શિવપુરાણમ્

તસ્માદ્ધનાનિ રત્નાનિ ક્ષેત્રાણિ ચ ગૃહાણિ ચ ભૂષણાનિ ચ વાસાંસિ યાનશય્યાસનાનિ ચ

આથી, ધન, રત્નો, ખેતરો, ઘરો, આભૂષણો, વસ્ત્રો, વાહનો, પથારી અને બેઠકો—

એતાનિ ગુરવે દદ્યાદ્ભક્ત્યા વિત્તાનુસારતઃ વિત્તશાઠ્યં ન કુર્વીત યદીચ્છેત્પરમાં ગતિમ્

આ બધું ગુરુને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અને ભક્તિથી આપવું જોઈએ; જો કોઈને સર્વોચ્ચ માર્ગ ઈચ્છવો હોય તો ધનમાં કપટ કરવું નહીં.

સ એવ જનકો માતા ભર્તા બન્ધુર્ધનં સુખમ્ સખા મિત્રં ચ યત્તસ્માત્સર્વં તસ્મૈ નિવેદયેત્

એજ પિતા, માતા, પતિ, સંબંધ, ધન, સુખ, મિત્ર અને સાથી છે; તેથી બધું જ એને અર્પણ કરવું જોઈએ.

નિવેદ્ય પશ્ચાત્સ્વાત્માનં સાન્વયં સપરિગ્રહમ્ સમર્પ્ય સોદકં તસ્મૈ નિત્યં તદ્વશગો ભવેત્

બધું અર્પણ કર્યા પછી, પોતાને પરિવાર અને સંપત્તિ સહિત પાણી સાથે ગુરુને સમર્પિત કરી, હંમેશા એની આજ્ઞામાં રહેવું જોઈએ.

યદા શિવાય સ્વાત્માનં દત્તવાન્ દેશિકાત્મને તદા શૈવો ભવેદ્દેહી ન તતો ઽસ્તિ પુનર્ભવઃ

જ્યારે કોઈ પોતાને શિવને, ગુરુના સ્વરૂપે, અર્પણ કરે છે ત્યારે એ શૈવ બની જાય છે; પછી ફરી જન્મ નથી આવતો.

ગુરુશ્ચ સ્વાશ્રિતં શિષ્યં વર્ષમેકં પરીક્ષયેત્ બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં વૈશ્યં દ્વિવર્ષં ચ ત્રિવર્ષકમ્

ગુરુએ આશ્રય લીધેલા શિષ્યની એક વર્ષ સુધી પરીક્ષા લેવી જોઈએ; બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કે વૈશ્યની બે કે ત્રણ વર્ષ સુધી પરીક્ષા લેવી.

પ્રાણદ્રવ્યપ્રદાનાદ્યૈરાદેશૈશ્ચ સમાસમૈઃ ઉત્તમાંશ્ચાધમે કૃત્વા નીચાનુત્તમકર્મણિ

પ્રાણ અને ધન દાન જેવી આજ્ઞાઓ અને સંક્ષિપ્ત હુકમો દ્વારા શ્રેષ્ઠ અને નીચા કર્મોવાળા શિષ્યોને ઓળખી શકાય છે.

આક્રુષ્ટાસ્તાડિતા વાપિ યે વિષાદં ન યાન્ત્યપિ તે યોગ્યાઃ સંયતાઃ શુદ્ધાઃ શિવસંસ્કારકર્મણિ

જે લોકો અપમાન કે માર ખાય છતાં દુઃખી નથી થતા, એ જ શિવના સંસ્કારો માટે યોગ્ય, સંયમી અને શુદ્ધ છે.

અહિંસકા દયાવંતો નિત્યમુદ્યુક્તચેતસઃ અમાનિનો બુદ્ધિમંતસ્ત્યક્તસ્પર્ધાઃ પ્રિયંવદાઃ

અહિંસક, દયાળુ, હંમેશા ચિંતનશીલ, વિનમ્ર, બુદ્ધિશાળી, ઈર્ષ્યા રહિત અને મીઠું બોલનારા—

ઋજવો મૃદવઃ સ્વચ્છા વિનીતાઃ સ્થિરચેતસઃ શૌચાચારસમાયુક્તાઃ શિવભક્તા દ્વિજાતયઃ

સાધા, નમ્ર, શુદ્ધ, શિસ્તબદ્ધ, સ્થિર મનવાળા, પવિત્ર આચરણ ધરાવતા, શિવભક્ત અને દ્વિજાતિ—

એવં વૃત્તસમોપેતા વાઙ્મનઃકાયકર્મભિઃ શોધ્યા બોધ્યા યથાન્યાયમિતિ શાસ્ત્રેષુ નિશ્ચયઃ

આવી ચાલચલન ધરાવતા, વાણી, મન અને શરીરથી શુદ્ધ, એમને યોગ્ય રીતે શુદ્ધ કરી અને શાસ્ત્રોક્ત રીતે શિક્ષિત કરવું જોઈએ—શાસ્ત્રોમાં આવું નિશ્ચય છે.

નાધિકારઃ સ્વતો નાર્યાઃ શિવસંસ્કારકર્મણિ નિયોગાદ્ભર્તુરસ્ત્યેવ ભક્તિયુક્તા યદીશ્વરે

શિવના સંસ્કારોમાં સ્ત્રીને પોતે અધિકાર નથી; એ અધિકાર પતિની આજ્ઞાથી જ મળે છે, જો એ ભગવાનમાં ભક્તિ ધરાવતી હોય.

તથૈવ ભર્તૃહીનાયા પુત્રાદેરભ્યનુજ્ઞયા અધિકારો ભવત્યેવ કન્યાયાઃ પિતુરાજ્ઞયા શૂદ્રાણાં મર્ત્યજાતીનાં પતિતાનાં વિશેષતઃ

એ જ રીતે, પતિ વિહોણી સ્ત્રીને પુત્ર કે બીજાની મંજૂરીથી અધિકાર મળે છે; કન્યાને પિતાની આજ્ઞાથી અધિકાર મળે છે; શૂદ્રો, સામાન્ય લોકો અને ખાસ કરીને પતિતો—

તથા સંકરજાતીનાં નાધ્વશુદ્ધિર્વિધીયતે તૈપ્યકૃત્રિમભાવશ્ચેચ્છિવે પરમકારણે

મિશ્ર જાતિના લોકો માટે સંસ્કારશુદ્ધિ નથી, પણ જો એમને બનાવટી સ્થિતિ હોય અને શિવને સર્વોચ્ચ કારણ માને—

પાદોદકપ્રદાનાદ્યૈઃ કુર્યુઃ પાપવિશોધનમ્ અત્રાનુલોમજાતા યે યુક્તા એવ દ્વિજાતિષુ

તો એમણે પાદ્યાદિ દાન દ્વારા પાપશુદ્ધિ કરવી જોઈએ; એમા અનુકૂળ જાતિના લોકો દ્વિજાતિમાં યોગ્ય ગણાય છે.

તેષામધ્વવિશુદ્ધ્યાદિ કુર્યાન્માતૃકુલોચિતમ્ યા તુ કન્યા સ્વપિત્રાદ્યૈશ્શિવધર્મે નિયોજિતા

એમના માટે સંસ્કારશુદ્ધિ અને બીજા વિધિઓ માતૃકુળ પ્રમાણે કરવી જોઈએ; અને જે કન્યાને પિતા કે બીજાઓએ શિવધર્મમાં નિયુક્ત કરી હોય—

સા ભક્તાય પ્રદાતવ્યા નાપરાય વિરોધિને દત્તા ચેત્પ્રતિકૂલાય પ્રમાદાદ્બોધયેત્પતિમ્

એ કન્યાને ભક્તને જ આપવી, બીજાને કે વિરોધીને નહીં; જો ભૂલથી વિરોધીને આપી દેવામાં આવે તો પતિને સાચી વાત સમજાવવી.

અશક્તા તં પરિત્યજ્ય મનસા ધર્મમાચરેત્ યથા મુનિવરં ત્યક્ત્વા પતિમત્રિં પતિવ્રતા

જો એ સ્ત્રી એ રીતે ન કરી શકે, તો મનથી પતિને છોડીને ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ, જેમ એક પતિવ્રતા સ્ત્રી મહાન ઋષિને ત્યજીને પણ પોતાના પતિની જ ભક્તિ રાખે છે.

કૃતકૃત્યા ઽભવત્પૂર્વં તપસારાધ્ય શઙ્કરમ્ યથા નારાયણં દેવં તપસારાધ્ય પાંડવાન્

એ સ્ત્રીએ પહેલાં પોતાનું જીવનસાધ્ય પૂર્ણ કર્યું હતું, કેમ કે તેણે તપ દ્વારા શંકરને પ્રસન્ન કર્યો હતો, જેમ પાંડવો તપસ્યા કરીને ભગવાન નારાયણને પ્રસન્ન કરતા હતા.

પતીંલ્લબ્ધવતી ધર્મે ગુરુભિર્ન નિયોજિતા અસ્વાતન્ત્ર્યકૃતો દોષો નેહાસ્તિ પરમાર્થતઃ

એ સ્ત્રીને ધર્મના માર્ગે પતિ મળ્યા, કોઈ ગુરુઓએ કે વડીલોએ નિમણૂક કરી ન હતી; અહીં સ્વતંત્રતા ન હોવાનો જે દોષ છે, એ ખરેખર લાગુ પડતો નથી.

શિવધર્મે નિયુક્તાયાશ્શિવશાસનગૌરવાત્ બહુનાત્ર કિમુક્તેન યો ઽપિ કો ઽપિ શિવાશ્રયઃ

શિવધર્મમાં નિમણૂક થયેલા અને શિવના આજ્ઞાનો માન રાખનારા માટે વધુ શું કહેવું? જે કોઈ શિવનો આશરો લે છે, તે જેવો હોય, બધું સારું થાય છે.

સંસ્કાર્યો ગુર્વધીનશ્ચેત્સંસ્ક્રિયા ન પ્રભિદ્યતે ગુરોરાલોકનાદેવ સ્પર્શાત્સંભાષણાદપિ

જો કોઈ શિષ્ય સંસ્કાર માટે ગુરુ પર આધાર રાખે, તો ગુરુના દર્શન, સ્પર્શ કે વાતચીતથી પણ એ સંસ્કાર તૂટતો નથી.

યસ્ય સંજાયતે પ્રજ્ઞા તસ્ય નાસ્તિ પરાજયઃ મનસા યસ્તુ સંસ્કારઃ ક્રિયતે યોગવર્ત્મના

જેને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, તેને ક્યારેય હાર થતી નથી; અને મનથી, યોગના માર્ગે જે સંસ્કાર થાય છે—

સ નેહ કથિતો ગુહ્યો ગુરુવક્ત્રૈકગોચરઃ ક્રિયાવાન્યસ્તુ સંસ્કારઃ કુંડમંડપપૂર્વકઃ સ વક્ષ્યતે સમાસેન તસ્ય શક્યો ન વિસ્તરઃ

એ સંસ્કાર અહીં ખુલ્લેઆમ કહેવામાં આવતો નથી, એ ગુરુના મૌખિક ઉપદેશથી જ જાણાય છે. જે સંસ્કાર વિધિપૂર્વક, મંડપ અને વેદી સાથે થાય છે, એનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન અહીં કરવામાં આવશે, પણ સંપૂર્ણ વિગત અહીં આપી શકાતી નથી.

પુણ્યે ઽહનિ શુચૌ દેશે બહુદોષવિવર્જિતે દેશિકઃ પ્રથમં કુર્યાત્સંસ્કારં સમયાહ્વયમ્

શુભ દિવસે, શુદ્ધ અને નિર્દોષ સ્થળે, ગુરુએ સૌપ્રથમ 'સમય' નામનો સંસ્કાર કરવો જોઈએ.

પરીક્ષ્ય ભૂમિં વિધિવદ્ગંધવર્ણરસાદિભિઃ શિલ્પિશાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ મણ્ડપં તત્ર કલ્પયેત્

ભૂમિને યોગ્ય રીતે, સુગંધ, રંગ, સ્વાદ વગેરેથી તપાસીને, શિલ્પશાસ્ત્ર પ્રમાણે ત્યાં મંડપ તૈયાર કરવો જોઈએ.

કૃત્વા વેદિં ચ તન્મધ્યે કુણ્ડાનિ પરિકલ્પયેત્ અષ્ટદિક્ષુ તથા દિક્ષુ તત્રૈશાન્યાં પુનઃ ક્રમાત્

વેદી બનાવીને એના મધ્યમાં અગ્નિકુંડ ગોઠવવા, આઠ દિશાઓમાં અને વચ્ચેની દિશાઓમાં પણ, અને પછી પૂર્વોત્તર દિશામાં પણ ક્રમશઃ ગોઠવવા.

પ્રધાનકુંડં કુર્વીત યદ્વા પશ્ચિમભાગતઃ પ્રધાનમેકમેવાથ કૃત્વા શોભાં પ્રકલ્પયેત્

મુખ્ય અગ્નિકુંડ બનાવવું, અથવા પશ્ચિમ ભાગમાં પણ કરી શકાય; એક મુખ્ય કુંડ બનાવીને તેની સુંદરતા ગોઠવવી.

વિતાનધ્વજમાલાભિર્વિવિધાભિરનેકશઃ વેદિમધ્યે તતઃ કુર્યાન્મંડલં શુભલક્ષણમ્

છાંયાં, વિવિધ પ્રકારની ધ્વજમાળાઓથી, વેદી વચ્ચે શુભ ચિહ્નોવાળું મંડળ બનાવવું.