શિવપુરાણમ્

એવં વૃત્તસમોપેતા વાઙ્મનઃકાયકર્મભિઃ શોધ્યા બોધ્યા યથાન્યાયમિતિ શાસ્ત્રેષુ નિશ્ચયઃ

આવી ચાલચલન ધરાવતા, વાણી, મન અને શરીરથી શુદ્ધ, એમને યોગ્ય રીતે શુદ્ધ કરી અને શાસ્ત્રોક્ત રીતે શિક્ષિત કરવું જોઈએ—શાસ્ત્રોમાં આવું નિશ્ચય છે.

નાધિકારઃ સ્વતો નાર્યાઃ શિવસંસ્કારકર્મણિ નિયોગાદ્ભર્તુરસ્ત્યેવ ભક્તિયુક્તા યદીશ્વરે

શિવના સંસ્કારોમાં સ્ત્રીને પોતે અધિકાર નથી; એ અધિકાર પતિની આજ્ઞાથી જ મળે છે, જો એ ભગવાનમાં ભક્તિ ધરાવતી હોય.

તથૈવ ભર્તૃહીનાયા પુત્રાદેરભ્યનુજ્ઞયા અધિકારો ભવત્યેવ કન્યાયાઃ પિતુરાજ્ઞયા શૂદ્રાણાં મર્ત્યજાતીનાં પતિતાનાં વિશેષતઃ

એ જ રીતે, પતિ વિહોણી સ્ત્રીને પુત્ર કે બીજાની મંજૂરીથી અધિકાર મળે છે; કન્યાને પિતાની આજ્ઞાથી અધિકાર મળે છે; શૂદ્રો, સામાન્ય લોકો અને ખાસ કરીને પતિતો—

તથા સંકરજાતીનાં નાધ્વશુદ્ધિર્વિધીયતે તૈપ્યકૃત્રિમભાવશ્ચેચ્છિવે પરમકારણે

મિશ્ર જાતિના લોકો માટે સંસ્કારશુદ્ધિ નથી, પણ જો એમને બનાવટી સ્થિતિ હોય અને શિવને સર્વોચ્ચ કારણ માને—

પાદોદકપ્રદાનાદ્યૈઃ કુર્યુઃ પાપવિશોધનમ્ અત્રાનુલોમજાતા યે યુક્તા એવ દ્વિજાતિષુ

તો એમણે પાદ્યાદિ દાન દ્વારા પાપશુદ્ધિ કરવી જોઈએ; એમા અનુકૂળ જાતિના લોકો દ્વિજાતિમાં યોગ્ય ગણાય છે.

તેષામધ્વવિશુદ્ધ્યાદિ કુર્યાન્માતૃકુલોચિતમ્ યા તુ કન્યા સ્વપિત્રાદ્યૈશ્શિવધર્મે નિયોજિતા

એમના માટે સંસ્કારશુદ્ધિ અને બીજા વિધિઓ માતૃકુળ પ્રમાણે કરવી જોઈએ; અને જે કન્યાને પિતા કે બીજાઓએ શિવધર્મમાં નિયુક્ત કરી હોય—

સા ભક્તાય પ્રદાતવ્યા નાપરાય વિરોધિને દત્તા ચેત્પ્રતિકૂલાય પ્રમાદાદ્બોધયેત્પતિમ્

એ કન્યાને ભક્તને જ આપવી, બીજાને કે વિરોધીને નહીં; જો ભૂલથી વિરોધીને આપી દેવામાં આવે તો પતિને સાચી વાત સમજાવવી.

અશક્તા તં પરિત્યજ્ય મનસા ધર્મમાચરેત્ યથા મુનિવરં ત્યક્ત્વા પતિમત્રિં પતિવ્રતા

જો એ સ્ત્રી એ રીતે ન કરી શકે, તો મનથી પતિને છોડીને ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ, જેમ એક પતિવ્રતા સ્ત્રી મહાન ઋષિને ત્યજીને પણ પોતાના પતિની જ ભક્તિ રાખે છે.

કૃતકૃત્યા ઽભવત્પૂર્વં તપસારાધ્ય શઙ્કરમ્ યથા નારાયણં દેવં તપસારાધ્ય પાંડવાન્

એ સ્ત્રીએ પહેલાં પોતાનું જીવનસાધ્ય પૂર્ણ કર્યું હતું, કેમ કે તેણે તપ દ્વારા શંકરને પ્રસન્ન કર્યો હતો, જેમ પાંડવો તપસ્યા કરીને ભગવાન નારાયણને પ્રસન્ન કરતા હતા.

પતીંલ્લબ્ધવતી ધર્મે ગુરુભિર્ન નિયોજિતા અસ્વાતન્ત્ર્યકૃતો દોષો નેહાસ્તિ પરમાર્થતઃ

એ સ્ત્રીને ધર્મના માર્ગે પતિ મળ્યા, કોઈ ગુરુઓએ કે વડીલોએ નિમણૂક કરી ન હતી; અહીં સ્વતંત્રતા ન હોવાનો જે દોષ છે, એ ખરેખર લાગુ પડતો નથી.

શિવધર્મે નિયુક્તાયાશ્શિવશાસનગૌરવાત્ બહુનાત્ર કિમુક્તેન યો ઽપિ કો ઽપિ શિવાશ્રયઃ

શિવધર્મમાં નિમણૂક થયેલા અને શિવના આજ્ઞાનો માન રાખનારા માટે વધુ શું કહેવું? જે કોઈ શિવનો આશરો લે છે, તે જેવો હોય, બધું સારું થાય છે.

સંસ્કાર્યો ગુર્વધીનશ્ચેત્સંસ્ક્રિયા ન પ્રભિદ્યતે ગુરોરાલોકનાદેવ સ્પર્શાત્સંભાષણાદપિ

જો કોઈ શિષ્ય સંસ્કાર માટે ગુરુ પર આધાર રાખે, તો ગુરુના દર્શન, સ્પર્શ કે વાતચીતથી પણ એ સંસ્કાર તૂટતો નથી.

યસ્ય સંજાયતે પ્રજ્ઞા તસ્ય નાસ્તિ પરાજયઃ મનસા યસ્તુ સંસ્કારઃ ક્રિયતે યોગવર્ત્મના

જેને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, તેને ક્યારેય હાર થતી નથી; અને મનથી, યોગના માર્ગે જે સંસ્કાર થાય છે—

સ નેહ કથિતો ગુહ્યો ગુરુવક્ત્રૈકગોચરઃ ક્રિયાવાન્યસ્તુ સંસ્કારઃ કુંડમંડપપૂર્વકઃ સ વક્ષ્યતે સમાસેન તસ્ય શક્યો ન વિસ્તરઃ

એ સંસ્કાર અહીં ખુલ્લેઆમ કહેવામાં આવતો નથી, એ ગુરુના મૌખિક ઉપદેશથી જ જાણાય છે. જે સંસ્કાર વિધિપૂર્વક, મંડપ અને વેદી સાથે થાય છે, એનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન અહીં કરવામાં આવશે, પણ સંપૂર્ણ વિગત અહીં આપી શકાતી નથી.

પુણ્યે ઽહનિ શુચૌ દેશે બહુદોષવિવર્જિતે દેશિકઃ પ્રથમં કુર્યાત્સંસ્કારં સમયાહ્વયમ્

શુભ દિવસે, શુદ્ધ અને નિર્દોષ સ્થળે, ગુરુએ સૌપ્રથમ 'સમય' નામનો સંસ્કાર કરવો જોઈએ.

પરીક્ષ્ય ભૂમિં વિધિવદ્ગંધવર્ણરસાદિભિઃ શિલ્પિશાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ મણ્ડપં તત્ર કલ્પયેત્

ભૂમિને યોગ્ય રીતે, સુગંધ, રંગ, સ્વાદ વગેરેથી તપાસીને, શિલ્પશાસ્ત્ર પ્રમાણે ત્યાં મંડપ તૈયાર કરવો જોઈએ.

કૃત્વા વેદિં ચ તન્મધ્યે કુણ્ડાનિ પરિકલ્પયેત્ અષ્ટદિક્ષુ તથા દિક્ષુ તત્રૈશાન્યાં પુનઃ ક્રમાત્

વેદી બનાવીને એના મધ્યમાં અગ્નિકુંડ ગોઠવવા, આઠ દિશાઓમાં અને વચ્ચેની દિશાઓમાં પણ, અને પછી પૂર્વોત્તર દિશામાં પણ ક્રમશઃ ગોઠવવા.

પ્રધાનકુંડં કુર્વીત યદ્વા પશ્ચિમભાગતઃ પ્રધાનમેકમેવાથ કૃત્વા શોભાં પ્રકલ્પયેત્

મુખ્ય અગ્નિકુંડ બનાવવું, અથવા પશ્ચિમ ભાગમાં પણ કરી શકાય; એક મુખ્ય કુંડ બનાવીને તેની સુંદરતા ગોઠવવી.

વિતાનધ્વજમાલાભિર્વિવિધાભિરનેકશઃ વેદિમધ્યે તતઃ કુર્યાન્મંડલં શુભલક્ષણમ્

છાંયાં, વિવિધ પ્રકારની ધ્વજમાળાઓથી, વેદી વચ્ચે શુભ ચિહ્નોવાળું મંડળ બનાવવું.

રક્તહેમાદિભિશ્ચૂર્ણૈરીશ્વરાવાહનોચિતમ્ સિંદૂરશાલિનીવારચૂર્ણૈરેવાથ નિર્ધનઃ

લાલ, સોનાના અને બીજા રંગીન ચૂર્ણોથી, ભગવાનને આવાહન કરવા યોગ્ય રીતે, અથવા ગરીબ હોય તો સિંઘોળ, ચોખા અને જૌના ચૂર્ણથી પણ કરી શકાય.

એકહસ્તં દ્વિહસ્તં વા સિતં વા રક્તમેવ વા એકહસ્તસ્ય પદ્મસ્ય કર્ણિકાષ્ટાંગુલા મતા

એક હાથ કે બે હાથ જેટલું, સફેદ કે લાલ રંગનું; એક હાથના કમળ માટે એનું મધ્ય ભાગ આઠ આંગળ જેટલું ગણાય છે.

કેસરાણિ તદર્ધાનિ શેષં ચાષ્ટદલાદિકમ્ દ્વિહસ્તસ્ય તુ પદ્મસ્ય દ્વિગુણં કર્ણિકાદિકમ્

કમળના કેસરા એના અડધા થાય છે, બાકી ભાગ આઠ પાંખડી અને વધુ હોય છે; બે હાથના કમળ માટે મધ્ય ભાગ અને બીજું બધું બે ગણી થાય છે.

કૃત્વા શોભોપશોભાઢ્યમૈશાન્યાં તસ્ય કલ્પયેત્ એકહસ્તં તદર્ધં વા પુનર્વેદ્યઃ તુ મંડલમ્

સુંદરતા અને શણગારથી શોભિત કરીને એને પૂર્વોત્તર દિશામાં ગોઠવવું; એક હાથ કે અડધો હાથ જેટલું, ફરી વેદી પર મંડળ બનાવવું.

વ્રીહિતંદુલસિદ્ધાર્થતિલપુષ્પકુશાસ્તૃતે તત્ર લક્ષણસંયુક્તં શિવકુંભં પ્રસાધયેત્

ચોખા, તુટેલા અનાજ, તલ, ફૂલ અને કુશથી છાંયેલી વેદી પર, યોગ્ય લક્ષણોવાળું શિવકુંભ તૈયાર કરવો.

સૌવર્ણં રાજતં વાપિ તામ્રજં મૃન્મયં તુ વા ગન્ધપુષ્પાક્ષતાકીર્ણં કુશદૂર્વાંકુરાચિતમ્

સોનાનું, ચાંદીનું, તાંબાનું કે માટીનું કુંભ, સુગંધ, ફૂલ અને અક્ષતથી છાંયેલું, કુશ અને દુર્વાના અંકુરોથી શોભિત કરવું.

સિતસૂત્રાવૃતં કંઠે નવવસ્ત્રયુગાવૃતમ્ શુદ્ધામ્બુપૂર્ણમુત્કૂર્ચં સદ્રવ્યં સપિધાનકમ્

ગળામાં સફેદ દોરો પહેરેલો, બે નવા કપડાં પહેરેલા, શુદ્ધ પાણીથી ભરેલું ઢાંકણાવાળું પાત્ર અને તેમાં સામગ્રી રાખેલી હોય.

ભૃઙ્ગારં વર્ધનીં ચાપિ શંખં ચ ચક્રમેવ વા વિના સૂત્રાદિકં સર્વં પદ્મપત્રમથાપિ વા

કાળાં કૃષ્ણમૃગ ચામડું, બેઠવું, શંખ કે ચક્ર પણ લઈ શકાય, અથવા આ બધાની જગ્યાએ દોરો વગેરે વિના કમળનું પાન પણ લઈ શકાય.

તસ્યાસનારવિંદસ્ય કલ્પયેદુત્તરે દલે અગ્રતશ્ચંદનાંભોભિરસ્ત્રરાજસ્ય વર્ધનીમ્

આ કમળના આસનના ઉત્તર દળ પર વિધિપ્રમાણે પાત્ર ગોઠવી, આગળ ચંદન અને પાણીથી તેને સુગંધિત કરવું.

મણ્ડલસ્ય તતઃ પ્રાચ્યાં મંત્રકુંભે ચ પૂર્વવત્ કૃત્વા વિધિવદીશસ્ય મહાપૂજાં સમાચરેત્

પછી મંડળના પૂર્વ ભાગમાં અને મંત્રપાત્ર પાસે, જેમ વિધિ કહે છે તેમ બધું કરીને, ભગવાનની મહાપૂજા કરવી.