શિવપુરાણમ્

શિવધર્મે નિયુક્તાયાશ્શિવશાસનગૌરવાત્ બહુનાત્ર કિમુક્તેન યો ઽપિ કો ઽપિ શિવાશ્રયઃ

શિવધર્મમાં નિમણૂક થયેલા અને શિવના આજ્ઞાનો માન રાખનારા માટે વધુ શું કહેવું? જે કોઈ શિવનો આશરો લે છે, તે જેવો હોય, બધું સારું થાય છે.

સંસ્કાર્યો ગુર્વધીનશ્ચેત્સંસ્ક્રિયા ન પ્રભિદ્યતે ગુરોરાલોકનાદેવ સ્પર્શાત્સંભાષણાદપિ

જો કોઈ શિષ્ય સંસ્કાર માટે ગુરુ પર આધાર રાખે, તો ગુરુના દર્શન, સ્પર્શ કે વાતચીતથી પણ એ સંસ્કાર તૂટતો નથી.

યસ્ય સંજાયતે પ્રજ્ઞા તસ્ય નાસ્તિ પરાજયઃ મનસા યસ્તુ સંસ્કારઃ ક્રિયતે યોગવર્ત્મના

જેને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, તેને ક્યારેય હાર થતી નથી; અને મનથી, યોગના માર્ગે જે સંસ્કાર થાય છે—

સ નેહ કથિતો ગુહ્યો ગુરુવક્ત્રૈકગોચરઃ ક્રિયાવાન્યસ્તુ સંસ્કારઃ કુંડમંડપપૂર્વકઃ સ વક્ષ્યતે સમાસેન તસ્ય શક્યો ન વિસ્તરઃ

એ સંસ્કાર અહીં ખુલ્લેઆમ કહેવામાં આવતો નથી, એ ગુરુના મૌખિક ઉપદેશથી જ જાણાય છે. જે સંસ્કાર વિધિપૂર્વક, મંડપ અને વેદી સાથે થાય છે, એનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન અહીં કરવામાં આવશે, પણ સંપૂર્ણ વિગત અહીં આપી શકાતી નથી.

પુણ્યે ઽહનિ શુચૌ દેશે બહુદોષવિવર્જિતે દેશિકઃ પ્રથમં કુર્યાત્સંસ્કારં સમયાહ્વયમ્

શુભ દિવસે, શુદ્ધ અને નિર્દોષ સ્થળે, ગુરુએ સૌપ્રથમ 'સમય' નામનો સંસ્કાર કરવો જોઈએ.

પરીક્ષ્ય ભૂમિં વિધિવદ્ગંધવર્ણરસાદિભિઃ શિલ્પિશાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ મણ્ડપં તત્ર કલ્પયેત્

ભૂમિને યોગ્ય રીતે, સુગંધ, રંગ, સ્વાદ વગેરેથી તપાસીને, શિલ્પશાસ્ત્ર પ્રમાણે ત્યાં મંડપ તૈયાર કરવો જોઈએ.

કૃત્વા વેદિં ચ તન્મધ્યે કુણ્ડાનિ પરિકલ્પયેત્ અષ્ટદિક્ષુ તથા દિક્ષુ તત્રૈશાન્યાં પુનઃ ક્રમાત્

વેદી બનાવીને એના મધ્યમાં અગ્નિકુંડ ગોઠવવા, આઠ દિશાઓમાં અને વચ્ચેની દિશાઓમાં પણ, અને પછી પૂર્વોત્તર દિશામાં પણ ક્રમશઃ ગોઠવવા.

પ્રધાનકુંડં કુર્વીત યદ્વા પશ્ચિમભાગતઃ પ્રધાનમેકમેવાથ કૃત્વા શોભાં પ્રકલ્પયેત્

મુખ્ય અગ્નિકુંડ બનાવવું, અથવા પશ્ચિમ ભાગમાં પણ કરી શકાય; એક મુખ્ય કુંડ બનાવીને તેની સુંદરતા ગોઠવવી.

વિતાનધ્વજમાલાભિર્વિવિધાભિરનેકશઃ વેદિમધ્યે તતઃ કુર્યાન્મંડલં શુભલક્ષણમ્

છાંયાં, વિવિધ પ્રકારની ધ્વજમાળાઓથી, વેદી વચ્ચે શુભ ચિહ્નોવાળું મંડળ બનાવવું.

રક્તહેમાદિભિશ્ચૂર્ણૈરીશ્વરાવાહનોચિતમ્ સિંદૂરશાલિનીવારચૂર્ણૈરેવાથ નિર્ધનઃ

લાલ, સોનાના અને બીજા રંગીન ચૂર્ણોથી, ભગવાનને આવાહન કરવા યોગ્ય રીતે, અથવા ગરીબ હોય તો સિંઘોળ, ચોખા અને જૌના ચૂર્ણથી પણ કરી શકાય.

એકહસ્તં દ્વિહસ્તં વા સિતં વા રક્તમેવ વા એકહસ્તસ્ય પદ્મસ્ય કર્ણિકાષ્ટાંગુલા મતા

એક હાથ કે બે હાથ જેટલું, સફેદ કે લાલ રંગનું; એક હાથના કમળ માટે એનું મધ્ય ભાગ આઠ આંગળ જેટલું ગણાય છે.

કેસરાણિ તદર્ધાનિ શેષં ચાષ્ટદલાદિકમ્ દ્વિહસ્તસ્ય તુ પદ્મસ્ય દ્વિગુણં કર્ણિકાદિકમ્

કમળના કેસરા એના અડધા થાય છે, બાકી ભાગ આઠ પાંખડી અને વધુ હોય છે; બે હાથના કમળ માટે મધ્ય ભાગ અને બીજું બધું બે ગણી થાય છે.

કૃત્વા શોભોપશોભાઢ્યમૈશાન્યાં તસ્ય કલ્પયેત્ એકહસ્તં તદર્ધં વા પુનર્વેદ્યઃ તુ મંડલમ્

સુંદરતા અને શણગારથી શોભિત કરીને એને પૂર્વોત્તર દિશામાં ગોઠવવું; એક હાથ કે અડધો હાથ જેટલું, ફરી વેદી પર મંડળ બનાવવું.

વ્રીહિતંદુલસિદ્ધાર્થતિલપુષ્પકુશાસ્તૃતે તત્ર લક્ષણસંયુક્તં શિવકુંભં પ્રસાધયેત્

ચોખા, તુટેલા અનાજ, તલ, ફૂલ અને કુશથી છાંયેલી વેદી પર, યોગ્ય લક્ષણોવાળું શિવકુંભ તૈયાર કરવો.

સૌવર્ણં રાજતં વાપિ તામ્રજં મૃન્મયં તુ વા ગન્ધપુષ્પાક્ષતાકીર્ણં કુશદૂર્વાંકુરાચિતમ્

સોનાનું, ચાંદીનું, તાંબાનું કે માટીનું કુંભ, સુગંધ, ફૂલ અને અક્ષતથી છાંયેલું, કુશ અને દુર્વાના અંકુરોથી શોભિત કરવું.

સિતસૂત્રાવૃતં કંઠે નવવસ્ત્રયુગાવૃતમ્ શુદ્ધામ્બુપૂર્ણમુત્કૂર્ચં સદ્રવ્યં સપિધાનકમ્

ગળામાં સફેદ દોરો પહેરેલો, બે નવા કપડાં પહેરેલા, શુદ્ધ પાણીથી ભરેલું ઢાંકણાવાળું પાત્ર અને તેમાં સામગ્રી રાખેલી હોય.

ભૃઙ્ગારં વર્ધનીં ચાપિ શંખં ચ ચક્રમેવ વા વિના સૂત્રાદિકં સર્વં પદ્મપત્રમથાપિ વા

કાળાં કૃષ્ણમૃગ ચામડું, બેઠવું, શંખ કે ચક્ર પણ લઈ શકાય, અથવા આ બધાની જગ્યાએ દોરો વગેરે વિના કમળનું પાન પણ લઈ શકાય.

તસ્યાસનારવિંદસ્ય કલ્પયેદુત્તરે દલે અગ્રતશ્ચંદનાંભોભિરસ્ત્રરાજસ્ય વર્ધનીમ્

આ કમળના આસનના ઉત્તર દળ પર વિધિપ્રમાણે પાત્ર ગોઠવી, આગળ ચંદન અને પાણીથી તેને સુગંધિત કરવું.

મણ્ડલસ્ય તતઃ પ્રાચ્યાં મંત્રકુંભે ચ પૂર્વવત્ કૃત્વા વિધિવદીશસ્ય મહાપૂજાં સમાચરેત્

પછી મંડળના પૂર્વ ભાગમાં અને મંત્રપાત્ર પાસે, જેમ વિધિ કહે છે તેમ બધું કરીને, ભગવાનની મહાપૂજા કરવી.

અથાર્ણવસ્ય તીરે વા નદ્યાં ગોષ્ઠે ઽપિ વા ગિરૌ દેવાગરે ગૃહે વાપિ દેશે ઽન્યસ્મિન્મનોહરે

અથવા દરિયાના કાંઠે, નદીમાં, ગૌશાળામાં, પર્વત પર, મંદિરમાં, ઘરમાં કે અન્ય કોઈ મનોહર સ્થળે પણ કરી શકાય.

કૃત્વા પૂર્વોદિતં સર્વં વિના વા મંડપાદિકમ્ મંડલં પૂર્વવત્કૃત્વા સ્થંડિલં ચ વિભાવસોઃ

પહેલાં જે રીતે કહ્યું છે તે બધું, મંડપ હોય કે ન હોય, એ પ્રમાણે મંડળ અને અગ્નિ માટેનું ચૌક બનાવવું.

પ્રવિશ્ય પૂજાભવનં પ્રહૃષ્ટવદનો ગુરુઃ સર્વમંગલસંયુક્તઃ સમાચરિતનૈત્યકઃ

પુજા મંડપમાં આનંદિત ચહેરા સાથે ગુરુ પ્રવેશ કરે, સર્વ શુભતાથી યુક્ત રહી, નિયમિત વિધિ પ્રમાણે ક્રિયાઓ કરે.

મહાપૂજાં મહેશસ્ય કૃત્વા મણ્ડલમધ્યતઃ શિવકુંભે તથા ભૂયઃ શિવમાવાહ્ય પૂજયેત્

મંડળના મધ્યમાં મહેશની મહાપૂજા કરીને, ફરીથી શિવપાત્રમાં શિવને આવાહન કરીને પૂજા કરવી.

પશ્ચિમાભિમુખં ધ્યાત્વા યજ્ઞરક્ષકમીશ્વરમ્ અર્ચયેદસ્ત્રવર્ધન્યામસ્ત્રમીશસ્ય દક્ષિણે

પશ્ચિમ તરફ મુખ રાખીને યજ્ઞના રક્ષક ભગવાનનું ધ્યાન કરીને, ભગવાનના દક્ષિણ બાજુએ વિધિ પાત્રથી પૂજા કરવી.

મન્ત્રકુમ્ભે ચ વિન્યસ્ય મન્ત્રં મન્ત્રવિશારદઃ કૃત્વા મુદ્રાદિકં સર્વં મન્ત્રયાગં સમાચરેત્

મંત્રપાત્રમાં મંત્ર સ્થાપી, મંત્રવિદ્યા જાણનારો સર્વ મુદ્રાઓ કરીને, મંત્રયાગ વિધિપૂર્વક કરવો.

તતશ્શિવાનલે હોમં કુર્યાદ્દેશિકસત્તમઃ પ્રધાનકુણ્ડે પરિતો જુહુયુશ્ચાપરે દ્વિજાઃ

પછી શ્રેષ્ઠ ગુરુ શિવ અગ્નિમાં હોમ કરે, અને બીજા દ્વિજોએ મુખ્ય કુંડની આસપાસ આહુતિઓ અર્પણ કરવી.

આચાર્યાત્પાદમર્ધં વા હોમસ્તેષાં વિધીયતે પ્રધાનકુણ્ડ એવાથ જુહુયાદ્દેશિકોત્તમઃ

આચાર્યની આહુતિમાંથી અડધો ભાગ તેમના માટે નિર્ધારિત છે; શ્રેષ્ઠ ગુરુએ મુખ્ય કુંડમાં જ આહુતિ આપવી.

સ્વાધ્યાયમપરે કુર્યુઃ સ્તોત્રં મંગલવાચનમ્ જપં ચ વિધિવચ્ચાન્યે શિવભક્તિપરાયણાઃ

બીજાઓ સ્વાધ્યાય, સ્તોત્ર અને શુભ વચનો ઉચ્ચારે, અને શિવભક્તિમાં તલીન અન્ય લોકો વિધિપૂર્વક જપ કરે.

નૃત્યં ગીતં ચ વાદ્યં ચ મંગલાન્યપરાણિ ચ પૂજનં ચ સદસ્યાનાં કૃત્વા સમ્યગ્વિધાનતઃ

નૃત્ય, ગીત, વાદ્ય અને અન્ય શુભ કાર્ય તથા સભ્યજનોની યોગ્ય રીતે પૂજા વિધિ પ્રમાણે કરવી.