શિવપુરાણમ્

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સાધકં નામ નામતઃ સંસ્કારમન્ત્રમાહાત્મ્યં કથને સૂચિતં મયા

હવે હું 'સાધક' નામના સંસ્કારનું વર્ણન કરું છું; મંત્ર અને સંસ્કારનું મહાત્મ્ય પહેલેથી જ સમજાવ્યું છે.

સંપૂજ્ય મંડલે દેવં સ્થાપ્ય કુમ્ભે ચ પૂર્વવત્ હુત્વા શિષ્યમનુષ્ણીષં પ્રાપયેદ્ભુવિ મંડલે

મંડળમાં દેવની પૂજા કરીને, અગાઉની જેમ કલશમાં સ્થાપિત કરીને, હવન કર્યા પછી, શિષ્યને ઉઘાડા માથાથી જમીન પરના મંડળમાં લાવવો.

પૂર્વાંતં પૂર્વવત્કૃત્વા હુત્વાહુતિશતં તથા સંતર્પ્ય મૂલમન્ત્રેણ કલશૈર્દેશિકોત્તમઃ

પૂર્વ ભાગ અગાઉની જેમ કરીને, એ જ રીતે સો આહુતિ આપવી. પછી શ્રેષ્ઠ ગુરુ મૂળમંત્રથી કલશો વડે તૃપ્તિ કરાવે.

સન્દીપ્ય ચ યથાપૂર્વં કૃત્વા પૂર્વોદિતં ક્રમાત્ અભિષિચ્ય યથાપૂર્વં પ્રદદ્યાન્મન્ત્રમુત્તમમ્

પહેલાં જે રીતે અગ્નિ પ્રગટાવી, પહેલાની ક્રમશઃ વિધિ કરીને, પહેલાં જે રીતે અભિષેક કર્યો હતો એ રીતે કરીને, શ્રેષ્ઠ મંત્ર આપવો.

તત્ર વિદ્યોપદેશાંતં કૃત્વા વિસ્તરશઃ ક્રમાત્ પુષ્પામ્બુના શિશોઃ પાણૌ વિદ્યાં શૈવીં સમર્પયેત્

ત્યાં, જ્ઞાનની વિધિવત્ અને વિસ્તૃત રીતે શિક્ષા પૂરી કરીને, પુષ્પ અને પાણીથી શિષ્યના હાથમાં શૈવ જ્ઞાન અર્પણ કરવું.

તવૈહિકામુષ્મિકયોઃ સર્વસિદ્ધિફલપ્રદઃ ભવત્યેવ મહામન્ત્રઃ પ્રસાદાત્પરમેષ્ઠિનઃ

પરમેશ્વર કૃપાથી આ મહામંત્ર ઇહલોક અને પરલોકના બધા સિદ્ધિઓ અને ફળો આપે છે.

ઇત્યુત્વા દેવમભ્યર્ચ્ય લબ્ધાનુજ્ઞઃ શિવાદ્ગુરુઃ સાધનં શિવયોગં ચ સાધકાય સમાદિશેત્

આ રીતે કહ્યા પછી અને દેવની પૂજા કરીને, ગુરુને શિવ પાસેથી અનુમતિ મળ્યા પછી, સાધકને શિવયોગ અને સાધનાની રીત શીખવવી જોઈએ.

તચ્છ્રુત્વા ગુરુસંદેશં ક્રમશો મંત્રસાધકઃ પુરતો વિનિયોગસ્ય મન્ત્રસાધનમાચરેત્

ગુરુનો આદેશ સાંભળી, મંત્રસાધક ગુરુની સામે ક્રમશઃ વિનિયોગરૂપે મંત્રસાધના કરવી જોઈએ.

સાધનં મૂલમન્ત્રસ્ય પુરશ્ચરણમુચ્યતે પુરતશ્ચરણીયત્વાદ્વિનિયોગાખ્યકર્મણઃ

મૂળમંત્રની પ્રારંભિક સાધનાને પુરશ્ચરણ કહે છે, કારણ કે વિનિયોગ નામની ક્રિયા પહેલાંથી કરવી જરૂરી છે.

નાત્યન્તં કરણીયન્તુ મુમુક્ષોર્મન્ત્રસાધનમ્ કૃતન્તુ તદિહાન્યત્ર તાસ્યાપિ શુભદં ભવેત્

મુક્તિ ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ મંત્રસાધના બહુ વધારે ન કરવી, પણ અહીં કે ક્યાંય પણ કરે તો પણ તેને શુભ ફળ મળે છે.

શુભે ઽહનિ શુભે દેશે કાલે વા દોષવર્જિતે શુક્લદન્તનખઃ સ્નાતઃ કૃતપૂર્વાહ્ણિકક્રિયઃ

શુભ દિવસે, શુદ્ધ સ્થળે અને નિર્દોષ સમયે, દાંત અને નખ સાફ કરીને, સ્નાન કરીને અને સવારની ક્રિયા પૂર્ણ કરીને,

અલંકૃત્ય યથા લબ્ધૈર્ગંધમાલ્યવિભૂષણૈઃ સોષ્ણીષઃ સોત્તરાસંગઃ સર્વશુક્લસમાહિતઃ

શક્ય હોય તેટલી સુગંધિત ચંદન, ફૂલો અને આભૂષણોથી શોભાયમાન થઈ, પાગડી અને ઉપરનો વસ્ત્ર પહેરી, આખો સફેદ વસ્ત્રમાં,

દેવાલયે ગૃહે ઽન્યસ્મિન્દેશે વા સુમનોહરે સુખેનાભ્યસ્તપૂર્વેણ ત્વાસનેન કૃતાસનઃ

મંદિરમાં, ઘરે કે બીજે મનોહર સ્થળે, પહેલાં અભ્યાસ કરેલા આસન પર આરામથી બેઠા,

તનું કૃત્વાત્મનઃ શૈવીં શિવશાસ્ત્રોક્તવર્ત્મના સંપૂજ્ય દેવદેવેશં નકુલીશ્વરમીશ્વરમ્

શિવશાસ્ત્રમાં જણાવેલી રીત પ્રમાણે શરીરને શૈવ રીતથી સ્થિર કરીને, દેવોના દેવ નકુલીશ્વર ભગવાનની પૂજા કરવી.

નિવેદ્ય પાયસં તસ્મૈ સમપ્યારાધનં ક્રમાત્ પ્રણિપત્ય ચ તં દેવં પ્રાપ્તાનુજ્ઞશ્ચ તન્મુખાત્

તેમને પાયસ અર્પણ કરીને, ક્રમશઃ આરાધના કરી, એ દેવને વંદન કરીને અને તેમની પાસેથી અનુમતિ મેળવી,

કોટિવારં તદર્ધં વા તદર્ધં વા જપેચ્છિવમ્ લક્ષવિંશતિકં વાપિ દશલક્ષમથાપિ વા

શિવમંત્રને કરોડ વાર, અથવા એનું અડધું, અથવા એનું પણ અડધું, કે બીસ લાખ, દસ લાખ કે લાખ વાર જાપ કરવો.

તતશ્ચ પાયસાક્ષારલવણૈકમિતાશનઃ અહિંસકઃ ક્ષમી શાંતો દાંતશ્ચૈવ સદા ભવેત્

પછી માત્ર પાયસમાં મીઠું અને ખાર નાખીને જમવું, હિંસા ન કરવી, ક્ષમાશીલ, શાંત અને ઇન્દ્રિયજિત રહેવું.

અલાભે પાયસસ્યાશ્નન્ફલમૂલાદિકાનિ વા વિહિતાનિ શિવેનૈવ વિશિષ્ટાન્યુત્તરોત્તરમ્

જો પાયસ ન મળે તો, શિવે જે ભોજન નિર્ધારિત કર્યું છે તે મુજબ ફળ, મૂળ વગેરે ખાવાં, દરેક પછીનું પહેલાથી શ્રેષ્ઠ છે.

ચરું ભક્ષ્યમથો સક્તુકણાન્યાવકમેવ ચ શાકં પયો દધિ ઘૃતં મૂલં ફલમથોદકમ્

પછી ચરું, ભોજન, દળવાની વસ્તુઓ, જવાર, શાકભાજી, દૂધ, દહીં, ઘી, મૂળ, ફળ કે પાણી પણ લઈ શકે.

અભિમંત્ર્ય ચ મન્ત્રેણ ભક્ષ્યભોજ્યાદિકાનિ ચ સાધને ઽસ્મિન્વિશેષેણ નિત્યં ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ

મંત્રથી બધા ખાદ્ય અને ભોજન પવિત્ર કરીને, આ સાધનામાં, વાણી પર નિયંત્રણ રાખીને હંમેશા ભોજન કરવું.

મન્ત્રાષ્ટશતપૂતેન જલેન શુચિના વ્રતી સ્નાયાન્નદીનદોત્થેન પ્રોક્ષયેદ્વાથ શક્તિતઃ

મંત્ર આઠસો વાર બોલીને શુદ્ધ પાણીથી, અથવા નદી-તળાવના પાણીથી, અથવા શક્તિ પ્રમાણે છાંટીને સ્નાન કરવું.

તર્પયેચ્ચ તથા નિત્યં જુહુયાચ્ચ શિવાનલે સપ્તભિઃ પઞ્ચભિર્દ્રવ્યૈસ્ત્રિભિર્વાથ ઘૃતેન વા

એ રીતે રોજ તર્પણ કરવું અને શિવાગ્નિમાં સાત, પાંચ કે ત્રણ પદાર્થો, અથવા ઘીથી હોમ કરવું.

ઇત્થં ભક્ત્યા શિવં શૈવો યઃ સાધયતિ સાધકઃ તસ્યેહામુત્ર દુષ્પ્રાપં ન કિંચિદપિ વિદ્યતે

આ રીતે જે શૈવ સાધક ભક્તિપૂર્વક શિવની ઉપાસના કરે છે, તેને આ લોક કે પરલોકમાં કશું અપ્રાપ્ય રહેતું નથી.

અથવા ઽહરહર્મંત્રં જપેદેકાગ્રમાનસઃ અનશ્નન્નેવ સાહસ્રં વિના મન્ત્રસ્ય સાધનમ્

અથવા, કોઈ મનુષ્ય એકાગ્ર ચિત્તથી 'હર' મંત્રનો જપ કરે, ખોરાક લીધા વિના, અને મંત્રના નિયમિત સાધન વિના પણ, એ મંત્રને હજાર વખત ઉચ્ચારે.

ન તસ્ય દુર્લભં કિંચિન્ન તસ્યાસ્ત્યશુભં ક્વચિત્ ઇહ વિદ્યાં શ્રિયં સૌખ્યં લબ્ધ્વા મુક્તિં ચ વિંદતિ

એવા મનુષ્ય માટે કશુંય અપ્રાપ્ય નથી, અને ક્યારેય કોઈ અશુભ પણ થતું નથી; અહીં જ તેને જ્ઞાન, ધન અને સુખ મળે છે અને અંતે મુક્તિ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

સાધને વિનિયોગે ચ નિત્યે નૈમિત્તિકે તથા જપેજ્જલૈર્ભસ્મના ચ સ્નાત્વા મન્ત્રેણ ચ ક્રમાત્

નિયમિત કે વિશેષ સાધનામાં, સ્નાન કરીને, પાણી અને ભસ્મથી, અને યોગ્ય ક્રમમાં મંત્રના જપ કરવો જોઈએ.

શુચિર્બદ્ધશિખસ્સૂત્રી સપવિત્રકરસ્તથા ધૃતત્રિપુંડ્રરુદ્રાક્ષો વિદ્યાં પઞ્ચાક્ષરીં જપેત્

પવિત્ર થઈ, વાળ ગાંઠી, યજ્ઞોપવીત ધારણ કરી, પવિત્ર મુદ્રા પહેરી, ત્રિપુંડ અને રુદ્રાક્ષ ધારણ કરીને, પાંચ અક્ષરવાળો મંત્ર જપવો જોઈએ.

અથૈવં સંસ્કૃતં શિષ્યં કૃતપાશુપતવ્રતમ્ આચાર્યત્વે ઽભિષિંચેત તદ્યોગત્વેન ચાન્યથા

પછી, શિષ્યને યોગ્ય રીતે તૈયાર કરીને અને પાશુપત વ્રત અપાવી, તેને આચાર્યપદ માટે અભિષેક કરવો, અથવા યોગ્ય યોગ પ્રમાણે અન્ય રીતે કરવું.

મણ્ડલં પૂર્વવત્કૃત્ત્વા સંપૂજ્ય પરમેશ્વરમ્ સ્થાપયત્પઞ્ચકલશાન્દિક્ષુ મધ્યે ચ પૂર્વવત્

પહેલાની જેમ મંડળ બનાવી, પરમેશ્વરની પૂજા કરીને, પાંચ કળશ દિશાઓમાં અને એક મધ્યમાં, પહેલાં જેવું જ સ્થાપવું.