શિવપુરાણમ્

તસ્માત્તત્ત્વવિદેવેહ મુક્તો મોચક ઇષ્યતે સર્વલક્ષણસંયુક્તઃ સર્વશાસ્ત્રવિદપ્યયમ્

એથી અહીં તત્વજ્ઞાનીને જ મુક્ત અને મુક્તિ આપનાર માનવામાં આવે છે, ભલે એમાં બધાં ગુણ હોય અને બધાં શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન હોય.

સર્વોપાયવિધિજ્ઞો ઽપિ તત્ત્વહીનસ્તુ નિષ્ફલઃ યસ્યાનુભવપર્યંતા બુદ્ધિસ્તત્ત્વે પ્રવર્તતે

ભલે કોઈ બધાં ઉપાયો અને વિધિઓ જાણતો હોય, પણ તત્વ વિના એનું કંઈ ફળ નથી; જેનું બુદ્ધિ અનુભવ સુધી તત્વમાં જ કાર્ય કરે છે.

તસ્યાવલોકનાદ્યૈશ્ચ પરાનન્દો ઽભિજાયતે તસ્માદ્યસ્યૈવ સંપર્કાત્પ્રબોધાનંદસંભવઃ

એના દર્શન અને અન્ય ઉપાયો દ્વારા પરમ આનંદ મળે છે; એથી એના સંપર્કથી જાગૃતિ અને આનંદ જન્મે છે.

ગુરું તમેવ વૃણુયાન્નાપરં મતિમાન્નરઃ સ શિષ્યૈર્વિનયાચારચતુરૈરુચિતો ગુરુઃ

સમજદાર માણસે એ જ ગુરુ પસંદ કરવો જોઈએ, બીજું નહિ; એવો ગુરુ એ શિષ્યોને યોગ્ય છે, જે વિનય અને સારા વર્તનવાળા હોય.

યાવદ્વિજ્ઞાયતે તાવત્સેવનીયો મુમુક્ષુભિઃ જ્ઞાતે તસ્મિન્સ્થિરા ભક્તિર્યાવત્તત્ત્વં સમાશ્રયેત્

જ્યાં સુધી જ્ઞાન પ્રાપ્ત ન થાય, ત્યાં સુધી મુક્તિ ઈચ્છનારોએ સેવા કરવી જોઈએ; અને જ્યારે જ્ઞાન મળી જાય, ત્યાં સુધી તત્વમાં સ્થિર ભક્તિ રાખવી જોઈએ.

ન તુ તત્ત્વં ત્યજેજ્જાતુ નોપેક્ષેત કથંચન યત્રાનંદઃ પ્રબોધો વા નાલ્પમપ્યુપલભ્યતે

ક્યારેય તત્વને છોડવું નહિ કે ક્યારેય અવગણવું નહિ, જ્યાં આનંદ કે જાગૃતિનો અંશ પણ ન મળે.

વત્સરાદપિ શિષ્યેણ સો ઽન્યં ગુરુમુપાશ્રયેત્ ગુરુમન્યં પ્રપન્ને ઽપિ નાવમન્યેત પૌર્વિકમ્ ગુરોર્ભ્રાત્ઃંસ્તથા પુત્રાન્બોધકાન્પ્રેરકાનપિ

શિષ્ય વર્ષ પછી પણ બીજાં ગુરુને મળી શકે છે; પણ બીજાં ગુરુને સ્વીકારી લીધા પછી, પહેલાના ગુરુને કે એના ભાઈઓ, પુત્રો, શિક્ષકો કે માર્ગદર્શકોને ક્યારેય અવમાન ન કરવું.

તત્રાદાવુપસંગમ્ય બ્રાહ્મણં વેદપારગમ્ ગુરુમારાધયેત્પ્રાજ્ઞં શુભગં પ્રિયદર્શનમ્

ત્યાં પહેલા વેદોમાં પારંગત બ્રાહ્મણને મળવું, અને પછી વિદ્વાન, શુભ અને સૌમ્ય ગુરુની પૂજા કરવી.

સર્વાભયપ્રદાતારં કરુણાક્રાંતમાનસમ્ તોષયેત્તં પ્રયત્નેન મનસા કર્મણા ગિરા

જે સર્વેને નિર્ભયતા આપે છે અને દયાથી ભરેલો છે, એ ગુરુને મન, કર્મ અને વાણીથી શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

તાવદારાધયેચ્છિષ્યઃ પ્રસન્નોસૌ ભવેદ્યથા તસ્મિન્પ્રસન્ને શિષ્યસ્ય સદ્યઃ પાપક્ષયો ભવેત્

શિષ્યએ ગુરુ પ્રસન્ન થાય ત્યાં સુધી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ; ગુરુ પ્રસન્ન થાય ત્યારે શિષ્યના બધા પાપો તરત જ નાશ પામે છે.

તસ્માદ્ધનાનિ રત્નાનિ ક્ષેત્રાણિ ચ ગૃહાણિ ચ ભૂષણાનિ ચ વાસાંસિ યાનશય્યાસનાનિ ચ

આથી, ધન, રત્નો, ખેતરો, ઘરો, આભૂષણો, વસ્ત્રો, વાહનો, પથારી અને બેઠકો—

એતાનિ ગુરવે દદ્યાદ્ભક્ત્યા વિત્તાનુસારતઃ વિત્તશાઠ્યં ન કુર્વીત યદીચ્છેત્પરમાં ગતિમ્

આ બધું ગુરુને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અને ભક્તિથી આપવું જોઈએ; જો કોઈને સર્વોચ્ચ માર્ગ ઈચ્છવો હોય તો ધનમાં કપટ કરવું નહીં.

સ એવ જનકો માતા ભર્તા બન્ધુર્ધનં સુખમ્ સખા મિત્રં ચ યત્તસ્માત્સર્વં તસ્મૈ નિવેદયેત્

એજ પિતા, માતા, પતિ, સંબંધ, ધન, સુખ, મિત્ર અને સાથી છે; તેથી બધું જ એને અર્પણ કરવું જોઈએ.

નિવેદ્ય પશ્ચાત્સ્વાત્માનં સાન્વયં સપરિગ્રહમ્ સમર્પ્ય સોદકં તસ્મૈ નિત્યં તદ્વશગો ભવેત્

બધું અર્પણ કર્યા પછી, પોતાને પરિવાર અને સંપત્તિ સહિત પાણી સાથે ગુરુને સમર્પિત કરી, હંમેશા એની આજ્ઞામાં રહેવું જોઈએ.

યદા શિવાય સ્વાત્માનં દત્તવાન્ દેશિકાત્મને તદા શૈવો ભવેદ્દેહી ન તતો ઽસ્તિ પુનર્ભવઃ

જ્યારે કોઈ પોતાને શિવને, ગુરુના સ્વરૂપે, અર્પણ કરે છે ત્યારે એ શૈવ બની જાય છે; પછી ફરી જન્મ નથી આવતો.

ગુરુશ્ચ સ્વાશ્રિતં શિષ્યં વર્ષમેકં પરીક્ષયેત્ બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં વૈશ્યં દ્વિવર્ષં ચ ત્રિવર્ષકમ્

ગુરુએ આશ્રય લીધેલા શિષ્યની એક વર્ષ સુધી પરીક્ષા લેવી જોઈએ; બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય કે વૈશ્યની બે કે ત્રણ વર્ષ સુધી પરીક્ષા લેવી.

પ્રાણદ્રવ્યપ્રદાનાદ્યૈરાદેશૈશ્ચ સમાસમૈઃ ઉત્તમાંશ્ચાધમે કૃત્વા નીચાનુત્તમકર્મણિ

પ્રાણ અને ધન દાન જેવી આજ્ઞાઓ અને સંક્ષિપ્ત હુકમો દ્વારા શ્રેષ્ઠ અને નીચા કર્મોવાળા શિષ્યોને ઓળખી શકાય છે.

આક્રુષ્ટાસ્તાડિતા વાપિ યે વિષાદં ન યાન્ત્યપિ તે યોગ્યાઃ સંયતાઃ શુદ્ધાઃ શિવસંસ્કારકર્મણિ

જે લોકો અપમાન કે માર ખાય છતાં દુઃખી નથી થતા, એ જ શિવના સંસ્કારો માટે યોગ્ય, સંયમી અને શુદ્ધ છે.

અહિંસકા દયાવંતો નિત્યમુદ્યુક્તચેતસઃ અમાનિનો બુદ્ધિમંતસ્ત્યક્તસ્પર્ધાઃ પ્રિયંવદાઃ

અહિંસક, દયાળુ, હંમેશા ચિંતનશીલ, વિનમ્ર, બુદ્ધિશાળી, ઈર્ષ્યા રહિત અને મીઠું બોલનારા—

ઋજવો મૃદવઃ સ્વચ્છા વિનીતાઃ સ્થિરચેતસઃ શૌચાચારસમાયુક્તાઃ શિવભક્તા દ્વિજાતયઃ

સાધા, નમ્ર, શુદ્ધ, શિસ્તબદ્ધ, સ્થિર મનવાળા, પવિત્ર આચરણ ધરાવતા, શિવભક્ત અને દ્વિજાતિ—

એવં વૃત્તસમોપેતા વાઙ્મનઃકાયકર્મભિઃ શોધ્યા બોધ્યા યથાન્યાયમિતિ શાસ્ત્રેષુ નિશ્ચયઃ

આવી ચાલચલન ધરાવતા, વાણી, મન અને શરીરથી શુદ્ધ, એમને યોગ્ય રીતે શુદ્ધ કરી અને શાસ્ત્રોક્ત રીતે શિક્ષિત કરવું જોઈએ—શાસ્ત્રોમાં આવું નિશ્ચય છે.

નાધિકારઃ સ્વતો નાર્યાઃ શિવસંસ્કારકર્મણિ નિયોગાદ્ભર્તુરસ્ત્યેવ ભક્તિયુક્તા યદીશ્વરે

શિવના સંસ્કારોમાં સ્ત્રીને પોતે અધિકાર નથી; એ અધિકાર પતિની આજ્ઞાથી જ મળે છે, જો એ ભગવાનમાં ભક્તિ ધરાવતી હોય.

તથૈવ ભર્તૃહીનાયા પુત્રાદેરભ્યનુજ્ઞયા અધિકારો ભવત્યેવ કન્યાયાઃ પિતુરાજ્ઞયા શૂદ્રાણાં મર્ત્યજાતીનાં પતિતાનાં વિશેષતઃ

એ જ રીતે, પતિ વિહોણી સ્ત્રીને પુત્ર કે બીજાની મંજૂરીથી અધિકાર મળે છે; કન્યાને પિતાની આજ્ઞાથી અધિકાર મળે છે; શૂદ્રો, સામાન્ય લોકો અને ખાસ કરીને પતિતો—

તથા સંકરજાતીનાં નાધ્વશુદ્ધિર્વિધીયતે તૈપ્યકૃત્રિમભાવશ્ચેચ્છિવે પરમકારણે

મિશ્ર જાતિના લોકો માટે સંસ્કારશુદ્ધિ નથી, પણ જો એમને બનાવટી સ્થિતિ હોય અને શિવને સર્વોચ્ચ કારણ માને—

પાદોદકપ્રદાનાદ્યૈઃ કુર્યુઃ પાપવિશોધનમ્ અત્રાનુલોમજાતા યે યુક્તા એવ દ્વિજાતિષુ

તો એમણે પાદ્યાદિ દાન દ્વારા પાપશુદ્ધિ કરવી જોઈએ; એમા અનુકૂળ જાતિના લોકો દ્વિજાતિમાં યોગ્ય ગણાય છે.

તેષામધ્વવિશુદ્ધ્યાદિ કુર્યાન્માતૃકુલોચિતમ્ યા તુ કન્યા સ્વપિત્રાદ્યૈશ્શિવધર્મે નિયોજિતા

એમના માટે સંસ્કારશુદ્ધિ અને બીજા વિધિઓ માતૃકુળ પ્રમાણે કરવી જોઈએ; અને જે કન્યાને પિતા કે બીજાઓએ શિવધર્મમાં નિયુક્ત કરી હોય—

સા ભક્તાય પ્રદાતવ્યા નાપરાય વિરોધિને દત્તા ચેત્પ્રતિકૂલાય પ્રમાદાદ્બોધયેત્પતિમ્

એ કન્યાને ભક્તને જ આપવી, બીજાને કે વિરોધીને નહીં; જો ભૂલથી વિરોધીને આપી દેવામાં આવે તો પતિને સાચી વાત સમજાવવી.

અશક્તા તં પરિત્યજ્ય મનસા ધર્મમાચરેત્ યથા મુનિવરં ત્યક્ત્વા પતિમત્રિં પતિવ્રતા

જો એ સ્ત્રી એ રીતે ન કરી શકે, તો મનથી પતિને છોડીને ધર્મનું પાલન કરવું જોઈએ, જેમ એક પતિવ્રતા સ્ત્રી મહાન ઋષિને ત્યજીને પણ પોતાના પતિની જ ભક્તિ રાખે છે.

કૃતકૃત્યા ઽભવત્પૂર્વં તપસારાધ્ય શઙ્કરમ્ યથા નારાયણં દેવં તપસારાધ્ય પાંડવાન્

એ સ્ત્રીએ પહેલાં પોતાનું જીવનસાધ્ય પૂર્ણ કર્યું હતું, કેમ કે તેણે તપ દ્વારા શંકરને પ્રસન્ન કર્યો હતો, જેમ પાંડવો તપસ્યા કરીને ભગવાન નારાયણને પ્રસન્ન કરતા હતા.