શિવપુરાણમ્

ન્યાસસ્તુ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તઃ સ્થિત્યુત્પત્તિલયક્રમાત્ સ્થિતિર્ન્યાસો ગૃહસ્થાનામુત્પત્તિર્બ્રહ્મચારિણામ્

ન્યાસ ત્રણ પ્રકારનો કહેવાયો છે—સ્થિતિ, ઉત્પત્તિ અને લય પ્રમાણે; ગૃહસ્થો માટે સ્થિતિન્યાસ, બ્રહ્મચારી માટે ઉત્પત્તિન્યાસ.

યતીનાં સંહૃતિન્યાસો વનસ્થાનાં તથૈવ ચ સ એવ ભર્તૃહીનાયાઃ કુટુંબિન્યાઃ સ્થિતિર્ભવેત્

યતિઓ અને વનવાસીઓ માટે લયન્યાસ કહેવામાં આવ્યો છે; પતિ વિહોણી ગૃહિણીઓ માટે સ્થિતિન્યાસ જ યોગ્ય છે.

કન્યાયાઃ પુનરુત્પત્તિં વક્ષ્યે ન્યાસસ્ય લક્ષણમ્ અંગુષ્ઠાદિકનિષ્ઠાંતં સ્થિતિન્યાસ ઉદાહૃતઃ

કન્યાઓ માટે હવે હું ઉત્પત્તિન્યાસ અને તેની વિશેષતાઓ કહું છું: અંગૂઠાથી શરૂ કરીને નાની આંગળી સુધી સ્થિતિન્યાસ કહેવાય છે.

દક્ષિણાંગુષ્ઠમારભ્ય વામાંગુષ્ઠાન્તમેવ ચ ઉત્પત્તિન્યાસ આખ્યાતો વિપરીતસ્તુ સંહૃતિઃ

જમણા અંગૂઠાથી શરૂ કરીને ડાબા અંગૂઠા સુધી કરવું એ ઉત્પત્તિન્યાસ કહેવાય છે; અને તેનો ઉલટો લયન્યાસ કહેવાય છે.

સબિંદુકાન્નકારાદીન્વર્ણાન્ન્યસ્યેદનુક્રમાત્ અંગુલીષુ શિવં ન્યસ્યેત્તલયોરપ્યનામયોઃ

નથી માંડીને મ સુધીના અક્ષરો સાથે બિંદુ, ક્રમશઃ આંગળીઓ પર સ્થાપિત કરવા; અને શિવને તલવેળ અને અનામિકા પર સ્થાપિત કરવો.

અસ્ત્રન્યાસં તતઃ કૃત્વા દશદિક્ષ્વસ્ત્રમંત્રતઃ નિવૃત્ત્યાદિકલાઃ પઞ્ચ પઞ્ચભૂતસ્વરૂપિણીઃ

પછી અસ્ત્રન્યાસ કરીને, દસ દિશાઓમાં અસ્ત્રમંત્ર સ્થાપિત કરવો; નિવૃત્તિથી શરૂ કરીને પાંચ કલાઓ, જે પાંચ તત્વોના સ્વરૂપ છે,

પઞ્ચભૂતાધિપૈસ્સાર્ધં તતચ્ચિહ્નસમન્વિતાઃ હૃત્કણ્ટતાલુભ્રૂમધ્યબ્રહ્મરન્ધ્રસમાશ્રયાઃ

પાંચ તત્વોના અધિપતિઓ સાથે અને તેમના નિશાનોથી યુક્ત, હૃદય, કંઠ, તાળુ, ભ્રૂમધ્ય અને બ્રહ્મરંધ્રમાં સ્થાપિત કરવી.

તદ્તદ્બીજેન સંગ્રંથીસ્તદ્તદ્બીજેષુ ભાવયેત્ તાસાં વિશોધનાર્થાય વિદ્યાં પઞ્ચાક્ષરીં જપેત્

દરેક કલાને તેના બીજમંત્રથી જોડીને, તે તે બીજમાં ધ્યાન કરવું; અને તેમની શુદ્ધિ માટે પંચાક્ષરી મંત્રનો જપ કરવો.

નિરુદ્ધ્વા પ્રાણવાયું ચ ગુણસંખ્યાનુસારતઃ ભૂતગ્રંથિં તતશ્છિદ્યાદસ્ત્રેણૈવાસ્ત્રમુદ્રયા

ગુણોની સંખ્યા પ્રમાણે શ્વાસ રોકી, પછી અસ્ત્રમંત્ર અને અસ્ત્રમુદ્રાથી તત્વગ્રંથિઓને કાપવી.

નાડ્યા સુષુમ્નયાત્માનં પ્રેરિતં પ્રાણવાયુના નિર્ગતં બ્રહ્મરન્ધ્રેણ યોજયેચ્છિવતેજસા

સુષુમ્ના નાડીમાં શ્વાસને દોરી, આત્માને ઉપર મોકલી, બ્રહ્મરંધ્રથી બહાર કાઢીને તેને શિવના તેજ સાથે એકરૂપ કરવું.

વિશોષ્ય વાયુના પશ્ચાદ્દેહં કાલાગ્નિના દહેત્ તતશ્ચોપરિભાવેન કલાસ્સંહૃત્ય વાયુના

પછી શ્વાસથી શરીરને સુકવી, સમયાગ્નિથી તેને દહન કરવું; પછી ઉપરની દિશામાં શ્વાસથી કલાઓને એકત્ર કરવી.

દેહં સંહૃત્ય વૈ દગ્ધં કલાસ્સ્પૃષ્ટ્વા સહાબ્ધિના પ્લાવયિત્વામૃતૈર્દેહં યથાસ્થાનં નિવેશયેત્

શરીરને વિલિન અને દહન કરીને, કલાઓને સાગરથી સ્પર્શી, અમૃતથી શરીરને પલાળી, તેને યથાસ્થાને સ્થાપિત કરવું.

અથ સંહૃત્ય વૈ દગ્ધઃ કલાસર્ગં વિનૈવ તુ અમૃતપ્લાવનં કુર્યાદ્ભસ્મીભૂતસ્ય વૈ તતઃ

પછી, શરીરને વિલિન અને દહન કરીને, કલાનું સર્જન કર્યા વિના, અમૃતથી બળીને ભસ્મ થયેલું પણ પલાળવું.

તતો વિદ્યામયે તસ્મિન્દેહે દીપશિખાકૃતિમ્ શિવાન્નિર્ગતમાત્માનં બ્રહ્મરંધ્રેણ યોજયેત્

પછી, જ્ઞાનરૂપ શરીરમાં, દીવાની જ્યોત જેવી જે આત્મા છે અને જે શિવમાંથી નીકળ્યો છે, તેને બ્રહ્મરંધ્ર સાથે જોડવો જોઈએ.

દેહસ્યાન્તઃ પ્રવિષ્ટં તં ધ્યાત્વા હૃદયપંકજે પુનશ્ચામૃતવર્ષેણ સિંચેદ્વિદ્યામયં વપુઃ

જે આત્મા શરીરમાં પ્રવેશી ગયો છે, તેને હૃદયના કમળમાં ધ્યાન કરીને, ફરીથી જ્ઞાનમય શરીરને અમૃતની વર્ષાથી ભીંજવવું જોઈએ.

તતઃ કુર્યાત્કરન્યાસં કરશોધનપૂર્વકમ્ દેહન્યાસં તતઃ પશ્ચાન્મહત્યા મુદ્રયા ચરેત્

પછી, હાથોની શુદ્ધિ કર્યા પછી, હાથો પર નિયાસ કરવું અને પછી મહામુદ્રાથી સમગ્ર શરીર પર નિયાસ કરવું જોઈએ.

અંગન્યાસં તતઃ કૃત્વા શિવોક્તેન તુ વર્ત્મના વર્ણન્યાસં તતઃ કુર્યાદ્ધસ્તપાદાદિસંધિષુ

પછી, શિવે જે રીતે શીખવ્યું છે એ પ્રમાણે અંગોની નિયાસા કર્યા પછી, હાથ, પગ અને અન્ય સાંધા સ્થાનો પર અક્ષરોની નિયાસા કરવી જોઈએ.

ષડંગાનિ તતો ન્યસ્ય જાતિષટ્કયુતાનિ ચ દિગ્બંધમાચરેત્પશ્ચાદાગ્નેયાદિ યથાક્રમમ્

પછી, છ અંગો અને છ જાતિઓ સાથે નિયાસા કરીને, દિશાઓનું બંધન આગ્નેય દિશાથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ કરવું જોઈએ.

યદ્વા મૂર્ધાદિપઞ્ચાંગં ન્યાસમેવ સમાચરેત્ તથા ષડંગન્યાસં ચ ભૂતશુદ્ધ્યાદિકં વિના

અથવા, મસ્તકથી શરૂ કરીને પાંચ અંગોની નિયાસા અને એ જ રીતે છ અંગોની નિયાસા, ભૂતશુદ્ધિ વગેરે વિના પણ કરી શકાય છે.

એવં સમાસરૂપેણ કૃત્વા દેહાત્મશોધનમ્ શિવભાવમુપાગમ્ય પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્

આ રીતે સંક્ષિપ્ત રીતે શરીર અને આત્માની શુદ્ધિ કરીને, શિવભાવ પ્રાપ્ત કરીને, પરમેશ્વરનું પૂજન કરવું જોઈએ.

અથ યસ્યાસ્ત્યવસરો નાસ્તિ વા મતિવિભ્રમઃ સ વિસ્તીર્ણેન કલ્પેન ન્યાસકર્મ સમાચરેત્

જો સમય હોય કે ન હોય, અથવા મન ચંચળ હોય, તો પણ નિયમ પ્રમાણે વિસ્તૃત રીતે નિયાસકર્મ કરવું જોઈએ.

તત્રાદ્યો માતૃકાન્યાસો બ્રહ્મન્યાસસ્તતઃ પરઃ તૃતીયઃ પ્રણવન્યાસો હંસન્યાસસ્તદુત્તરઃ

અહીં, પ્રથમ માતૃકાની નિયાસા, પછી બ્રહ્મની નિયાસા, ત્રીજું પ્રણવની નિયાસા અને પછી હંસની નિયાસા કરવી જોઈએ.

પઞ્ચમઃ કથ્યતે સદ્ભિર્ન્યાસઃ પઞ્ચાક્ષરાત્મકઃ એતેષ્વેકમનેકં વા કુર્યાત્પૂજાદિ કર્મસુ

પાંચમું, વિદ્વાનો કહે છે તે પ્રમાણે, પંચાક્ષરી મંત્રની નિયાસા છે; આમાંથી એક કે અનેક નિયાસા પૂજા વગેરેમાં કરી શકાય છે.

અકારં મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્ય આકારં ચ લલાટકે ઇં ઈં ચ નેત્રયોસ્તદ્વત્ ઉં ઊં શ્રવણયોસ્તથા

'અ' ને મસ્તક પર, 'આ' ને કપાળ પર, 'ઇ' અને 'ઈ' ને બંને આંખો પર, 'ઉ' અને 'ઊ' ને બંને કાન પર રાખવું જોઈએ.

ઋં ઃં કપોલયોશ્ચૈવ ઌં ૡં નાસાપુટદ્વયે એમેમોષ્ઠદ્વયોરોમૌં દંતપંક્તિદ્વયોઃ ક્રમાત્

'ઋ' અને 'ૠ' ને બંને ગાલ પર, 'ઌ' અને 'ૡ' ને બંને નાકના છિદ્રોમાં, 'એ' અને 'ઐ' ને બંને હોઠ પર, 'ઓ' અને 'ઔ' ને બંને દાંતની પંક્તિ પર ક્રમશઃ રાખવું જોઈએ.

અં જિહ્વાયામથો તાલુન્યઃ પ્રયોજ્યો યથાક્રમમ્ કવર્ગં દક્ષિણે હસ્તે ન્યસેત્પઞ્ચસુ સંધિષુ

'અં' ને જીભ પર અને પછી તાળુ પર યોગ્ય રીતે રાખવું; 'ક' વર્ગના અક્ષરોને જમણા હાથના પાંચ સાંધા પર રાખવા.

ચવર્ગં ચ તથા વામહસ્તસંધિષુ વિન્યસેત્ ટવર્ગં ચ તવર્ગં ચ પાદયોરુભયોરપિ

એ જ રીતે 'ચ' વર્ગના અક્ષરોને ડાબા હાથના સાંધા પર, અને 'ટ' તથા 'ત' વર્ગના અક્ષરોને બંને પગના સાંધા પર રાખવા.

પફૌ તુ પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠે નાભૌ ચાપિ બભૌ તતઃ ન્યસેન્મકારં હૃદયે ત્વગાદિષુ યથાક્રમમ્

'પ' અને 'ફ' ને બંને બાજુ અને પીઠ પર, 'બ' અને 'ભ' ને નાભિ પર, પછી 'મ' ને હૃદય પર અને પછી ચામડી વગેરે પર ક્રમશઃ રાખવું.

યકરાદિસકારાંતાન્ન્યસેત્સપ્તસુ ધાતુષુ હંકારં હૃદયસ્યાંતઃ ક્ષકારં ભ્રૂયુગાંતરે

'ય' થી 'સ' સુધીના અક્ષરોને સાત ધાતુઓમાં રાખવા, 'હં' ને હૃદયની અંદર અને 'ક્ષ' ને ભ્રૂમધ્યમાં રાખવું.