શિવપુરાણમ્

હુત્વા મંત્રન્તુ સંતર્પ્ય સંદીપ્યાશાસ્ય ચેશ્વરમ્ સમર્પ્ય મંત્રં શિષ્યસ્ય પાણૌ શેષં સમાપયેત્

મંત્રથી હોળી કરીને, દેવતાઓને તૃપ્ત કરીને, ઈશ્વરને પ્રગટાવી, મંત્રને શિષ્યના હાથમાં આપી, બાકી વિધિ પૂર્ણ કરવી.

અથવા મંત્રસંસ્કારમનુચિંત્યાખિલં ક્રમાત્ અધ્વશુદ્ધિં ગુરુઃ કુર્યાદભિષેકાવસાનિકમ્

અથવા, મંત્રસંસ્કારનો સંપૂર્ણ વિચાર કરીને, ગુરુએ અભિષેકના અંતે માર્ગશુદ્ધિ કરવી.

તત્ર યઃ શાન્ત્યતીતાદિકલાસુ વિહિતો વિધિઃ સ સર્વો ઽપિ વિધાતવ્યસ્તત્ત્વત્રયવિશોધને

ત્યાં શાંતિથી આગળ જે જે વિધિ કહેવામાં આવ્યા છે, એ બધા તત્વત્રયની શુદ્ધિ માટે કરવાં.

શિવવિદ્યાત્મતત્ત્વાખ્યં તત્ત્વત્રયમુદાહૃતમ્ શક્તૌ શિવસ્તતો વિદ્યાત્તસ્યાસ્ત્વાત્મા સમુદ્બભૌ

શિવ, વિદ્યા અને આત્મા નામના ત્રણ તત્વો કહેવામાં આવ્યા છે; શક્તિમાંથી શિવ, શિવમાંથી વિદ્યા અને વિદ્યા પરથી આત્મા ઉત્પન્ન થાય છે.

શિવેન શાંત્યતીતાધ્વા વ્યાપ્તસ્તદપરઃ પરઃ વિદ્યયા પરિશિષ્ટો ઽધ્વા હ્યાત્મના નિખિલઃ ક્રમાત્

શિવથી શાંતિથી આગળનો માર્ગ વ્યાપી જાય છે અને એ પરમ છે; વિદ્યા દ્વારા બાકીનો માર્ગ વ્યાપે છે અને આત્માથી બધું ક્રમશઃ વ્યાપે છે.

દુર્લભં શાંભવં મત્વા મંત્રમૂલં મનીષિણઃ શાક્તં શંસીત સંસ્કારં શિવશાસ્ત્રાર્થપારગાઃ

શિવશાસ્ત્રના અર્થને જાણનારા જ્ઞાની, દુર્લભ અને મૂળ શાંભવ મંત્રને માની, શાક્ત સંસ્કારનું વર્ણન કરે છે.

ઇતિ તે સર્વમાખ્યાતં સંસ્કારાખ્યસ્ય કર્મણઃ ચાતુર્વિધ્યમિદં કૃષ્ણ કિં ભૂય શ્રોતુમિચ્છસિ

હવે, હે કૃષ્ણ, સંસ્કાર નામના કર્મ અને તેના ચાર પ્રકાર વિશે બધું સમજાવ્યું; હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ શિવાશ્રમનિષેવિણામ્ શિવશાસ્ત્રોદિતં કર્મ નિત્યનૈમિત્તિકં તથા

હે ભગવાન, હું એ સાંભળવા ઇચ્છું છું કે શિવ આશ્રમમાં રહેતા લોકો માટે શિવશાસ્ત્રમાં જણાવેલા દૈનિક અને વિશેષ કર્મો કયા છે.

પ્રાતરુત્થાય શયનાદ્ધ્યાત્વા દેવં સહામ્બયા વિચાર્ય કાર્યં નિર્ગચ્છેદ્ગૃહાદભ્યુદિતે ઽરુણે

સવારે ઉઠીને, પથારીમાંથી, દેવી સાથે શિવનું ધ્યાન કરીને, day's કામનું વિચાર કરીને, સૂર્યોદય થાય ત્યારે ઘરેથી બહાર જવું.

અબાધે વિજને દેશે કુર્યાદાવશ્યકં તતઃ કૃત્વા શૌચં વિધાનેન દંતધાવનમાચરેત્

શાંતિભર્યા એકાંત સ્થળે, જ્યાં કોઈ અવરોધ ન હોય, ત્યાં જરૂરી કાર્યો પૂર્ણ કર્યા પછી, નિયમ પ્રમાણે શરીર શુદ્ધ કરી, પછી દાંત સાફ કરવા જોઈએ.

અલાભે દંતકાષ્ઠાનામષ્ટમ્યાદિદિનેષુ ચ અપાં દ્વાદશગણ્ડૂષૈઃ કુર્યાદાસ્યવિશોધનમ્

જો દાંત ઘસવાની લાકડીઓ ન મળે, અથવા અષ્ટમી વગેરે દિવસે, તો બાર વખત પાણીથી કૂળા કરીને મોં શુદ્ધ કરવું જોઈએ.

આચમ્ય વિધિવત્પશ્ચાદ્વારુણં સ્નાનમાચરેત્ નદ્યાં વા દેવખાતે વા હ્રદે વાથ ગૃહે ઽપિ વા

પછી યોગ્ય રીતે આચમન કરીને, નિયમ મુજબ, નદીમાં, પવિત્ર તળાવમાં, સરોવર કે ઘરમાં પણ, વરુણસ્નાન કરવું જોઈએ.

સ્નાનદ્રવ્યાણિ તત્તીરે સ્થાપયિત્વા બહિર્મલમ્ વ્યાપોહ્ય મૃદમાલિપ્ય સ્નાત્વા ગોમયમાલિપેત્

સ્નાનની વસ્તુઓ કિનારે મૂકી, બહારની માળવટ દૂર કરી, માટી લગાવીને સ્નાન કરવું અને પછી ગાયનું છાણ પણ શરીરે લગાવવું.

સ્નાત્વા પુનઃ પુનર્વસ્ત્રં ત્યક્ત્વાવાથ વિશોધ્ય ચ સુસ્નાતો નૃપવદ્ભૂયઃ શુદ્ધં વાસો વસીત ચ

સ્નાન કર્યા પછી, કપડાં વારંવાર બદલીને, પોતાને સારી રીતે ધોઈ, રાજા જેવું શુદ્ધ વસ્ત્ર પહેરવું જોઈએ.

મલસ્નાનં સુગંધાદ્યૈઃ સ્નાનં દન્તવિશોધનમ્ ન કુર્યાદ્બ્રહ્મચારી ચ તપસ્વી વિધવા તથા

બ્રહ્મચારી, તપસ્વી કે વિધવા એ સુગંધિત વસ્તુઓથી સ્નાન કે દાંત સાફ ન કરે.

સોપવીતશ્શિખાં બદ્ધા પ્રવિશ્ય ચ જલાંતરમ્ અવગાહ્ય સમાચાંતો જલે ન્યસ્યેત્ત્રિમંડલમ્

યજ્ઞોપવીત પહેરી, શિખા બાંધી, પાણીમાં પ્રવેશી, ડૂબીને યોગ્ય રીતે આચમન કરીને, પાણીમાં ત્રણ મંડળ સ્થાપવું.

સૌમ્યે મગ્નઃ પુનર્મંત્રં જપેચ્છક્ત્યા શિવં સ્મરેત્ ઉત્થાયાચમ્ય તેનૈવ સ્વાત્માનમભિષેચયેત્

પવિત્ર પાણીમાં ડૂબીને, ફરી મનથી મંત્ર જપવું, શિવનું સ્મરણ કરવું અને પછી ઊભા રહી, આચમન કરીને એ જ પાણીથી પોતાને અભિષેક કરવો.

ગોશૃંગેણ સદર્ભેણ પાલાશેન દલેન વા પાદ્મેન વાથ પાણિભ્યાં પઞ્ચકૃત્વસ્ત્રિરેવ વા

ગાયના શિંગ, દર્ભા, પાલાશના પાન, કમળ કે હાથ વડે, ત્રણ કે પાંચ વખત અભિષેક કરવો.

ઉદ્યાનાદૌ ગૃહે ચૈવ વર્ધન્યા કલશેન વા અવગાહનકાલે ઽદ્ભિર્મંત્રિતૈરભિષેચયેત્

બગીચામાં, ઘરમાં કે કળશ વડે, ડૂબતી વખતે મંત્રથી પવિત્ર કરેલું પાણીથી અભિષેક કરવું.

અથ ચેદ્વારુણં કર્તુમશક્તઃ શુદ્ધવાસસા આર્દ્રેણ શોધયેદ્દેહમાપાદતલમસ્તકમ્

જો વરુણસ્નાન શક્ય ન હોય, તો શુદ્ધ વસ્ત્ર પહેરી, ભીંજવાંથી પગથી માથા સુધી શરીર સારી રીતે ધોવું.

આગ્નેયં વાથ વા માંત્રં કુર્યાત્સ્નાનં શિવેન વા શિવચિંતાપરં સ્નાનં યુક્તસ્યાત્મીયમુચ્યતે

અથવા અગ્નિસ્નાન, મંત્રસ્નાન કે શિવસ્નાન પણ કરી શકાય; જે શિવચિંતનમાં તલીન હોય, તેનું એવું સ્નાન સ્વીકાર્ય ગણાય છે.

સ્વસૂત્રોક્તવિધાનેન મંત્રાચમનપૂર્વકમ્ આચરેદ્બ્રહ્મયજ્ઞાંતં કૃત્વા દેવાદિતર્પણમ્

પોતાના સૂત્રમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, મંત્ર અને આચમન પછી, બ્રહ્મયજ્ઞ કરવો અને પછી દેવાદિ તર્પણ કરવું.

મંડલસ્થં મહાદેવં ધ્યાત્વાભ્યર્ચ્ય યથાવિધિ દદ્યાદર્ઘ્યં તતસ્તસ્મૈ શિવાયાદિત્યરૂપિણે

મંડળમાં સ્થિત મહાદેવનું ધ્યાન કરીને, નિયમ મુજબ પૂજા કરીને, પછી સૂર્યરૂપ શિવને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું.

અથ વૈતત્સ્વસૂત્રોક્તં કૃત્વા હસ્તૌ વિશોધયેત્ કરન્યાસં તતઃ કૃત્વા સકલીકૃતવિગ્રહઃ

અથવા પોતાના સૂત્ર પ્રમાણે કરી, હાથ ધોઈ, પછી કરન્યાસ કરીને, સર્વ રીતે તૈયાર થવું.

વામહસ્તગતાંભોભિર્ગંધસિદ્ધાર્થકાન્વિતૈઃ કુશપુંજેન વાભ્યુક્ષ્ય મૂલમંત્રસમન્વિતૈઃ

ડાબા હાથમાં પાણી લઈને, સુગંધ અને તલ સાથે, અથવા કુશના ગૂચ્છથી, મૂળમંત્ર સાથે છાંટવું.

આપોહિષ્ઠાદિભિર્મન્ત્રૈઃ શેષમાઘ્રાય વૈ જલમ્ વામનાસાપુટેનૈવ દેવં સંભાવયેત્સિતમ્

'આપોહિત' વગેરે મંત્રથી, બાકીનું પાણી સૂંઘીને, ડાબી નાકથી પાણી લઈને દેવતાનું સન્માન કરવું.

અર્ઘમાદાય દેહસ્થં સવ્યનાસાપુટેન ચ કૃષ્ણવર્ણેન બાહ્યસ્થં ભાવયેચ્ચ શિલાગતમ્

અર્ઘ્ય લઈને, ડાબી નાકથી શરીરમાં દેવતાનું ધ્યાન કરવું અને બહાર, શિલામાં સ્થિત, કૃષ્ણવર્ણ દેવતાનું ધ્યાન કરવું.

તર્પયેદથ દેવેભ્ય ઋષિભિશ્ચ વિશેષતઃ ભૂતેભ્યશ્ચ પિતૃભ્યશ્ચ દદ્યાદર્ઘ્યં યથાવિધિ

પછી, દેવતાઓને, ખાસ કરીને ઋષિઓને, ભૂતોને અને પિતૃઓને વિધિ પ્રમાણે અर्घ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ.

રક્તચંદનતોયેન હસ્તમાત્રેણ મંડલમ્ સુવૃત્તં કલ્પયેદ્ભૂમૌ રક્તચૂર્ણાદ્યલંકૃતમ્

લાલ ચંદન મિશ્રિત પાણીથી જમીન પર હાથ જેટલું ગોળ માળું બનાવવું, અને તેને લાલ ચૂર્ણ વગેરેથી સુંદર રીતે શણગારવું.