શિવપુરાણમ્

શિવાગમસ્ય ગ્રહણં વાચનં શ્રવણં તથા દેશિકદેશતઃ કુર્યાન્ન સ્વેચ્છાતો ન ચાન્યતઃ

શિવાગમના પાઠ, વાંચન અને શ્રવણ ગુરુની માર્ગદર્શન પ્રમાણે કરવું, પોતાની ઈચ્છાથી કે અન્ય રીતે નહિ.

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તઃ સંસ્કારઃ સમયાહ્વયઃ સાક્ષાચ્છિવપુરપ્રાપ્તૌ નૃણાં પરમસાધનમ્

આ રીતે, સંક્ષિપ્તમાં 'સમય' નામનું સંસ્કાર વર્ણવાયું છે, જે મનુષ્યોને સીધા શિવપુરિ પ્રાપ્ત કરવાનો શ્રેષ્ઠ સાધન છે.

અતઃ પરં સમાવેક્ષ્ય ગુરુઃ શિષ્યસ્ય યોગ્યતામ્ ષડધ્વશુદ્ધિં કુર્વીત સર્વબંધવિમુક્તયે

પછી ગુરુએ શિષ્યની યોગ્યતા તપાસી, બધા બંધનોથી મુક્તિ માટે છ અધ્વાનો શુદ્ધિકરણ કરવું જોઈએ.

કલાં તત્ત્વં ચ ભુવનં વર્ણં પદમતઃ પરમ્ મંત્રશ્ચેતિ સમાસેન ષડધ્વા પરિપઠ્યતે

કલાં, તત્વ, ભુવન, વર્ણ, પદ અને મંત્ર — આ છ અધ્વા સંક્ષિપ્તમાં ગણાય છે.

નિવૃત્ત્યાદ્યાઃ કલાઃ પઞ્ચ કલાધ્વા કથ્યતે બુધૈઃ વ્યાપ્તાઃ કલાભિરિતરે ત્વધ્વાનઃ પઞ્ચ પઞ્ચભિઃ

નિવૃત્તિથી શરૂ થતી પાંચ કલાઓને બુદ્ધિશાળી લોકો કલાધ્વા કહે છે; બાકીના પાંચ અધ્વાઓમાં પણ દરેકમાં પાંચ કલાઓ વ્યાપી છે.

શિવતત્ત્વાદિભૂમ્યંતં તત્ત્વાધ્વા સમુદાહૃતઃ ષડ્વિંશત્સંખ્યયોપેતઃ શુદ્ધાશુદ્ધોભયાત્મકઃ

શિવતત્વથી લઈને નીચલી ભૂમિ સુધી તત્વાધ્વા કહેવાય છે, જેમાં છવીસ તત્વો છે અને તે શુદ્ધ તથા અશુદ્ધ બંને સ્વરૂપ ધરાવે છે.

આધારાદ્યુન્મનાંતશ્ચ ભુવનાધ્વા પ્રકીર્તિતઃ વિના ભેદોપભેદાભ્યાં ષષ્ટિસંખ્યાસમન્વિતઃ

આધારથી લઈને ઉન્માન સુધી ભુવનાધ્વા કહેવાય છે, જેમાં ભેદ અને ઉપભેદ વિના કુલ સાઠ ભુવનો ગણાય છે.

પઞ્ચાશદ્રુદ્રરૂપાસ્તુ વર્ણા વર્ણાધ્વસંજ્ઞિતાઃ અનેકભેદસંપન્નઃ પદાધ્વા સમુદાહૃતઃ

પચાસ રુદ્ર સ્વરૂપો એટલે અક્ષરો છે, જેને અક્ષરપથ કહે છે; અનેક પ્રકારના શબ્દપથ પણ છે, એમ અહીં જણાવાયું છે.

સર્વોપમંત્રૈર્મંત્રાધ્વા વ્યાપ્તઃ પરમવિદ્યયા યથા શિવો ન તત્ત્વેષુ ગણ્યતે તત્ત્વનાયકઃ

સર્વ શ્રેષ્ઠ મંત્રોથી મંત્રપથ પરમ જ્ઞાનથી વ્યાપક છે, જેમ શિવ તત્ત્વોમાં ગણાતા નથી, કારણ કે તેઓ તત્ત્વોના સ્વામી છે.

મંત્રાધ્વનિ ન ગણ્યેત તથાસૌ મંત્રનાયકઃ કલાધ્વનો વ્યાપકત્વં વ્યાપ્યત્વં ચેતરાધ્વનામ્

મંત્રપથમાં પણ તેઓ ગણાતા નથી, એટલે તેઓ મંત્રોના સ્વામી છે; કલાપથ સર્વત્ર વ્યાપક છે, જ્યારે બીજાં પથો તેમાં સમાવાયા છે.

ન વેત્તિ તત્ત્વતો યસ્ય નૈવાર્હત્યધ્વશોધનમ્ ષડ્વિધસ્યાધ્વનો રૂપં ન યેન વિદિતં ભવેત્

જેને પથનું સાચું સ્વરૂપ ખબર નથી, એ પથની શુદ્ધિ લાયક નથી; છ પ્રકારના પથનું સ્વરૂપ પણ તેને ખબર પડતું નથી.

વ્યાપ્યવ્યાપકતા તેન જ્ઞાતુમેવ ન શક્યતે તસ્માદધ્વસ્વરૂપં ચ વ્યાપ્યવ્યાપકતાં તથા

તેને વ્યાપકતા અને વ્યાપ્યતાનું સાચું જ્ઞાન થતું નથી; એટલે પથનું સાચું સ્વરૂપ અને તેની વ્યાપકતા-વ્યાપ્યતા પણ સમજાતી નથી.

યથાવદવગમ્યૈવ કુર્યાદધ્વવિશોધનમ્ કુંડમંડલપર્યંતં તત્ર કૃત્વા યથા પુરા

જેમ રીતે યોગ્ય રીતે સમજવું જોઈએ તેમ સમજીને, પથની શુદ્ધિ કરવી, અને કુંડમંડળની સીમા સુધી તે કરવી, જેમ પહેલાં કરવામાં આવતું હતું.

દ્વિહસ્તમાનં કુર્વીત પ્રાચ્યાં કલશમંડલમ્ તતઃ સ્નાતશ્શિવાચાર્યઃ સશિષ્યઃ કૃતનૈત્યકઃ

પૂર્વ દિશામાં બે હાથ જેટલી જગ્યામાં કળશમંડળ બનાવવું; પછી શિવાચાર્ય પોતાના શિષ્યો સાથે સ્નાન કરીને અને નિત્યકર્મ કરીને,

પ્રવિશ્ય મંડલં શંભોઃ પૂજાં પૂર્વવદાચરેત્ તત્રાઢકાવરૈસ્સિદ્ધં તંદુલૈઃ પાયસં પ્રભોઃ

મંડળમાં પ્રવેશીને, શંભુની પૂજા પહેલાં જેવું કરવું, એમ કરવી; ત્યાં અડધીકાવર ચોખાથી પાયસ તૈયાર કરવું, હે પ્રભુ,

અર્ધં નિવેદ્ય હોમાર્થં શેષં સમુપકલ્પયેત્ પુરતઃ કલ્પિતે વાથ મંડલે વર્ણિમંડિતે

પાયસનું અડધું ભાગ હવન માટે અર્પણ કરી, બાકીનું અલગ રાખવું; તૈયાર કરેલા મંડળમાં, અથવા અક્ષરોથી ચિહ્નિત કરેલા મંડળમાં,

સ્થાપયેત્પઞ્ચકલશાન્દિક્ષુ મધ્યે ચ દેશિકઃ તેષુ બ્રહ્માણિ મૂલાર્ણૈર્બિન્દુનાદસમન્વિતૈઃ

ગુરુએ પાંચ કળશ દિશાઓમાં અને એક મધ્યમાં મૂકવા; તેમાં મૂળ અક્ષરવાળા બ્રહ્મમંત્રો, બિંદુ અને નાદ સાથે,

નમ આદ્યૈર્યકરાંતૈઃ કલ્પયેત્કલ્પવિત્તમઃ ઈશાનં મધ્યમે કુંભે પુરુષં પુરતઃ સ્થિતે

'નમ:'થી શરૂ અને 'ય'થી અંતવાળા મંત્રો વડે વિધિવિદ્ જાણનારો તેને સ્થાપે; મધ્યના કળશમાં ઈશાન, આગળના કળશમાં પુરુષ,

અઘોરં દક્ષિણે વામે વામં સદ્યં ચ પશ્ચિમે રક્ષાં વિધાય મુદ્રા ચ બદ્ધ્વા કુંભાભિમંત્રણમ્

જમણી બાજુ અઘોર, ડાબી બાજુ વામ, અને પશ્ચિમમાં સદ્યો સ્થાપવું; રક્ષા કરીને, મુદ્રા બાંધી, કળશોમાં મંત્રોથી અભિમંત્રણ કરવું.

કૃત્વા શિવાનલૈર્હોમં પ્રારભેત્ યથા પુરા યદર્ધં પાયસં પૂર્વં હોમાર્થં પરિકલ્પિતમ્

આ બધું કર્યા પછી, શિવના અગ્નિથી હવન શરૂ કરવું, જેમ પહેલાં કરાયું હતું; પાયસનો અડધો ભાગ, જે હવન માટે રાખ્યો હતો,

હુત્વા શિષ્યસ્ય તચ્છેષં ભોક્તું સમુપકલ્પયેત્ તર્પણાંતં ચ મંત્રાણાં કૃત્વા કર્મ યથા પુરા

તે હવન કર્યા પછી, બાકીનો ભાગ શિષ્યને ભોજન માટે આપવો; મંત્રોથી તર્પણ પૂર્ણ કરીને, વિધિ પહેલાં જેવી રીતે કરવી.

હુત્વા પૂર્ણાહુતિં તેષાં તતઃ કુર્યાત્પ્રદીપનમ્ ઓંકારાદનુ હુંકારં તતો મૂલં ફડંતકમ્

હવે તેમની પૂર્ણાહુતિ આપીને, પછી દીપન કરવું; ઓમકાર પછી હુંકાર, પછી મૂળ અને અંતે ફટ્,

સ્વાહાંતં દીપને પ્રાહુરંગાનિ ચ યથાક્રમમ્ તેષામાહુતયસ્તિસ્રો દેયા દીપનકર્મણિ

'સ્વાહા'થી અંત કરવું, દીપનમાં અંગો ક્રમશઃ ઉચ્ચારવા; દરેક માટે ત્રણ આહુતિ દીપન વિધિમાં આપવી.

મંત્રૈરેકૈકશસ્તૈસ્તુ વિચિન્ત્યા દીપ્તમૂર્તયઃ ત્રિગુણં ત્રિગુણી કૃત્ય દ્વિજકન્યાકૃતં સિતમ્

એ મંત્રોથી, દરેકને તેજસ્વી સ્વરૂપે ધ્યાન કરવું; ત્રણ ગુણવાળી, ત્રણ પ્રકારની ક્રિયા, દ્વિજકન્યાએ, સફેદ રંગે કરેલી.

સૂત્રં સૂત્રેણ સંમંત્ર્ય શિખાગ્રે બંધયેચ્છિશોઃ ચરણાંગુષ્ઠપર્યંતમૂર્ધ્વકાયસ્ય તિષ્ઠતઃ

સૂત્રને સૂત્રથી અભિમંત્રિત કરીને, શિષ્યની શિખાના ટોચે બાંધી દેવું, અને ઊભા શિષ્યના પગના અંગૂઠા સુધી લંબાવવું.

લંબયિત્વા તુ તત્સૂત્રં સુષુમ્ણાં તત્ર યોજયેત્ શાંતયા મુદ્રયાદાય મૂલમંત્રેણ મંત્રવિત્

પછી એ સૂત્રને લંબાવી, તેને ત્યાં સુષુમ્ણા સાથે જોડવું. શાંતિ મુદ્રા ધારણ કરીને, મંત્ર જાણનારો મૂળ મંત્રનો ઉપયોગ કરે.

હુત્વાહુતિત્રયં તસ્યાસ્સાન્નિધ્યમુપકલ્પયેત્ હૃદિ સંતાડ્ય શિષ્યસ્ય પુષ્પક્ષેપેણ પૂર્વવત્

ત્રીણ હોળીઓ અર્પણ કર્યા પછી, એ દેવીની હાજરી સ્થાપિત કરે. શિષ્યના હૃદય પર પુષ્પ અર્પણથી, અગાઉ જેવું કર્યું હતું તેમ કરે.

ચૈતન્યં સમુપાદાય દ્વાદશાંતે નિવેદ્ય ચ સૂત્રં સૂત્રેણ સંયોજ્ય સંરક્ષ્યાસ્ત્રેણ વર્મણા

ચૈતન્યને ગ્રહણ કરી, તેને દ્વાદશાંત પર સ્થિર કરે. સૂત્રને સૂત્ર સાથે જોડે અને કવચરૂપ શસ્ત્રથી તેનું રક્ષણ કરે.

અવગુંઠ્યાથ તત્સૂત્રં શિષ્યદેહં વિચિંતયેત્ મૂલત્રયમયં પાશં ભોગભોગ્યત્વલક્ષણમ્

પછી એ સૂત્રને ઢાંકી, શિષ્યના શરીરને ભોગ અને ભોગ્યતાના લક્ષણવાળા ત્રણ મૂળના બંધનથી બંધાયેલું છે એમ ધ્યાન કરે.