શિવપુરાણમ્

વિશોષ્ય વાયુના પશ્ચાદ્દેહં કાલાગ્નિના દહેત્ તતશ્ચોપરિભાવેન કલાસ્સંહૃત્ય વાયુના

પછી શ્વાસથી શરીરને સુકવી, સમયાગ્નિથી તેને દહન કરવું; પછી ઉપરની દિશામાં શ્વાસથી કલાઓને એકત્ર કરવી.

દેહં સંહૃત્ય વૈ દગ્ધં કલાસ્સ્પૃષ્ટ્વા સહાબ્ધિના પ્લાવયિત્વામૃતૈર્દેહં યથાસ્થાનં નિવેશયેત્

શરીરને વિલિન અને દહન કરીને, કલાઓને સાગરથી સ્પર્શી, અમૃતથી શરીરને પલાળી, તેને યથાસ્થાને સ્થાપિત કરવું.

અથ સંહૃત્ય વૈ દગ્ધઃ કલાસર્ગં વિનૈવ તુ અમૃતપ્લાવનં કુર્યાદ્ભસ્મીભૂતસ્ય વૈ તતઃ

પછી, શરીરને વિલિન અને દહન કરીને, કલાનું સર્જન કર્યા વિના, અમૃતથી બળીને ભસ્મ થયેલું પણ પલાળવું.

તતો વિદ્યામયે તસ્મિન્દેહે દીપશિખાકૃતિમ્ શિવાન્નિર્ગતમાત્માનં બ્રહ્મરંધ્રેણ યોજયેત્

પછી, જ્ઞાનરૂપ શરીરમાં, દીવાની જ્યોત જેવી જે આત્મા છે અને જે શિવમાંથી નીકળ્યો છે, તેને બ્રહ્મરંધ્ર સાથે જોડવો જોઈએ.

દેહસ્યાન્તઃ પ્રવિષ્ટં તં ધ્યાત્વા હૃદયપંકજે પુનશ્ચામૃતવર્ષેણ સિંચેદ્વિદ્યામયં વપુઃ

જે આત્મા શરીરમાં પ્રવેશી ગયો છે, તેને હૃદયના કમળમાં ધ્યાન કરીને, ફરીથી જ્ઞાનમય શરીરને અમૃતની વર્ષાથી ભીંજવવું જોઈએ.

તતઃ કુર્યાત્કરન્યાસં કરશોધનપૂર્વકમ્ દેહન્યાસં તતઃ પશ્ચાન્મહત્યા મુદ્રયા ચરેત્

પછી, હાથોની શુદ્ધિ કર્યા પછી, હાથો પર નિયાસ કરવું અને પછી મહામુદ્રાથી સમગ્ર શરીર પર નિયાસ કરવું જોઈએ.

અંગન્યાસં તતઃ કૃત્વા શિવોક્તેન તુ વર્ત્મના વર્ણન્યાસં તતઃ કુર્યાદ્ધસ્તપાદાદિસંધિષુ

પછી, શિવે જે રીતે શીખવ્યું છે એ પ્રમાણે અંગોની નિયાસા કર્યા પછી, હાથ, પગ અને અન્ય સાંધા સ્થાનો પર અક્ષરોની નિયાસા કરવી જોઈએ.

ષડંગાનિ તતો ન્યસ્ય જાતિષટ્કયુતાનિ ચ દિગ્બંધમાચરેત્પશ્ચાદાગ્નેયાદિ યથાક્રમમ્

પછી, છ અંગો અને છ જાતિઓ સાથે નિયાસા કરીને, દિશાઓનું બંધન આગ્નેય દિશાથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ કરવું જોઈએ.

યદ્વા મૂર્ધાદિપઞ્ચાંગં ન્યાસમેવ સમાચરેત્ તથા ષડંગન્યાસં ચ ભૂતશુદ્ધ્યાદિકં વિના

અથવા, મસ્તકથી શરૂ કરીને પાંચ અંગોની નિયાસા અને એ જ રીતે છ અંગોની નિયાસા, ભૂતશુદ્ધિ વગેરે વિના પણ કરી શકાય છે.

એવં સમાસરૂપેણ કૃત્વા દેહાત્મશોધનમ્ શિવભાવમુપાગમ્ય પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્

આ રીતે સંક્ષિપ્ત રીતે શરીર અને આત્માની શુદ્ધિ કરીને, શિવભાવ પ્રાપ્ત કરીને, પરમેશ્વરનું પૂજન કરવું જોઈએ.

અથ યસ્યાસ્ત્યવસરો નાસ્તિ વા મતિવિભ્રમઃ સ વિસ્તીર્ણેન કલ્પેન ન્યાસકર્મ સમાચરેત્

જો સમય હોય કે ન હોય, અથવા મન ચંચળ હોય, તો પણ નિયમ પ્રમાણે વિસ્તૃત રીતે નિયાસકર્મ કરવું જોઈએ.

તત્રાદ્યો માતૃકાન્યાસો બ્રહ્મન્યાસસ્તતઃ પરઃ તૃતીયઃ પ્રણવન્યાસો હંસન્યાસસ્તદુત્તરઃ

અહીં, પ્રથમ માતૃકાની નિયાસા, પછી બ્રહ્મની નિયાસા, ત્રીજું પ્રણવની નિયાસા અને પછી હંસની નિયાસા કરવી જોઈએ.

પઞ્ચમઃ કથ્યતે સદ્ભિર્ન્યાસઃ પઞ્ચાક્ષરાત્મકઃ એતેષ્વેકમનેકં વા કુર્યાત્પૂજાદિ કર્મસુ

પાંચમું, વિદ્વાનો કહે છે તે પ્રમાણે, પંચાક્ષરી મંત્રની નિયાસા છે; આમાંથી એક કે અનેક નિયાસા પૂજા વગેરેમાં કરી શકાય છે.

અકારં મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્ય આકારં ચ લલાટકે ઇં ઈં ચ નેત્રયોસ્તદ્વત્ ઉં ઊં શ્રવણયોસ્તથા

'અ' ને મસ્તક પર, 'આ' ને કપાળ પર, 'ઇ' અને 'ઈ' ને બંને આંખો પર, 'ઉ' અને 'ઊ' ને બંને કાન પર રાખવું જોઈએ.

ઋં ઃં કપોલયોશ્ચૈવ ઌં ૡં નાસાપુટદ્વયે એમેમોષ્ઠદ્વયોરોમૌં દંતપંક્તિદ્વયોઃ ક્રમાત્

'ઋ' અને 'ૠ' ને બંને ગાલ પર, 'ઌ' અને 'ૡ' ને બંને નાકના છિદ્રોમાં, 'એ' અને 'ઐ' ને બંને હોઠ પર, 'ઓ' અને 'ઔ' ને બંને દાંતની પંક્તિ પર ક્રમશઃ રાખવું જોઈએ.

અં જિહ્વાયામથો તાલુન્યઃ પ્રયોજ્યો યથાક્રમમ્ કવર્ગં દક્ષિણે હસ્તે ન્યસેત્પઞ્ચસુ સંધિષુ

'અં' ને જીભ પર અને પછી તાળુ પર યોગ્ય રીતે રાખવું; 'ક' વર્ગના અક્ષરોને જમણા હાથના પાંચ સાંધા પર રાખવા.

ચવર્ગં ચ તથા વામહસ્તસંધિષુ વિન્યસેત્ ટવર્ગં ચ તવર્ગં ચ પાદયોરુભયોરપિ

એ જ રીતે 'ચ' વર્ગના અક્ષરોને ડાબા હાથના સાંધા પર, અને 'ટ' તથા 'ત' વર્ગના અક્ષરોને બંને પગના સાંધા પર રાખવા.

પફૌ તુ પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠે નાભૌ ચાપિ બભૌ તતઃ ન્યસેન્મકારં હૃદયે ત્વગાદિષુ યથાક્રમમ્

'પ' અને 'ફ' ને બંને બાજુ અને પીઠ પર, 'બ' અને 'ભ' ને નાભિ પર, પછી 'મ' ને હૃદય પર અને પછી ચામડી વગેરે પર ક્રમશઃ રાખવું.

યકરાદિસકારાંતાન્ન્યસેત્સપ્તસુ ધાતુષુ હંકારં હૃદયસ્યાંતઃ ક્ષકારં ભ્રૂયુગાંતરે

'ય' થી 'સ' સુધીના અક્ષરોને સાત ધાતુઓમાં રાખવા, 'હં' ને હૃદયની અંદર અને 'ક્ષ' ને ભ્રૂમધ્યમાં રાખવું.

એવં વર્ણાન્પ્રવિન્યસ્ય પઞ્ચાશદ્રુદ્રવર્ત્મના અંગવક્ત્રકલાભેદાત્પઞ્ચ બ્રહ્માણિ વિન્યસેત્

આ રીતે પચાસ રુદ્રોના માર્ગ પ્રમાણે અક્ષરોની નિયાસા કરીને, અંગ, વદન અને કલાના વિભાગ પ્રમાણે પાંચ બ્રહ્મોની નિયાસા કરવી.

કરન્યાસાદ્યમપિ તૈઃ કૃત્વા વાથ ન વા ક્રમાત્ શિરોવદનહૃદ્ગુહ્યપાદેષ્વેતાનિ કલ્પયેત્

આ રીતે, હાથની નિયાસા વગેરે ક્રમશઃ કરીને અથવા ન પણ કરીને, મસ્તક, વદન, હૃદય, ગુપ્તાંગ અને પગ પર એ નિયાસા સ્થાપિત કરવી.

તતશ્ચોર્ધ્વાદિવક્ત્રાણિ પશ્ચિમાંતાનિ કલ્પયેત્ ઈશાનસ્ય કલાઃ પઞ્ચ પઞ્ચસ્વેતેષુ ચ ક્રમાત્

પછી ઉપર તરફ અને પશ્ચિમ તરફના મુખો ગોઠવવાં, અને ઈશાનના પાંચ શક્તિઓને, પાંચ સફેદ ભાગોમાં એક પછી એક સ્થાપિત કરવી.

તતશ્ચતુર્ષુ વક્ત્રેષુ પુરુષસ્ય કલા અપિ ચતસ્રઃ પ્રણિધાતવ્યાઃ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ

પછી ચાર દિશાઓમાં આવેલા ચાર મુખોમાં, પુરુષની ચાર શક્તિઓને પૂર્વથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરવી.

હૃત્કંઠાંસેષુ નાભૌ ચ કુક્ષૌ પૃષ્ઠે ચ વક્ષસિ અઘોરસ્ય કલાશ્ચાષ્ટૌ પાદયોરપિ હસ્તયોઃ

હૃદય, કંઠ, ખભા, નાભિ, પેટ, પીઠ અને છાતીમાં, તેમજ પગ અને હાથમાં પણ અઘોરની આઠ શક્તિઓ સ્થાપિત કરવી.

પશ્ચાત્ત્રયોઃદશકલાઃ પાયુમેઢ્રોરુજાનુષુ જંઘાસ્ફિક્કટિપાર્શ્વેષુ વામદેવસ્ય ભાવયેત્

પછી બંને બાજુઓમાં, દસ શક્તિઓ—મૂદ્રા, અંગ, ઘૂંટણ, પિંડળી, કટિ, કમર અને બાજુઓમાં—વામદેવની કલ્પના કરવી.

ઘ્રાણે શિરસિ બાહ્વોશ્ચ કલ્પયેત્કલ્પવિત્તમઃ અષ્ટત્રિંશત્કલાન્યાસમેવં કૃત્વાનુપૂર્વશઃ

નાક, માથું અને બાહુઓમાં પણ યોગ્ય રીતે શક્તિઓની સ્થાપના કરવી; આ રીતે, ક્રમશઃ અડત્રીસ શક્તિઓનું સ્થાન કરવું.

પશ્ચાત્પ્રણવવિદ્ધીમાન્પ્રણવન્યાસમાચરેત્ બાહુદ્વયે કૂર્પરયોસ્તથા ચ મણિબન્ધયોઃ

પછી, જે પ્રણવની રીત જાણે છે, એ બંને બાહુઓ, કોણી અને કાંડા પર પ્રણવનું સ્થાન કરવું.

પાર્શ્વોદરોરુજંઘેષુ પાદયોઃ પૃષ્ઠતસ્તથા ઇત્થં પ્રણવવિન્યાસં કૃત્વા ન્યાસવિચક્ષણઃ

બાજુઓ, પેટ, જાંઘ, પિંડળી અને પગની પીઠ પર પણ, આ રીતે પ્રણવનું સ્થાન કરીને, સ્થાપનવિદ્યા જાણનાર આગળ વધે છે.

હંસન્યાસં પ્રકુર્વીત શિવશાસ્ત્રે યથોદિતમ્ બીજં વિભજ્ય હંસસ્ય નેત્રયોર્ઘ્રાણયોરપિ

શિવશાસ્ત્રમાં જણાવ્યા મુજબ હંસનું સ્થાન કરવું; હંસના બીજાક્ષરને બંને આંખો અને નાકમાં વિભાજિત કરવું.