શિવપુરાણમ્

ન વેત્તિ તત્ત્વતો યસ્ય નૈવાર્હત્યધ્વશોધનમ્ ષડ્વિધસ્યાધ્વનો રૂપં ન યેન વિદિતં ભવેત્

જેને પથનું સાચું સ્વરૂપ ખબર નથી, એ પથની શુદ્ધિ લાયક નથી; છ પ્રકારના પથનું સ્વરૂપ પણ તેને ખબર પડતું નથી.

વ્યાપ્યવ્યાપકતા તેન જ્ઞાતુમેવ ન શક્યતે તસ્માદધ્વસ્વરૂપં ચ વ્યાપ્યવ્યાપકતાં તથા

તેને વ્યાપકતા અને વ્યાપ્યતાનું સાચું જ્ઞાન થતું નથી; એટલે પથનું સાચું સ્વરૂપ અને તેની વ્યાપકતા-વ્યાપ્યતા પણ સમજાતી નથી.

યથાવદવગમ્યૈવ કુર્યાદધ્વવિશોધનમ્ કુંડમંડલપર્યંતં તત્ર કૃત્વા યથા પુરા

જેમ રીતે યોગ્ય રીતે સમજવું જોઈએ તેમ સમજીને, પથની શુદ્ધિ કરવી, અને કુંડમંડળની સીમા સુધી તે કરવી, જેમ પહેલાં કરવામાં આવતું હતું.

દ્વિહસ્તમાનં કુર્વીત પ્રાચ્યાં કલશમંડલમ્ તતઃ સ્નાતશ્શિવાચાર્યઃ સશિષ્યઃ કૃતનૈત્યકઃ

પૂર્વ દિશામાં બે હાથ જેટલી જગ્યામાં કળશમંડળ બનાવવું; પછી શિવાચાર્ય પોતાના શિષ્યો સાથે સ્નાન કરીને અને નિત્યકર્મ કરીને,

પ્રવિશ્ય મંડલં શંભોઃ પૂજાં પૂર્વવદાચરેત્ તત્રાઢકાવરૈસ્સિદ્ધં તંદુલૈઃ પાયસં પ્રભોઃ

મંડળમાં પ્રવેશીને, શંભુની પૂજા પહેલાં જેવું કરવું, એમ કરવી; ત્યાં અડધીકાવર ચોખાથી પાયસ તૈયાર કરવું, હે પ્રભુ,

અર્ધં નિવેદ્ય હોમાર્થં શેષં સમુપકલ્પયેત્ પુરતઃ કલ્પિતે વાથ મંડલે વર્ણિમંડિતે

પાયસનું અડધું ભાગ હવન માટે અર્પણ કરી, બાકીનું અલગ રાખવું; તૈયાર કરેલા મંડળમાં, અથવા અક્ષરોથી ચિહ્નિત કરેલા મંડળમાં,

સ્થાપયેત્પઞ્ચકલશાન્દિક્ષુ મધ્યે ચ દેશિકઃ તેષુ બ્રહ્માણિ મૂલાર્ણૈર્બિન્દુનાદસમન્વિતૈઃ

ગુરુએ પાંચ કળશ દિશાઓમાં અને એક મધ્યમાં મૂકવા; તેમાં મૂળ અક્ષરવાળા બ્રહ્મમંત્રો, બિંદુ અને નાદ સાથે,

નમ આદ્યૈર્યકરાંતૈઃ કલ્પયેત્કલ્પવિત્તમઃ ઈશાનં મધ્યમે કુંભે પુરુષં પુરતઃ સ્થિતે

'નમ:'થી શરૂ અને 'ય'થી અંતવાળા મંત્રો વડે વિધિવિદ્ જાણનારો તેને સ્થાપે; મધ્યના કળશમાં ઈશાન, આગળના કળશમાં પુરુષ,

અઘોરં દક્ષિણે વામે વામં સદ્યં ચ પશ્ચિમે રક્ષાં વિધાય મુદ્રા ચ બદ્ધ્વા કુંભાભિમંત્રણમ્

જમણી બાજુ અઘોર, ડાબી બાજુ વામ, અને પશ્ચિમમાં સદ્યો સ્થાપવું; રક્ષા કરીને, મુદ્રા બાંધી, કળશોમાં મંત્રોથી અભિમંત્રણ કરવું.

કૃત્વા શિવાનલૈર્હોમં પ્રારભેત્ યથા પુરા યદર્ધં પાયસં પૂર્વં હોમાર્થં પરિકલ્પિતમ્

આ બધું કર્યા પછી, શિવના અગ્નિથી હવન શરૂ કરવું, જેમ પહેલાં કરાયું હતું; પાયસનો અડધો ભાગ, જે હવન માટે રાખ્યો હતો,

હુત્વા શિષ્યસ્ય તચ્છેષં ભોક્તું સમુપકલ્પયેત્ તર્પણાંતં ચ મંત્રાણાં કૃત્વા કર્મ યથા પુરા

તે હવન કર્યા પછી, બાકીનો ભાગ શિષ્યને ભોજન માટે આપવો; મંત્રોથી તર્પણ પૂર્ણ કરીને, વિધિ પહેલાં જેવી રીતે કરવી.

હુત્વા પૂર્ણાહુતિં તેષાં તતઃ કુર્યાત્પ્રદીપનમ્ ઓંકારાદનુ હુંકારં તતો મૂલં ફડંતકમ્

હવે તેમની પૂર્ણાહુતિ આપીને, પછી દીપન કરવું; ઓમકાર પછી હુંકાર, પછી મૂળ અને અંતે ફટ્,

સ્વાહાંતં દીપને પ્રાહુરંગાનિ ચ યથાક્રમમ્ તેષામાહુતયસ્તિસ્રો દેયા દીપનકર્મણિ

'સ્વાહા'થી અંત કરવું, દીપનમાં અંગો ક્રમશઃ ઉચ્ચારવા; દરેક માટે ત્રણ આહુતિ દીપન વિધિમાં આપવી.

મંત્રૈરેકૈકશસ્તૈસ્તુ વિચિન્ત્યા દીપ્તમૂર્તયઃ ત્રિગુણં ત્રિગુણી કૃત્ય દ્વિજકન્યાકૃતં સિતમ્

એ મંત્રોથી, દરેકને તેજસ્વી સ્વરૂપે ધ્યાન કરવું; ત્રણ ગુણવાળી, ત્રણ પ્રકારની ક્રિયા, દ્વિજકન્યાએ, સફેદ રંગે કરેલી.

સૂત્રં સૂત્રેણ સંમંત્ર્ય શિખાગ્રે બંધયેચ્છિશોઃ ચરણાંગુષ્ઠપર્યંતમૂર્ધ્વકાયસ્ય તિષ્ઠતઃ

સૂત્રને સૂત્રથી અભિમંત્રિત કરીને, શિષ્યની શિખાના ટોચે બાંધી દેવું, અને ઊભા શિષ્યના પગના અંગૂઠા સુધી લંબાવવું.

લંબયિત્વા તુ તત્સૂત્રં સુષુમ્ણાં તત્ર યોજયેત્ શાંતયા મુદ્રયાદાય મૂલમંત્રેણ મંત્રવિત્

પછી એ સૂત્રને લંબાવી, તેને ત્યાં સુષુમ્ણા સાથે જોડવું. શાંતિ મુદ્રા ધારણ કરીને, મંત્ર જાણનારો મૂળ મંત્રનો ઉપયોગ કરે.

હુત્વાહુતિત્રયં તસ્યાસ્સાન્નિધ્યમુપકલ્પયેત્ હૃદિ સંતાડ્ય શિષ્યસ્ય પુષ્પક્ષેપેણ પૂર્વવત્

ત્રીણ હોળીઓ અર્પણ કર્યા પછી, એ દેવીની હાજરી સ્થાપિત કરે. શિષ્યના હૃદય પર પુષ્પ અર્પણથી, અગાઉ જેવું કર્યું હતું તેમ કરે.

ચૈતન્યં સમુપાદાય દ્વાદશાંતે નિવેદ્ય ચ સૂત્રં સૂત્રેણ સંયોજ્ય સંરક્ષ્યાસ્ત્રેણ વર્મણા

ચૈતન્યને ગ્રહણ કરી, તેને દ્વાદશાંત પર સ્થિર કરે. સૂત્રને સૂત્ર સાથે જોડે અને કવચરૂપ શસ્ત્રથી તેનું રક્ષણ કરે.

અવગુંઠ્યાથ તત્સૂત્રં શિષ્યદેહં વિચિંતયેત્ મૂલત્રયમયં પાશં ભોગભોગ્યત્વલક્ષણમ્

પછી એ સૂત્રને ઢાંકી, શિષ્યના શરીરને ભોગ અને ભોગ્યતાના લક્ષણવાળા ત્રણ મૂળના બંધનથી બંધાયેલું છે એમ ધ્યાન કરે.

વિષયેન્દ્રિયદેહાદિજનકં તસ્ય ભાવયેત્ વ્યોમાદિભૂતરૂપિણ્યઃ શાંત્યતીતાદયઃ કલાઃ

એને વિષય, ઇન્દ્રિયો અને શરીરનું મૂળ માને. શાંત્યતીતા વગેરે કલાઓ, આકાશ અને અન્ય તત્વરૂપે છે એમ વિચારે.

સૂત્રે સ્વનામભિર્યોજ્યઃ પૂજ્યશ્ચૈવ નમોયુતૈઃ અથવા બીજભૂતૈસ્તત્કૃત્વા પૂર્વોદિતં ક્રમાત્

એ કલાઓને તેમના પોતાના નામથી સૂત્રમાં જોડે અને નમન કરીને પૂજા કરે. અથવા તો, તેમને બીજરૂપ બનાવી, અગાઉ જે રીતે કહ્યું તે પ્રમાણે કરે.

તતો મલાદેસ્તત્ત્વાદૌ વ્યાપ્તિં સમલોકયેત્ કલાવ્યાપ્તિં મલાદૌ ચ હુત્વા સંદીપયેત્કલાઃ

પછી મલાદિ તત્ત્વોથી આરંભે, કલાઓની વ્યાપ્તિ નિહાળે. મલથી આરંભે હોળી અર્પણ કરી, કલાઓને પ્રજ્વલિત કરે.

શિષ્યં શિરસિ સંતાડ્ય સૂત્રં દેહે યથાક્રમમ્ શાંત્યતીતપદે સૂત્રં લાઞ્છયેન્મંત્રમુચ્ચરન્

શિષ્યના માથા પર સ્પર્શ કરી, શરીરમાં ક્રમશઃ સૂત્રને ચિહ્નિત કરે. શાંત્યતીત અવસ્થામાં, મંત્ર ઉચ્ચારીને સૂત્રને લખે.

એવં કૃત્વા નિવૃત્ત્યન્તં શાંત્યતીતમનુક્રમાત્ હુત્વાહુતિત્રયં પશ્ચાન્મણ્ડલે ચ શિવં યજેત્

આ રીતે નિવૃત્તિ અને શાંત્યતીત સુધી ક્રમશઃ વિધી પૂર્ણ કરી, પછી ત્રણ હોળીઓ અર્પણ કરે અને પછી મંડળમાં શિવની પૂજા કરે.

દેવસ્ય દક્ષિણે શિષ્યમુપવેશ્યોત્તરામુખમ્ સદર્ભે મણ્ડલે દદ્યાદ્ધોમશિષ્ટં ચરું ગુરુઃ

દેવના જમણા બાજુ શિષ્યને ઉત્તર દિશા તરફ બેસાડે. દર્ભાવાળી મંડળમાં ગુરુ હોળીનો અવશેષ ચરુ આપે.

શિષ્યસ્તદ્ગુરુણા દત્તં સત્કૃત્ય શિવપૂર્વકમ્ ભુક્ત્વા પશ્ચાદ્દ્વિરાચમ્ય શિવમન્ત્રમુદીરયેત્

શિષ્ય ગુરુએ આપેલું માનપૂર્વક સ્વીકારી, શિવને સાક્ષી રાખી, તે ભોજન કરે. પછી બે વખત પાણીથી મોઢું ધોઈ, શિવમંત્ર ઉચ્ચારે.

અપરે મણ્ડલે દદ્યાત્પઞ્ચગવ્યં તથા ગુરુઃ સો ઽપિ તચ્છક્તિતઃ પીત્વા દ્વિરાચમ્ય શિવં સ્મરેત્

બીજી મંડળમાં પણ ગુરુ પંચગવ્ય આપે. શિષ્ય પણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પીધા પછી બે વખત મોઢું ધોઈ, શિવને સ્મરે.

તૃતીયે મણ્ડલે શિષ્યમુપવેશ્ય યથા પુરા પ્રદદ્યાદ્દંતપવનં યથાશાસ્ત્રોક્તલક્ષણમ્

ત્રીજી મંડળમાં, અગાઉ જેમ બેસાડ્યું તેમ શિષ્યને બેસાડી, શાસ્ત્રોક્ત લક્ષણવાળું દાંત સાફ કરવાનું સાધન આપે.

અગ્રેણ તસ્ય મૃદુના પ્રાઙ્મુખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ વાચં નિયમ્ય ચાસીનશ્શિષ્યો દંતાન્વિશોધયેત્

તેનું મુખ નરમ હોય, પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું રાખી, મૌન રહી, બેસીને શિષ્ય દાંત સાફ કરે.