શિવપુરાણમ્

અથ ગુર્વાજ્ઞયા શિષ્યઃ શિવાગ્નિગુરુસન્નિધૌ ભક્ત્યૈવમભિસંધાય દીક્ષાવાક્યમુદીરયેત્

પછી, ગુરુની આજ્ઞાથી, શિષ્યે શિવ, અગ્નિ અને ગુરુની હાજરીમાં, ભક્તિપૂર્વક મનમાં નિશ્ચય કરીને દીક્ષા માટેના શબ્દો ઉચ્ચારવા જોઈએ.

વરં પ્રાણપરિત્યાગશ્છેદનં શિરસો ઽપિ વા ન ત્વનભ્યર્ચ્ય ભુંજીય ભગવન્તં ત્રિલોચનમ્

ભગવાન ત્રિનેત્રધારીની પૂજા કર્યા વિના કંઈ પણ ગ્રહણ કરવું કરતાં પોતાનું પ્રાણ ત્યાગવું કે માથું કપાવવું વધુ શ્રેયસ્કર છે.

સ એવ દદ્યાન્નિયતો યાવન્મોહવિપર્યયઃ તાવદારાધયેદ્દેવં તન્નિષ્ઠસ્તત્પરાયણઃ

જ્યાં સુધી મોહ અને ભ્રમ રહે, ત્યાં સુધી નિયમિતપણે દાન આપવું અને ભગવાનની આરાધના કરવી, અને એમાં સ્થિર અને સમર્પિત રહેવું જોઈએ.

તતઃ સ સમયો નામ ભવિષ્યતિ શિવાશ્રમે લબ્ધાધિકારો ગુર્વાજ્ઞાપાલકસ્તદ્વશો ભવેત્

પછી એ અવસ્થા 'સમય' કહેવાય છે, જ્યાં શિવાશ્રમમાં અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે અને ગુરુની આજ્ઞા અનુસાર રહેવું પડે છે.

અતઃ પરં ન્યસ્તકરો ભસ્માદાય સ્વહસ્તતઃ દદ્યાચ્છિષ્યાય મૂલેન રુદ્રાક્ષં ચાભિમંત્રિતમ્

આ પછી, હાથ નીચે મૂકી, પોતાના હાથમાંથી ભસ્મ લઈને, મંત્રપૂત રુદ્રાક્ષ સાથે શિષ્યને આપવી જોઈએ.

પ્રતિમા વાપિ દેવસ્ય ગૂઢદેહમથાપિ વા પૂજાહોમજપધ્યાનસાધનાનિ ચ સંભવે

શક્ય હોય તો, દેવતાની પ્રતિમા, ગુપ્ત શરીર, તથા પૂજા, હોમ், જપ અને ધ્યાન માટેની સામગ્રી આપવી જોઈએ.

સોપિ શિષ્યઃ શિવાચાર્યાલ્લબ્ધાનિ બહુમાનતઃ આદદીતાજ્ઞયા તસ્ય દેશિકસ્ય ન ચાન્યથા

શિષ્યે આ બધું શિવાચાર્ય પાસેથી ખૂબ આદરપૂર્વક ગુરુની આજ્ઞાથી સ્વીકારવું જોઈએ, અન્ય રીતે નહિ.

આચાર્યાદાપ્તમખિલં શિરસ્યાધાય ભક્તિતઃ રક્ષયેત્પૂજયેચ્છંભું મઠે વા ગૃહ એવવા

આચાર્ય પાસેથી મળેલું બધું ભક્તિપૂર્વક માથા પર રાખવું, તેનું રક્ષણ કરવું અને શંભુની પૂજા કરવી, માઠમાં કે ઘરમાં પણ.

અતઃ પરં શિવાચારમાદિશેદસ્ય દેશિકઃ ભક્તિશ્રદ્ધાનુસારેણ પ્રજ્ઞાયાશ્ચાનુસારતઃ

પછી ગુરુએ શિષ્યને તેની ભક્તિ, શ્રદ્ધા અને સમજ પ્રમાણે શિવાચારનું શિક્ષણ આપવું જોઈએ.

યદુક્તં યત્સમાજ્ઞાતં યચ્ચૈવાન્યત્પ્રકીર્તિતમ્ શિવાચાર્યેણ સમયે તત્સર્વં શિરસા વહેત્

સમયમાં શિવાચાર્યે જે કહ્યું, સમજાવ્યું અને જે પણ જાહેર કર્યું હોય, તે બધું શિષ્યે શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્વીકારવું જોઈએ.

શિવાગમસ્ય ગ્રહણં વાચનં શ્રવણં તથા દેશિકદેશતઃ કુર્યાન્ન સ્વેચ્છાતો ન ચાન્યતઃ

શિવાગમના પાઠ, વાંચન અને શ્રવણ ગુરુની માર્ગદર્શન પ્રમાણે કરવું, પોતાની ઈચ્છાથી કે અન્ય રીતે નહિ.

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તઃ સંસ્કારઃ સમયાહ્વયઃ સાક્ષાચ્છિવપુરપ્રાપ્તૌ નૃણાં પરમસાધનમ્

આ રીતે, સંક્ષિપ્તમાં 'સમય' નામનું સંસ્કાર વર્ણવાયું છે, જે મનુષ્યોને સીધા શિવપુરિ પ્રાપ્ત કરવાનો શ્રેષ્ઠ સાધન છે.

અતઃ પરં સમાવેક્ષ્ય ગુરુઃ શિષ્યસ્ય યોગ્યતામ્ ષડધ્વશુદ્ધિં કુર્વીત સર્વબંધવિમુક્તયે

પછી ગુરુએ શિષ્યની યોગ્યતા તપાસી, બધા બંધનોથી મુક્તિ માટે છ અધ્વાનો શુદ્ધિકરણ કરવું જોઈએ.

કલાં તત્ત્વં ચ ભુવનં વર્ણં પદમતઃ પરમ્ મંત્રશ્ચેતિ સમાસેન ષડધ્વા પરિપઠ્યતે

કલાં, તત્વ, ભુવન, વર્ણ, પદ અને મંત્ર — આ છ અધ્વા સંક્ષિપ્તમાં ગણાય છે.

નિવૃત્ત્યાદ્યાઃ કલાઃ પઞ્ચ કલાધ્વા કથ્યતે બુધૈઃ વ્યાપ્તાઃ કલાભિરિતરે ત્વધ્વાનઃ પઞ્ચ પઞ્ચભિઃ

નિવૃત્તિથી શરૂ થતી પાંચ કલાઓને બુદ્ધિશાળી લોકો કલાધ્વા કહે છે; બાકીના પાંચ અધ્વાઓમાં પણ દરેકમાં પાંચ કલાઓ વ્યાપી છે.

શિવતત્ત્વાદિભૂમ્યંતં તત્ત્વાધ્વા સમુદાહૃતઃ ષડ્વિંશત્સંખ્યયોપેતઃ શુદ્ધાશુદ્ધોભયાત્મકઃ

શિવતત્વથી લઈને નીચલી ભૂમિ સુધી તત્વાધ્વા કહેવાય છે, જેમાં છવીસ તત્વો છે અને તે શુદ્ધ તથા અશુદ્ધ બંને સ્વરૂપ ધરાવે છે.

આધારાદ્યુન્મનાંતશ્ચ ભુવનાધ્વા પ્રકીર્તિતઃ વિના ભેદોપભેદાભ્યાં ષષ્ટિસંખ્યાસમન્વિતઃ

આધારથી લઈને ઉન્માન સુધી ભુવનાધ્વા કહેવાય છે, જેમાં ભેદ અને ઉપભેદ વિના કુલ સાઠ ભુવનો ગણાય છે.

પઞ્ચાશદ્રુદ્રરૂપાસ્તુ વર્ણા વર્ણાધ્વસંજ્ઞિતાઃ અનેકભેદસંપન્નઃ પદાધ્વા સમુદાહૃતઃ

પચાસ રુદ્ર સ્વરૂપો એટલે અક્ષરો છે, જેને અક્ષરપથ કહે છે; અનેક પ્રકારના શબ્દપથ પણ છે, એમ અહીં જણાવાયું છે.

સર્વોપમંત્રૈર્મંત્રાધ્વા વ્યાપ્તઃ પરમવિદ્યયા યથા શિવો ન તત્ત્વેષુ ગણ્યતે તત્ત્વનાયકઃ

સર્વ શ્રેષ્ઠ મંત્રોથી મંત્રપથ પરમ જ્ઞાનથી વ્યાપક છે, જેમ શિવ તત્ત્વોમાં ગણાતા નથી, કારણ કે તેઓ તત્ત્વોના સ્વામી છે.

મંત્રાધ્વનિ ન ગણ્યેત તથાસૌ મંત્રનાયકઃ કલાધ્વનો વ્યાપકત્વં વ્યાપ્યત્વં ચેતરાધ્વનામ્

મંત્રપથમાં પણ તેઓ ગણાતા નથી, એટલે તેઓ મંત્રોના સ્વામી છે; કલાપથ સર્વત્ર વ્યાપક છે, જ્યારે બીજાં પથો તેમાં સમાવાયા છે.

ન વેત્તિ તત્ત્વતો યસ્ય નૈવાર્હત્યધ્વશોધનમ્ ષડ્વિધસ્યાધ્વનો રૂપં ન યેન વિદિતં ભવેત્

જેને પથનું સાચું સ્વરૂપ ખબર નથી, એ પથની શુદ્ધિ લાયક નથી; છ પ્રકારના પથનું સ્વરૂપ પણ તેને ખબર પડતું નથી.

વ્યાપ્યવ્યાપકતા તેન જ્ઞાતુમેવ ન શક્યતે તસ્માદધ્વસ્વરૂપં ચ વ્યાપ્યવ્યાપકતાં તથા

તેને વ્યાપકતા અને વ્યાપ્યતાનું સાચું જ્ઞાન થતું નથી; એટલે પથનું સાચું સ્વરૂપ અને તેની વ્યાપકતા-વ્યાપ્યતા પણ સમજાતી નથી.

યથાવદવગમ્યૈવ કુર્યાદધ્વવિશોધનમ્ કુંડમંડલપર્યંતં તત્ર કૃત્વા યથા પુરા

જેમ રીતે યોગ્ય રીતે સમજવું જોઈએ તેમ સમજીને, પથની શુદ્ધિ કરવી, અને કુંડમંડળની સીમા સુધી તે કરવી, જેમ પહેલાં કરવામાં આવતું હતું.

દ્વિહસ્તમાનં કુર્વીત પ્રાચ્યાં કલશમંડલમ્ તતઃ સ્નાતશ્શિવાચાર્યઃ સશિષ્યઃ કૃતનૈત્યકઃ

પૂર્વ દિશામાં બે હાથ જેટલી જગ્યામાં કળશમંડળ બનાવવું; પછી શિવાચાર્ય પોતાના શિષ્યો સાથે સ્નાન કરીને અને નિત્યકર્મ કરીને,

પ્રવિશ્ય મંડલં શંભોઃ પૂજાં પૂર્વવદાચરેત્ તત્રાઢકાવરૈસ્સિદ્ધં તંદુલૈઃ પાયસં પ્રભોઃ

મંડળમાં પ્રવેશીને, શંભુની પૂજા પહેલાં જેવું કરવું, એમ કરવી; ત્યાં અડધીકાવર ચોખાથી પાયસ તૈયાર કરવું, હે પ્રભુ,

અર્ધં નિવેદ્ય હોમાર્થં શેષં સમુપકલ્પયેત્ પુરતઃ કલ્પિતે વાથ મંડલે વર્ણિમંડિતે

પાયસનું અડધું ભાગ હવન માટે અર્પણ કરી, બાકીનું અલગ રાખવું; તૈયાર કરેલા મંડળમાં, અથવા અક્ષરોથી ચિહ્નિત કરેલા મંડળમાં,

સ્થાપયેત્પઞ્ચકલશાન્દિક્ષુ મધ્યે ચ દેશિકઃ તેષુ બ્રહ્માણિ મૂલાર્ણૈર્બિન્દુનાદસમન્વિતૈઃ

ગુરુએ પાંચ કળશ દિશાઓમાં અને એક મધ્યમાં મૂકવા; તેમાં મૂળ અક્ષરવાળા બ્રહ્મમંત્રો, બિંદુ અને નાદ સાથે,

નમ આદ્યૈર્યકરાંતૈઃ કલ્પયેત્કલ્પવિત્તમઃ ઈશાનં મધ્યમે કુંભે પુરુષં પુરતઃ સ્થિતે

'નમ:'થી શરૂ અને 'ય'થી અંતવાળા મંત્રો વડે વિધિવિદ્ જાણનારો તેને સ્થાપે; મધ્યના કળશમાં ઈશાન, આગળના કળશમાં પુરુષ,

અઘોરં દક્ષિણે વામે વામં સદ્યં ચ પશ્ચિમે રક્ષાં વિધાય મુદ્રા ચ બદ્ધ્વા કુંભાભિમંત્રણમ્

જમણી બાજુ અઘોર, ડાબી બાજુ વામ, અને પશ્ચિમમાં સદ્યો સ્થાપવું; રક્ષા કરીને, મુદ્રા બાંધી, કળશોમાં મંત્રોથી અભિમંત્રણ કરવું.