શિવપુરાણમ્

તાદૃશં ભુજયોર્મૂર્ધ્નિ સ્તનયોરંતરે લિખેત્ સર્વાંગોદ્ધૂલનં ચૈવ ન સમાનં ત્રિપુણ્ડ્રકૈઃ

એજ ચિહ્ન હાથ પર, માથા પર અને છાતી વચ્ચે દોરવું; પણ આખા શરીર પર ભસ્મ લગાવવું એ ત્રિપુંડ્ર જેવું નથી.

તસ્માત્ત્રિપુણ્ડ્રમેવૈકં લિખેદુદ્ધૂલનં વિના રુદ્રાક્ષાન્ધારયેદ્મૂર્ધ્નિ કંઠે શ્રોતે કરે તથા

એથી માત્ર ત્રિપુંડ્ર જ દોરવું, આખા શરીર પર ભસ્મ વિના; અને રુદ્રાક્ષ માથા, ગળા, કાન અને હાથમાં ધારણ કરવી.

સુવર્ણવર્ણમચ્છિન્નં શુભં નાન્યૈર્ધૃતં શુભમ્ વિપ્રાદીનાં ક્રમાચ્છ્રેષ્ઠં પીતં રક્તમથાસિતમ્

તે રુદ્રાક્ષ સુવર્ણવર્ણની, અખંડિત, શુભ અને બીજાની પહેરેલી ન હોવી જોઈએ; બ્રાહ્મણો માટે પીળી, પછી લાલ અને પછી કાળી શ્રેષ્ઠ છે.

તદલાભે યથાલાભં ધારણીયમદૂષિતમ્ તત્રાપિ નોત્તરં નીચૈર્ધાર્યં નીચમથોત્તરૈઃ

જો આવી ન મળે તો, જે મળે એ શુદ્ધ હોય તો ધારણ કરવી; તેમ છતાં નીચા વર્ણની રુદ્રાક્ષ ઉપરવાળાએ, અને ઉપરવાળાની નીચાવાળાએ ન પહેરવી.

નાશુચિર્ધારયેદક્ષં સદા કાલેષુ ધારયેત્ ઇત્થં ત્રિસંધ્યમથવા દ્વિસંધ્યં સકૃદેવ વા

અશુદ્ધ મનુષ્યએ કદી રુદ્રાક્ષ ન પહેરવી; તે હંમેશાં યોગ્ય સમયે પહેરવી—દિવસના ત્રણ સંધિએ, અથવા ઓછામાં ઓછું બે વાર, અથવા એક વાર.

કૃત્વા સ્નાનાદિકં શક્ત્યા પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્ પ્રજાસ્થાનં સમાસાદ્ય બદ્ધ્વા રુચિરમાસનમ્

સ્નાન અને અન્ય શુદ્ધિક્રિયાઓ પોતાની શક્તિ અનુસાર કરીને, પૂજાવિધિ માટે નિર્ધારિત સ્થળે જઈને, મનપસંદ આસન ગોઠવીને, પરમેશ્વરની પૂજા કરવી.

ધ્યાયેદ્દેવં ચ દેવીં ચ પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ શ્વેતાદીન્નકુલીશાંતાંસ્તચ્છિષ્યાન્પ્રણમેદ્ગુરુમ્

પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને, દેવ અને દેવીનું ધ્યાન કરવું; પછી સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલા શાંત શિષ્યોને અને ગુરુને વંદન કરવું.

પુનર્દેવં શિવં નત્વા તતો નામાષ્ટકં જપેત્ શિવો મહેશ્વરશ્ચૈવ રુદ્રો વિષ્ણુઃ પિતામહઃ

પછી ફરીથી શિવદેવને વંદન કરીને, આઠ નામોનું સ્મરણ કરવું: શિવ, મહેશ્વર, રુદ્ર, વિષ્ણુ, પિતામહ,

સંસારવૈદ્યસ્સર્વજ્ઞઃ પરમાત્મેતિ ચાષ્ટકમ્ અથવા શિવમેવૈકં જપિત્વૈકાદશાધિકમ્

સંસારના વૈદ્ય, સર્વજ્ઞ અને પરમાત્મા—આ આઠ નામો છે; અથવા તો, માત્ર 'શિવ' નામ સાથે અગિયારમું નામ ઉમેરીને જપ કરવો.

જિહ્વાગ્રે તેજસો રાશિં ધ્યાત્વાવ્યાધ્યાદિશાંતયે પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ કૃત્વા કરૌ ચંદનચર્ચિતૌ પ્રકુર્વીત કરન્યાસં કરશોધનપૂર્વકમ્

બીમારી વગેરે દૂર કરવા માટે જીભના ટોચે તેજનો સમૂહ ધ્યાનમાં રાખવો; પગ ધોઈને, હાથમાં ચંદન લગાવી, પહેલા હાથ શુદ્ધ કરીને, પછી કરન્યાસ કરવો.

ન્યાસસ્તુ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તઃ સ્થિત્યુત્પત્તિલયક્રમાત્ સ્થિતિર્ન્યાસો ગૃહસ્થાનામુત્પત્તિર્બ્રહ્મચારિણામ્

ન્યાસ ત્રણ પ્રકારનો કહેવાયો છે—સ્થિતિ, ઉત્પત્તિ અને લય પ્રમાણે; ગૃહસ્થો માટે સ્થિતિન્યાસ, બ્રહ્મચારી માટે ઉત્પત્તિન્યાસ.

યતીનાં સંહૃતિન્યાસો વનસ્થાનાં તથૈવ ચ સ એવ ભર્તૃહીનાયાઃ કુટુંબિન્યાઃ સ્થિતિર્ભવેત્

યતિઓ અને વનવાસીઓ માટે લયન્યાસ કહેવામાં આવ્યો છે; પતિ વિહોણી ગૃહિણીઓ માટે સ્થિતિન્યાસ જ યોગ્ય છે.

કન્યાયાઃ પુનરુત્પત્તિં વક્ષ્યે ન્યાસસ્ય લક્ષણમ્ અંગુષ્ઠાદિકનિષ્ઠાંતં સ્થિતિન્યાસ ઉદાહૃતઃ

કન્યાઓ માટે હવે હું ઉત્પત્તિન્યાસ અને તેની વિશેષતાઓ કહું છું: અંગૂઠાથી શરૂ કરીને નાની આંગળી સુધી સ્થિતિન્યાસ કહેવાય છે.

દક્ષિણાંગુષ્ઠમારભ્ય વામાંગુષ્ઠાન્તમેવ ચ ઉત્પત્તિન્યાસ આખ્યાતો વિપરીતસ્તુ સંહૃતિઃ

જમણા અંગૂઠાથી શરૂ કરીને ડાબા અંગૂઠા સુધી કરવું એ ઉત્પત્તિન્યાસ કહેવાય છે; અને તેનો ઉલટો લયન્યાસ કહેવાય છે.

સબિંદુકાન્નકારાદીન્વર્ણાન્ન્યસ્યેદનુક્રમાત્ અંગુલીષુ શિવં ન્યસ્યેત્તલયોરપ્યનામયોઃ

નથી માંડીને મ સુધીના અક્ષરો સાથે બિંદુ, ક્રમશઃ આંગળીઓ પર સ્થાપિત કરવા; અને શિવને તલવેળ અને અનામિકા પર સ્થાપિત કરવો.

અસ્ત્રન્યાસં તતઃ કૃત્વા દશદિક્ષ્વસ્ત્રમંત્રતઃ નિવૃત્ત્યાદિકલાઃ પઞ્ચ પઞ્ચભૂતસ્વરૂપિણીઃ

પછી અસ્ત્રન્યાસ કરીને, દસ દિશાઓમાં અસ્ત્રમંત્ર સ્થાપિત કરવો; નિવૃત્તિથી શરૂ કરીને પાંચ કલાઓ, જે પાંચ તત્વોના સ્વરૂપ છે,

પઞ્ચભૂતાધિપૈસ્સાર્ધં તતચ્ચિહ્નસમન્વિતાઃ હૃત્કણ્ટતાલુભ્રૂમધ્યબ્રહ્મરન્ધ્રસમાશ્રયાઃ

પાંચ તત્વોના અધિપતિઓ સાથે અને તેમના નિશાનોથી યુક્ત, હૃદય, કંઠ, તાળુ, ભ્રૂમધ્ય અને બ્રહ્મરંધ્રમાં સ્થાપિત કરવી.

તદ્તદ્બીજેન સંગ્રંથીસ્તદ્તદ્બીજેષુ ભાવયેત્ તાસાં વિશોધનાર્થાય વિદ્યાં પઞ્ચાક્ષરીં જપેત્

દરેક કલાને તેના બીજમંત્રથી જોડીને, તે તે બીજમાં ધ્યાન કરવું; અને તેમની શુદ્ધિ માટે પંચાક્ષરી મંત્રનો જપ કરવો.

નિરુદ્ધ્વા પ્રાણવાયું ચ ગુણસંખ્યાનુસારતઃ ભૂતગ્રંથિં તતશ્છિદ્યાદસ્ત્રેણૈવાસ્ત્રમુદ્રયા

ગુણોની સંખ્યા પ્રમાણે શ્વાસ રોકી, પછી અસ્ત્રમંત્ર અને અસ્ત્રમુદ્રાથી તત્વગ્રંથિઓને કાપવી.

નાડ્યા સુષુમ્નયાત્માનં પ્રેરિતં પ્રાણવાયુના નિર્ગતં બ્રહ્મરન્ધ્રેણ યોજયેચ્છિવતેજસા

સુષુમ્ના નાડીમાં શ્વાસને દોરી, આત્માને ઉપર મોકલી, બ્રહ્મરંધ્રથી બહાર કાઢીને તેને શિવના તેજ સાથે એકરૂપ કરવું.

વિશોષ્ય વાયુના પશ્ચાદ્દેહં કાલાગ્નિના દહેત્ તતશ્ચોપરિભાવેન કલાસ્સંહૃત્ય વાયુના

પછી શ્વાસથી શરીરને સુકવી, સમયાગ્નિથી તેને દહન કરવું; પછી ઉપરની દિશામાં શ્વાસથી કલાઓને એકત્ર કરવી.

દેહં સંહૃત્ય વૈ દગ્ધં કલાસ્સ્પૃષ્ટ્વા સહાબ્ધિના પ્લાવયિત્વામૃતૈર્દેહં યથાસ્થાનં નિવેશયેત્

શરીરને વિલિન અને દહન કરીને, કલાઓને સાગરથી સ્પર્શી, અમૃતથી શરીરને પલાળી, તેને યથાસ્થાને સ્થાપિત કરવું.

અથ સંહૃત્ય વૈ દગ્ધઃ કલાસર્ગં વિનૈવ તુ અમૃતપ્લાવનં કુર્યાદ્ભસ્મીભૂતસ્ય વૈ તતઃ

પછી, શરીરને વિલિન અને દહન કરીને, કલાનું સર્જન કર્યા વિના, અમૃતથી બળીને ભસ્મ થયેલું પણ પલાળવું.

તતો વિદ્યામયે તસ્મિન્દેહે દીપશિખાકૃતિમ્ શિવાન્નિર્ગતમાત્માનં બ્રહ્મરંધ્રેણ યોજયેત્

પછી, જ્ઞાનરૂપ શરીરમાં, દીવાની જ્યોત જેવી જે આત્મા છે અને જે શિવમાંથી નીકળ્યો છે, તેને બ્રહ્મરંધ્ર સાથે જોડવો જોઈએ.

દેહસ્યાન્તઃ પ્રવિષ્ટં તં ધ્યાત્વા હૃદયપંકજે પુનશ્ચામૃતવર્ષેણ સિંચેદ્વિદ્યામયં વપુઃ

જે આત્મા શરીરમાં પ્રવેશી ગયો છે, તેને હૃદયના કમળમાં ધ્યાન કરીને, ફરીથી જ્ઞાનમય શરીરને અમૃતની વર્ષાથી ભીંજવવું જોઈએ.

તતઃ કુર્યાત્કરન્યાસં કરશોધનપૂર્વકમ્ દેહન્યાસં તતઃ પશ્ચાન્મહત્યા મુદ્રયા ચરેત્

પછી, હાથોની શુદ્ધિ કર્યા પછી, હાથો પર નિયાસ કરવું અને પછી મહામુદ્રાથી સમગ્ર શરીર પર નિયાસ કરવું જોઈએ.

અંગન્યાસં તતઃ કૃત્વા શિવોક્તેન તુ વર્ત્મના વર્ણન્યાસં તતઃ કુર્યાદ્ધસ્તપાદાદિસંધિષુ

પછી, શિવે જે રીતે શીખવ્યું છે એ પ્રમાણે અંગોની નિયાસા કર્યા પછી, હાથ, પગ અને અન્ય સાંધા સ્થાનો પર અક્ષરોની નિયાસા કરવી જોઈએ.

ષડંગાનિ તતો ન્યસ્ય જાતિષટ્કયુતાનિ ચ દિગ્બંધમાચરેત્પશ્ચાદાગ્નેયાદિ યથાક્રમમ્

પછી, છ અંગો અને છ જાતિઓ સાથે નિયાસા કરીને, દિશાઓનું બંધન આગ્નેય દિશાથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ કરવું જોઈએ.

યદ્વા મૂર્ધાદિપઞ્ચાંગં ન્યાસમેવ સમાચરેત્ તથા ષડંગન્યાસં ચ ભૂતશુદ્ધ્યાદિકં વિના

અથવા, મસ્તકથી શરૂ કરીને પાંચ અંગોની નિયાસા અને એ જ રીતે છ અંગોની નિયાસા, ભૂતશુદ્ધિ વગેરે વિના પણ કરી શકાય છે.