્ત્યસ્તદ્વૈશિષ્ટ્યવશાદિહ

જપ અને ધ્યાનયજ્ઞમાં તત્પર થઈને, મનુષ્ય રૂપે પૃથ્વી પર જન્મે છે; જપ અને ધ્યાનયજ્ઞમાં તત્પર મરનાર, એ વિશિષ્ટતાથી અહીં—